The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं स्कन्दसंज्ञकम् । यस्मिन्प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥ १ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਵਤਸ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਸਕੰਦ-ਸੰਜ्ञਕ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਦ ਤੇ ਸਾਖਾਤ ਮਹਾਦੇਵ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ ॥੧॥

Verse 2

पुराणे शतकोटो तु यच्छैवं वर्णितं मया । लक्षं तस्यार्थं जातस्य सारो व्यासेन कीर्तितः ॥ २ ॥

ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਵਿਸ਼ਯ ਵਰਣਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਾਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ॥੨॥

Verse 3

स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः । एकाशीतिसहस्रं तु स्कान्दं सर्वोघकृतंनम् ॥ ३ ॥

ਸਕੰਦ ਨਾਮਕ ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹੀ ਖੰਡ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸਕਾਂਦ ਸਭ ਪਾਪ-ਤਾਪ ਦੇ ਓਘ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥੩॥

Verse 4

यः श्रृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः । यत्र माहेश्वरा धर्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥ ४ ॥

ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਠ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਖਾਤ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਧਰਮ ਛਣਮੁਖ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ॥੪॥

Verse 5

कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्वसिद्धिविधायकाः । तस्य माहेश्वरश्चाथ खंडः पापप्रणाशनः ॥ ५ ॥

ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਤਾਂਤ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਖੰਡ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ॥੫॥

Verse 6

किंचिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः । सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥ ६ ॥

ਬ੍ਰਿਹਤਕਥਾ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਹੈ; ਸੈਂਕੜੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ॥੬॥

Verse 7

यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा । दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिंगार्चने फलम् ॥ ७ ॥

ਉੱਥੇ ਕੇਦਾਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥੭॥

Verse 8

समुद्रमथनाख्यानं देवेंद्रचरितं ततः । पार्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनंतरम् ॥ ८ ॥

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਮਥਨ ਦੀ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਵੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਹ॥੮॥

Verse 9

कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसंगरः । ततः पाशुपताख्यानं चंडाख्यानसमन्वितम् ॥ ९ ॥

ਫਿਰ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ; ਫਿਰ ਚੰਡ ਆਖਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਆਖਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ॥੯॥

Verse 10

द्यूतप्रवर्तनाख्यानं नारदेन समागमः । ततः कुमारमाहात्म्ये पंचतीर्थकथानकम् ॥ १० ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਊਤ (ਜੂਆ) ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 11

धर्मवर्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्तनम् । इंद्रद्युम्नकथा पस्चान्नाडीजंघकथान्वितम् ॥ ११ ॥

ਇੱਥੇ ਧਰਮਵਰਮਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ; ਫਿਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੀ ਕਥਾ—ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਡੀਜੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਹੈ।

Verse 12

प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च । महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥ १२ ॥

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਦਮਨਕ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਮਾਰੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।

Verse 13

ततस्तारकयुद्धं च नानाख्यानसमन्वितम् । वधश्च तारकस्याथ पंचलिंगनिवेशनम् ॥ १३ ॥

ਫਿਰ ਕਈ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਾਰਕ ਯੁੱਧ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 14

द्वीपाख्यानं ततः पुण्यमूर्द्धलोकव्यवस्थितिः । ब्रह्मांडस्थितिमानं च वर्करेशकथानकम् ॥ १४ ॥

ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਵਸਥਾ; ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਵਰਕਰੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 15

महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता । वासुदेवस्य माहात्म्यं कोटितीर्थं ततः परम् ॥ १५ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 16

नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्तितम् । पांडवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥ १६ ॥

ਗੁਪਤਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਸਿਧੀਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 17

तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् । अरुणाचलमाहात्म्यं सनकब्रह्मसंकथा ॥ १७ ॥

ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕੌਮਾਰ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸਨਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਹੈ।

Verse 18

गौरीतपः समाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् । माहिषासुरमाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥ १८ ॥

ਗੌਰੀ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਉਹ-ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਵਧ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 19

द्रोणाचले शिवास्थानं नित्यदापरिकीर्तितम् । इत्येष कथितः स्कांदे खंडो माहेश्वरोऽद्भुतः ॥ १९ ॥

ਦ੍ਰੋਣਾਚਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਾਮ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਖੰਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

द्वितीयो वैष्णवः खंडस्तस्याख्यानानि मे शुणु । प्रथमं भूमिवाराहसमाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥

