The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 9,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਿਮਾਣਾ, ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਥਾ-ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ। ਜੈਮਿਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਪੰਛੀ-ਧਰਮ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਪੂਰਵਜਨਮ ਕਥਾਵਾਂ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਆਡੀਬਕ ਯੁੱਧ, ਪਿਤਾ–ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਹੈਹਯ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਮਦਾਲਕਾ ਤੇ ਅਲਰਕ, ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਕਲਪਾਂਤ ਸਮਾਂ, ਯਕਸ਼-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੁਦ੍ਰ-ਉਦਭਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਦ੍ਵੀਪ ਆਚਾਰ ਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਮਨਵੰਤਰ ਕਥਾਵਾਂ; ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ-ਕਥਾ; ਵੇਦਿਕ ਤੇਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ; ਮਾਰਤੰਡ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਾਹਾਤਮ; ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ; ਵਤਸਪ੍ਰੀ, ਖਨਿਤ੍ਰ, ਅਵਿਕਸ਼ੀ–ਕਿਮਿਚ্ছਾ ਵਰਤ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਲ, ਰਾਮਚੰਦਰ, ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼; ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼, ਪੁਰੂਰਵਾ, ਨਹੁਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਯਦੁ ਵੰਸ਼; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲ ਲੀਲਾਵਾਂ, ਮਥੁਰਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ, ਅਵਤਾਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸੱਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ/ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ; ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਵਰਨ ਹਾਥੀ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ; ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयाभिधं मुने । पुराणं सुमहत्पुण्यं पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ—ਜੋ ਸਦਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कंडेयपुराणं तन्नवसाहस्रमीरितम् ॥ २ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
Verse 3
मार्कंडेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः । पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम् ॥ ३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਮਿਨੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੂਝ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ (ਉਤਪੱਤੀ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चा दिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम् ॥ ४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰਵ-ਜਨਮ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਦਿਵਸਪਤੀ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ; ਫਿਰ ਬਲ (ਬਲਰਾਮ) ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ (ਵੀ) ਹੈ।
Verse 5
हरिश्चंद्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम् । पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ, ‘ਆਡੀਬਕ’ ਨਾਮਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਥਾ (ਆਉਂਦੀ ਹੈ)।
Verse 6
हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमन्वितम् । मदालकसाकथा प्रोक्ता ह्यलर्कचरितान्विता ॥ ६ ॥
ਤਦਨੰਤਰ ਹੈਹਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਖਿਆਨ-ਸਹਿਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਮਦਾਲਕਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਅਲਰਕ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਮੇਤ॥
Verse 7
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम् । कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ७ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕੀਰਤਨ—ਨੌ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਾਂਤ ਕਾਲ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ॥
Verse 8
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम् । मनूनां च कथा नानाकीर्तिताः पापहारिकाः ॥ ८ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਚਰਿਆ ਦਾ ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਵੀ। ਮਨੂਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ॥
Verse 9
तासु दुर्गाकथात्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे । तत्पश्चात्प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजः समुद्भवा ॥ ९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ॥
Verse 10
मार्तंडस्य च जन्माख्यातन्माहात्म्यसमन्विता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्सप्रीश्चरितं ततः ॥ १० ॥
ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ (ਮਨੂ) ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਤਸਪ੍ਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ॥
Verse 11
खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ॥ ११ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਖਨਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਵિક્ષੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਿਮਿੱਚ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
नरिष्यंतस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । नलस्य चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇક્ષਵਾਕੂ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ; ਫਿਰ ਨਲ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਸਤਕਥਾ।
Verse 13
कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् । पुरुरवः कथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ॥ १३ ॥
ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਹੈ; ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੀ ਕਥਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।
Verse 14
ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਕੀਰਤਨ; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਥੁਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਿਤ੍ਰ।
Verse 15
द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा । ततः सांख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਅਵਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਥਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਪੰਚ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਅਸਤ) ਹੈ।
Verse 16
मार्कंडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् । यः श्रृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ॥ १६ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣ-ਸ੍ਰਵਣ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
मार्कंडेयाभिधं वत्स स लभेत्परमां गतिम् । यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥ १७ ॥
ਵਤਸ! ਜੋ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तत्प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां द्विजवर्याय स लभेंद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਮੇਤ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
श्रृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् । मार्कंडेयपुराणस्य स लभेद्वांछितं फलम् ॥ १९ ॥
ਜੋ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਨੂੰ ਆਪ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic dharma, textual transmission is itself a yajña-like act: śravaṇa and pravacana purify the listener and speaker, while lekhana-dāna (commissioning/copying and gifting) sacralizes patronage—here explicitly linked to higher lokas and “desired fruit,” aligning with mokṣa-dharma and vrata-kalpa ethics.
It provides a traditional topic-order map: major narrative clusters (dynasties, avatāra-kathā, creation cycles, Durgā section, philosophical Sāṅkhya) and named episodes, enabling cross-referencing of manuscripts/recensions and rapid identification of thematic strata.