ਦੂਜਾ ਖੰਡ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਖੰਡ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾਣ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ॥੨੦॥

Verse 21

यत्र वेंकटकुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् । कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥ २१ ॥

ਉੱਥੇ ਵੇਂਕਟ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਤਮ ਹੈ; ਕਮਲਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਧਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ॥੨੧॥

Verse 22

कुला लाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरी कथा । नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥ २२ ॥

ਇੱਥੇ ‘ਕੁਲ-ਆਖਿਆਨਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ‘ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ’ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਵੀ ਹੈ॥੨੨॥

Verse 23

मतंगांजनसंवादः कीर्तितः पापनाशनः । पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्तितं चोत्कले ततः ॥ २३ ॥

ਮਤੰਗ ਅਤੇ ਅੰਜਨਾ ਦਾ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਤਕਲ (ਓਡੀਸ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੨੩॥

Verse 24

मार्कंडेयसमाख्यानमंबरीषस्य भूपतेः । इंद्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥ २४ ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ, ਭੂਪਤੀ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ, ਇੰਦਰਦਿਉਮਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ (ਇੱਥੇ) ਵਰਣਿਤ ਹੈ॥੨੪॥

Verse 25

जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव । नीलकंठसमाख्यानं नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २५ ॥

ਹੇ ਵਾਡਵ! ਇੱਥੇ ਜੈਮਿਨੀ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਨੀਲਕੰਠ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा । रथयाव्राविधिः पश्चाज्जन्मस्थानविधिस्तथा ॥ २६ ॥

ਇੱਥੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੀ ਕਥਾ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਫਿਰ ਰਥਯਾਵ੍ਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਜਨਮਸਥਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 27

दक्षिणामूर्त्युपाख्यानं गुंडिवाख्यानकं ततः । रथरक्षाविधानं च शयनोत्सवकीर्तनम् ॥ २७ ॥

ਫਿਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਗੁੰਡਿਵਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਰਥ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਯਨੋਤਸਵ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 28

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं पृथुत्सवनिरूपणम् । दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥ २८ ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼ਵੇਤ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਪૃਥੂ ਦੇ ਉਤਸਵ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦੋਲੋਤਸਵ ਤੇ ‘ਸਾਂਵਤਸਰ’ ਨਾਮਕ ਵਰਤ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 29

पूजा चाकामिका विष्णोरुद्दालकनियोगतः । योगसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥ २९ ॥

ਇੱਥੇ ਉੱਦਾਲਕ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਕਾਮਿਕਾ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ) ਪੂਜਾ; ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

दशावतारकथनं स्रानादिपरिकीर्तनम् । ततो बदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३० ॥

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ (ਬਦਰੀਨਾਥ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 31

अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् । कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥ ३१ ॥

ਅਗਨਿਆਦੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਜੋ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਅਤੇ ‘ਕਾਪਾਲ ਮੋਚਨ’ ਨਾਮਕ ਪਾਪ-ਮੋਚਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

पंचधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा । ततः कार्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥ ३२ ॥

ਅਗੇ ‘ਪੰਚਧਾਰਾ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਮਦਨਾਲਸ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

धूम्रकेशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्तिके । पंचभीष्मव्रताख्यानं कीर्तितं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥

ਧੂਮ੍ਰਕੇਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਪੰਚ-ਭੀਸ਼ਮ ਵਰਤ ਦੀ ਕਥਾ—ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 34

ततो मार्गस्य माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा । पुंड्रादिकीर्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਮਾਰਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੁੰਡ੍ਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 35

पंचामृतस्नानपुण्यं घंटानादादिजं फलम् । नानापुष्पार्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥ ३५ ॥

ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਘੰਟੀ-ਨਾਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਫਲ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਦਲ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्तनम् । अखंडैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥ ३६ ॥

ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਹਰਿ-ਵਾਸਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਅਖੰਡ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਵੀ ਪੁੰਨ—ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 37

यस्योत्सवविधानं च नाममाहात्म्यकीर्तनम् । ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ ३७ ॥

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਥੁਰਾ-ਸੰਭਵ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 38

मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् । वनानां द्वादशानां च माहात्म्यं कीर्तितं ततः ॥ ३८ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਵਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋਈ।

Verse 39

श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्तितं परम् । वज्रशांडिल्यसंवाद अंतर्लीलाप्रकाशकम् ॥ ३९ ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅੰਤਰਲੀਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् । नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्यायैर्निरूपितम् ॥ ४० ॥

ਤਦਨੰਤ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਜਪ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਪੁੰਨ ਸਮੇਤ—ਅਨੇਕ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 41

ततो वैष्णवमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् । जलदा नादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥ ४१ ॥

ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਯ੍ਯਾ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਖ੍ਯਾਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 42

श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् । तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात्पुण्यकीर्तनम् ॥ ४२ ॥

ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਆਧ-ਉਪਾਖ੍ਯਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 43

ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके । सुरापापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥ ४३ ॥

ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਚਕ੍ਰਬ੍ਰਹਮਾਹ੍ਵ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ, ‘ਸੁਰਾ-ਪਾਪ-ਵਿਮੋਖ੍ਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ‘ਆਧਾਰ-ਸਹਸ੍ਰਕ’ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 44

स्वर्गद्वारं चंद्रहरिधर्महर्युपवर्णनम् । स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदासरयूयुतिः ॥ ४४ ॥

ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ’ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਚੰਦਰਹਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਹਰੀ ਦਾ ਉਪਵਰਣਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਸਮੇਤ ਤਿਲੋਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਹੈ।

Verse 45

सीताकुंडं गुप्तहरिसरंयुघर्घरान्वयः । गोप्रतारं च दुग्धोदं गुरुकुंडादिपञ्चकम् ॥ ४५ ॥

ਸੀਤਾ-ਕੁੰਡ, ਗੁਪਤ-ਹਰੀ-ਸਰੋਵਰ, ਯੁਘਰਘਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ/ਪਰੰਪਰਾ, ਗੋਪ੍ਰਤਾਰ ਅਤੇ ਦੁਗਧੋਦ—ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਕੁੰਡ ਆਦਿ ਪੰਜ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 46

सोमार्का दीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् । गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्वाघविनिवर्तकम् ॥ ४६ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਮਾਰਕ ਆਦਿ ਤੇਰਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਫਿਰ ਗਯਾਕੂਪ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

मांडव्याश्रमपूर्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् । अजितादि मानसादितीर्थानि गदितानि च ॥ ४७ ॥

ਫਿਰ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਵਰਣੇ ਗਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 48

इत्येष वैष्णवः खंडो द्वितीयः परिकीर्तितः । अतः परं ब्रह्मखंडं मरीचे श्रृणु पुण्यदम् ॥ ४८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਖੰਡ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਰੀਚੀ, ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਖੰਡ ਸੁਣ।

Verse 49

यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नाने क्षणोद्भवम् । गालवस्य तपश्चर्या राक्षसाख्यानकं ततः ॥ ४९ ॥

ਉੱਥੇ ਸੇਤੁ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਾਲਵ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਆਖਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपत्तनसंयुते । वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्तनम् ॥ ५० ॥

ਦੇਵੀਪੱਤਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵੇਤਾਲਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 51

मंगलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुंडादिवर्णनम् । हनुमत्कुंडमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥ ५१ ॥

ਮੰਗਲਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਹਨੂਮਤਕੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 52

रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् । शंखादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥ ५२ ॥

ਰਾਮਤੀਰਥ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਲਕਸ਼ਮੀਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਸ਼ੰਖ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾਮ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुंडादिजं तथा । गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्तितम् ॥ ५३ ॥

ਇੱਥੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਖੀਰਕੁੰਡ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 54

रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् । यात्राविधानकथनं सेतै मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ५४ ॥

ਰਾਮਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਸੇਤੂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् । स्थाणुः स्कन्दाय भगवान्यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥ ५५ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦਾ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 56

धर्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनम् । कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥ ५६ ॥

ਇੱਥੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 57

अप्सरस्तीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्तितम् । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मतत्त्वनिरूपणम् ॥ ५७ ॥

ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਸਤੀਰਥ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 58

दिवः स्थानविभागश्च बकुलार्ककथा शुभा । छत्रानन्दा तथा शांता श्रीमाता च मतंगिनी ॥ ५८ ॥

ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਵਿਭਾਗ, ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਾਨੰਦਾ, ਸ਼ਾਂਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਤੇ ਮਤੰਗਿਨੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 59

पुण्यदा च समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः । इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्वारकादिनिरूपणम् ॥ ५९ ॥

ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਪੁਣ੍ਯਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀਆਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 60

लोहासुरसमाख्यानं गंगाकूपनिरूपणम् । श्रीरामचरितं चैव सत्यमंदिरवर्णनम् ॥ ६० ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਹਾਸੁਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਗੰਗਾ-ਕੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਦਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 61

जीर्णोद्धा रस्य कथनमासनप्रतिपादनम् । जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्मनिरूपणम् ॥ ६१ ॥

ਇਹ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਾਤੀ-ਭੇਦ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਧਰਮ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

ततस्तु वैष्णवा धर्मा नानाख्यानैरुदीरिताः । चातुर्मास्ये ततः पुण्ये सर्वधर्मनिरूपणम् ॥ ६२ ॥

ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਨ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ।

Verse 63

दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः । तपश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥ ६३ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਫਿਰ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਫਿਰ ਤਪ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼-ਛਿਦਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।

Verse 64

तद्वृत्तीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् । भारकस्य वधोपायो वृक्षाचामहिमा तथा ॥ ६४ ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਭਾਰਕ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਚਮਨ (ਆਚਮਨ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 65

विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्वत्यनुतपस्ततः । हरस्य तांडवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥ ६५ ॥

ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ, ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਹਰ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 66

हरस्य लिंगपतनं कथा बैजवनस्य च । पार्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥ ६६ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਪਤਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਬੈਜਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਵਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 67

प्रणवैश्वर्यकथनं तारकाचरितं पुनः । दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षरभूषणम् ॥ ६७ ॥

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸਰਵੋਚਤਾ, ਫਿਰ ਤਾਰਕ-ਚਰਿਤ੍ਰ, ਦਕ੍ਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 68

ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशाक्षरेः । श्रवणादिकपुण्यं च कीर्तितं शर्मदं नृणाम् ॥ ६८ ॥

ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

ततो ब्राह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः । पंचाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥ ६९ ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮੋੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ, ਪੰਚਾਖਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਕਰਣ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 70

शिवरात्रैश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्तनम् । सोमवारव्रतं चापि सीमंतिन्याः कथानकम् ॥ ७० ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵਰਤ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਸੋਮਵਾਰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਸੀਮੰਤਿਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 71

भद्रायुत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् । शिववर्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥ ७१ ॥

ਇੱਥੇ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਸ਼ਿਵਵਰਮਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 72

भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्तनम् । शबराख्यानकं चैव उमामाहेश्वरं व्रतम् ॥ ७२ ॥

ਇੱਥੇ ਭਦ੍ਰਾਯੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਭਸਮ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਸ਼ਬਰ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਉਮਾ–ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 73

रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् । श्रवणादिकपुण्यं च ब्रह्मखंडोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਖੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁੰਨ।

Verse 74

अतः परं चतुर्थँ तु काशीखंडमनुत्तमम् । विंध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥਾ, ਅਨੁੱਤਮ ਕਾਸ਼ੀਖੰਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 75

सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः । पतिव्रताचरित्रं च तीर्थयात्रा प्रशंसनम् ॥ ७५ ॥

ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 76

ततश्च सप्तपुर्याख्या संयमिन्या निरूपणम् । बुधस्य च तथेंद्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्मणः ॥ ७६ ॥

ਫਿਰ ‘ਸਪਤਪੁਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਸੰਯਮਿਨੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ, ਬੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 77

अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसंभवः । गंधवत्यलकापुर्योरीश्वर्याश्च समुद्भवः ॥ ७७ ॥

ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ (ਮਾਸ-ਭੱਖੀ) ਅਗਨੀ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਵਤੀ ਅਤੇ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੋਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 78

चंद्रार्कबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् । मम विष्णोर्ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥ ७८ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਚੰਦਰ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਜ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ, ਧ੍ਰੁਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਤਪੋ ਲੋਕ ਦਾ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 79

ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् । स्कंदागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥ ७९ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਲੋਕ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ, ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਮਣਿਕਰਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 80

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥ ८० ॥

ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ‘ਗੰਗਾ-ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ’, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਭੈਰਵ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 81

दंडपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनंतरम् । ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥ ८१ ॥

ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੰਡਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ; ਫਿਰ ਕਲਾਵਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यविनिर्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥ ८२ ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਰਣੀਯ-ਅਕਰਣੀਯ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

गृहस्थयोगिनो धर्माः कालज्ञानं ततः परम् । दिवोदासकथा पुण्या काशिकावर्णनं ततः ॥ ८३ ॥

ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਯੋਗੀ ਦੇ ਧਰਮ, ਫਿਰ ਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉੱਚ ਉਪਦੇਸ਼, ਫਿਰ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥ ८४ ॥

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ-ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਵਿਮੋਚਨ (ਮੁਕਤੀ) ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 85

ततः पंचनदोत्पर्त्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥ ८५ ॥

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਪੰਚਨਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਬਿੰਦੁਮਾਧਵ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਿਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਕਾਸ਼ੀ ਆਗਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 86

जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः । क्षेत्राख्यानं कंदुकेशः व्याघ्रेश्वरसमुद्भवः ॥ ८६ ॥

ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ, ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਅਤੇ ਵਿਆਘ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਦੁਕੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 87

शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः । देवतानामधिष्टानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥ ८७ ॥

ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਵਾਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 88

दुर्गाया विजयश्चाथ ॐकारेशस्य वर्णनम् । पुनरोंकार माहात्म्य त्रिलोचोनसमुद्भवः ॥ ८८ ॥

ਫਿਰ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰేశ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਓਂ’ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 89

केदाराख्या च धर्मेश कथा विष्णुभुजोद्भवा । वीरेश्वरसमाख्यानं गंगामाहात्म्यकीर्तनम् ॥ ८९ ॥

ਕੇਦਾਰ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭੁਜਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਧਰਮੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ; ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 90

विश्वकर्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा । सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तंभः पराशरे ॥ ९० ॥

ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅਤੇ ਸਤੀਪਤੀ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਂਹ ਜਮ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 91

क्षेत्रतीर्थकदंबश्च मुक्तिमडपसंकथा । विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥ ९१ ॥

ਫਿਰ ਖੇਤਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਮੁਕਤੀ-ਮੰਡਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਤਰਾ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

अतः परं त्ववंत्याख्यं श्रृणु खंड च पंचमम् । महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥ ९२ ॥

ਹੁਣ ਅੱਗੇ ‘ਅਵੰਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਖੰਡ ਸੁਣੋ; ਫਿਰ ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 93

प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः । देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥ ९३ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਦੇਵ-ਆਗਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ; ਦੇਵ-ਦੀਖਿਆ, ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 94

कपोलमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः । तीर्थं कनखलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९४ ॥

ਮਹਾਕਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਪੋਲਮੋਚਨ ਦੀ ਕਥਾ—ਕਨਖਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 95

कुंडमप्सरसंज्ञं च सरो रुद्रस्य पुण्यदम् । कुडवेशं च विद्याध्रं मर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥ ९५ ॥

‘ਅਪਸਰਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਸਰੋਵਰ; ਅਤੇ ਕੁਡਵੇਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਮਰਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਹੈ।

Verse 96

स्वर्गद्वारचतुःसिंधुतीर्थं शंकरवापिका । शंकराक गन्धवतीतीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥

ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਚਤੁਹਸਿੰਧੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ, ਸ਼ੰਕਰਵਾਪਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਪੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾਕ-ਗੰਧਵਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 97

दशाश्वमेधिकानंशतीर्थे च हरिसिद्धिदम् । पिशाचकादियात्रा च हनुमत्कवचेश्वरौ ॥ ९७ ॥

ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਿਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ (ਸਥਾਨ); ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਸਾਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਕਵਚ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ (ਦਾ ਵਰਣਨ) ਵੀ ਹੈ।

Verse 98

महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् । शुक्रे च पञ्चमे चाख्ये कुशस्थल्याः प्रदक्षिणाः ॥ ९८ ॥

ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਵਾਲਮੀਕੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ—ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ‘ਪੰਚਮੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵੀ—(ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ)।

Verse 99

अक्रूरसंज्ञकन्त्वेकपादं चंद्रार्कवैभवम् । करभेशाख्यतीर्थं च लटुकेशादितीर्थकम् ॥ ९९ ॥

ਅਕ੍ਰੂਰ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਏਕਪਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਮ; ਕਰਭੇਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਲਟੁਕੇਸ਼ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਵੀ (ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ)।

Verse 100

मार्कंडेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकांतकम् । केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ॥ १०० ॥

ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼, ਯਜ੍ਞਵਾਪੀ, ਸੋਮੇਸ਼, ਨਰਕਾਂਤਕ, ਕੇਦਾਰੇਸ਼ਵਰ, ਰਾਮੇਸ਼, ਸੌਭਾਗ੍ਯੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਰਾਰਕਕ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 101

केशवार्कं शक्तिभेदं स्वर्णसारमुखानि च । ॐकारेशादितीर्थानि अंधकश्रुतिकीर्तनम् ॥ १०१ ॥

ਕੇਸ਼ਵਾਰਕ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ-ਭੇਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ‘ਸੁਵਰਨਸਾਰ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ; ਅਤੇ ਓੰਕਾਰੈਸ਼ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤੇ ‘ਅੰਧਕ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 102

कालारण्ये लिंगसंख्या स्वर्णश्रृंगाभिधानकम् । कुशस्थल्या अवंत्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ॥ १०२ ॥

ਕਾਲਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਲਿੰਗਸੰਖਿਆ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ‘ਸੁਵਰਨਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ—ਅਵੰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਉੱਜਯਿਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

पद्मावतीवै कुमुद्वत्यमरावतिनामकम् । विशालाप्रतिकल्पाभिधानं च ज्वरशांतिकम् ॥ १०३ ॥

ਪਦਮਾਵਤੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ—ਇਹ ਨਾਂ (ਸਥਾਨ/ਪ੍ਰਭਾਵ) ਜ਼ੁਕਾਮ-ਤਾਪ, ਜ्वर ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 104

शिवानामादिकफलं नागोद्गीता शिवस्तुतिः । हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुंदरकुंडकम् ॥ १०४ ॥

ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਜਪ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਫਲ, ਨਾਗ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਸਤੋਤਰ, ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼-ਵਧ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ‘ਸੁੰਦਰਕੁੰਡ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਇੱਥੇ ਹਨ।

Verse 105

नीलगंगापुष्कराख्यं विंध्यवासनतीर्थकम् । पुरुषोत्तमाभिधानं तु तत्तीर्थं चाघनाशनम् ॥ १०५ ॥

ਨੀਲਗੰਗਾ–ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯਵਾਸਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 106

गोमती वामनं कुंडो विष्णोर्नामसहस्रकम् । वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थकम् ॥ १०६ ॥

ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ, ਵਾਮਨ ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ, ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਕਾਲਭੈਰਵ ਦਾ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 107

महिमा नागपंचम्या नृसिंहस्य जयंतिका । कुटुम्बेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्तनम् ॥ १०७ ॥

ਨਾਗਪੰਚਮੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਜਯੰਤੀ, ਕੁਟੁੰਬੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ—ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 108

कर्कराजाख्यतीर्थं च विघ्नेशादिसुरोहनम् । रुंद्रकुंडप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ॥ १०८ ॥

ਕਰਕਰਾਜ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ, ਵਿਘਨੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੜ੍ਹਾਈ/ਆਰੋਹਣ-ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਕੁੰਡ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 109

यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते । धर्मपुत्रस्य वैराग्यो मार्कंडेयेन संगमः ॥ १०९ ॥

ਅੱਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪੁੰਨ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 110

प्राग्रीयानुभवाख्यानममृतापरिकीर्त्तनम् । कल्पे कल्पे पृथङ् नाम नर्मदायाः प्रकीर्तितम् ॥ ११० ॥

ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨੁਭਵ-ਆਖਿਆਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਕੀਰਤਨ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦੇਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 111

स्तवमार्षं नामेदं च कालरात्रिकथा ततः । महादेवस्तुतिः पश्चात्पृथक्कल्पकथाद्भुता ॥ १११ ॥

ਫਿਰ ‘ਆਰਸ਼-ਸਤਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਰਾਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ।

Verse 112

विशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा । गोरीव्रत समाख्यानं त्रिपुरज्वालनं ततः ॥ ११२ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੌਰੀ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਹਨ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।

Verse 113

देहपातविधानं च कावेरीसंगमस्ततः । दारुतीर्थं ब्रह्मावर्तं यत्रेश्वरकथानकम् ॥ ११३ ॥

ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਵੇਰੀ ਦਾ ਸੰਗਮ। ਦਾਰੂ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵੀ—ਜਿੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 114

अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादादिदारुकम् । देवतीर्थं नर्मदेशं कपिलाख्यं करंजकम् ॥ ११४ ॥

ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ, ਰਵੀ-ਤੀਰਥ, ਮੇਘਨਾਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰੁਕ ਸਥਾਨ; ਦੇਵ-ਤੀਰਥ, ਨਰਮਦਾ-ਦੇਸ਼, ਕਪਿਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਰੰਜਕ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 115

कुंडलेशं पिप्पलादं विमलेशं च शूलभित् । शचीहरणमाख्या नमभ्रकस्य वधस्ततः ॥ ११५ ॥

ਉੱਥੇ ਕੁੰਡਲੇਸ਼, ਪਿੱਪਲਾਦ ਅਤੇ ਵਿਮਲੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਭਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ; ਸ਼ਚੀ-ਹਰਨ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਮਭ੍ਰਕ ਦਾ ਵਧ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 116

शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्माः पृथग्विधाः । आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यश्रृंगकथा ततः ॥ ११६ ॥

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੀਰਘਤਪਸ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 117

चित्रसेनकथापुण्या काशिराज्यस्य लक्षणम् । ततो देवशिलाख्यानं शबरीतीर्थकान्वितम् ॥ ११७ ॥

ਫਿਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ, ਸ਼ਬਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् । आप्रेत्येश्वरतीर्थं च शक्रतीर्थं करोटिकम् ॥ ११८ ॥

ਫਿਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਦੀ ਕਥਾ, ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਅਤੇ ਅਰਕ-ਤੀਰਥ; ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ, ਸ਼ਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕਰੋਟਿਕ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 119

कुमारेशमगस्त्येशमानंदेशं च मातृजम् । लोकेशं धनदेशं च मंगलेशं च कामजम् ॥ ११९ ॥

ਕੁਮਾਰੇਸ਼, ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼, ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਆਨੰਦੇਸ਼; ਅਤੇ ਲੋਕેશ, ਧਨਦੇਸ਼, ਤੇ ਕਾਮਜ ਮੰਗਲੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 120

नागेशं चापि गोपारं गौतमं शंखचूडकम् । नारदेशं नंदिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ॥ १२० ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗੇਸ਼, ਗੋਪਾਰ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜਕ; ਫਿਰ ਨਾਰਦੇਸ਼, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ—ਅਤੇ ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 121

दधिस्कंदादितीर्थानि हनूमतेश्वरं ततः । रामेश्वरादि तीर्थानि सोमेशं पिंगलेश्वरम् ॥ १२१ ॥

ਫਿਰ ਦਧਿਸਕੰਦ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੂਮਤੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮੇਸ਼ ਤੇ ਪਿੰਗਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।

Verse 122

ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् । चंडार्कं यमतीर्थं च काल्होडीशं वनादिके ॥ १२२ ॥

ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਣਮੋક્ષ, ਕਪਿਲੇਸ਼, ਪੂਤਿਕੇਸ਼, ਜਲੇਸ਼ਯ; ਚੰਡਾਰਕ, ਯਮਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕਾਲ੍ਹੋਡੀਸ਼—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ/ਦੇਵ-ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 123

नारायणं च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासकम् । नागेशसंकर्षणकं प्रश्रयेश्वरतीर्थकम् ॥ १२३ ॥

ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਕੋਟੀਸ਼, ਵਿਆਸਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਭਾਸਕ; ਨਾਗੇਸ਼, ਸੰਕਰਸ਼ਣਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੇਸ਼ਵਰ-ਤੀਰਥ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ/ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

ऐरंडीसंगमं पुण्यं सुवर्णशिलतीर्थकम् । करंजं कामहं तीर्थं भांडीरो रोहिणीभवम् ॥ १२४ ॥

ਐਰੰਡੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਗਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਸੁਵਰਣਸ਼ਿਲਾ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੰਜ, ਕਾਮਹ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਂਡੀਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 125

चक्रतीर्थं दौतपापं स्कंदमांगिरसाह्वयम् । कोटितीर्थमयोन्यख्यमंगाराख्यं त्रिलोचनम् ॥ १२५ ॥

ਇੱਥੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਪਾਪ-ਹਰ ਦੌਤਪਾਪ ਤੀਰਥ, ਆੰਗਿਰਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਕੰਦ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਯੋਨਿਆ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ, ਅੰਗਾਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 126

इंद्रेशं कंबुकेशं च सोमेशं कोहनं शकम् । नार्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरमुत्तमम् ॥ १२६ ॥

ਇੰਦ੍ਰੇਸ਼, ਕੰਬੁਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼; ਕੋਹਨ ਤੇ ਸ਼ਕ; ਨਾਰਮਦ; ਅਤੇ ਆਰਕ ਤੇ ਆਗਨੇਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਭਾਰਗਵੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 127

ब्राह्मं दैवं च मार्गेशमादिवाराहकेश्वरम् । रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कंकटेश्वरम् ॥ १२७ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਮਾਰਗੇਸ਼, ਆਦਿ-ਵਰਾਹਕੇਸ਼ਵਰ; ਰਾਮੇਸ਼; ਫਿਰ ਸਿੱਧੇਸ਼; ਆਹਲਿਆ; ਅਤੇ ਕੰਕਟੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਕੀਰਤਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 128

शाक्रं सौम्यं च नादेशं तोयेशं रुक्मिणीभवम् । योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थकम् ॥ १२८ ॥

ਸ਼ਾਕ੍ਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਨਾਦੇਸ਼, ਤੋਏਸ਼, ਰੁਕਮਿਣੀਭਵ; ਯੋਜਨੇਸ਼, ਵਰਾਹੇਸ਼; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 129

सिद्धेशं मंगलेशं च लिंगवाराहतीर्थकम् । कुण्डेशं श्वेतवाराहं गर्भावेशं रवीश्वरम् ॥ १२९ ॥

ਸਿੱਧੇਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲੇਸ਼; ਲਿੰਗ-ਵਰਾਹ ਤੀਰਥ; ਕੁੰਡੇਸ਼; ਸ਼ਵੇਤ-ਵਰਾਹ; ਗਰਭਾਵੇਸ਼; ਅਤੇ ਰਵੀਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 130

शुक्लादीनि च तीर्थानि हुंकारस्वामितीर्थकम् । संगमेशं नहुषेशं मोक्षणं पञ्चगोपकम् । नागशावं च सिद्धेशं मार्कण्डांक्रूरतीर्थके ॥ १३० ॥

ਸ਼ੁਕਲ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਹੁੰਕਾਰਸਵਾਮੀ-ਤੀਰਥ; ਸੰਗਮੇਸ਼, ਨਹੁਸ਼ੇਸ਼, ਮੋਖਸ਼ਣ, ਪੰਚਗੋਪਕ; ਨਾਗਸ਼ਾਵ ਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਮਾਰਕੰਡ-ਕ੍ਰੂਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 131

कामोदशूलारोपाख्ये मांडव्यं गोपकेश्वरम् । कपिलेशं पिंगलेशं भूतेशं गांगगौतमे ॥ १३१ ॥

ਕਾਮੋਦ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਾਰੋਪ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਤੇ ਗੋਪਕੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਕਪਿਲੇਸ਼, ਪਿੰਗਲੇਸ਼, ਭੂਤੇਸ਼ ਤੇ ਗਾਂਗ-ਗੌਤਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।

Verse 132

आस्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशं च पापनुत् । कलकलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥ १३२ ॥

ਆਸ਼ਵਮੇਧ, ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕੇਦਾਰੇਸ਼; ਕਲਕਲੇਸ਼, ਜਾਲੇਸ਼, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਰਾਹਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ/ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 133

चंद्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यं च हंसकम् । मूल्यस्थानं च शूलेशमुग्राख्यं चित्रदैवकम् ॥ १३३ ॥

ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾਸ, ਸਮਾਦਿਤ੍ਯ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਨਾਮਕ (ਤੀਰਥ) ਅਤੇ ਹੰਸਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਲ੍ਯਸਥਾਨ, ਸ਼ੂਲੇਸ਼, ਉਗ੍ਰਾਖ੍ਯ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਦੈਵਕ ਵੀ ਹਨ।

Verse 134

शिखीशं कोटितीर्थं च दशकन्यं सुवणकम् । ऋणमोक्षं भारभूति पुंखां मुडिं च डिंडिमम् ॥ १३४ ॥

ਸ਼ਿਖੀਸ਼, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਦਸ਼ਕਨ੍ਯਾ, ਸੁਵਰਣਕ; ਰਿਣਮੋਖ੍ਸ਼, ਭਾਰਭੂਤੀ, ਪੁੰਖਾ, ਮੁਡੀ ਅਤੇ ਡਿੰਡਿਮ—(ਇਹ ਵੀ ਤੀਰਥ/ਦੇਵਸਥਾਨ ਹਨ)।

Verse 135

आमलेशं कपालेशं शृंगैरंडीभवं ततः । कोटितीर्थं लोटणेषं फलस्तुतिरतः परम् ॥ १३५ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਆਮਲੇਸ਼, ਕਪਾਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੈਰੰਡੀਭਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲੋਟਣੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 136

दृमिजंगलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः । धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य वै ॥ १३६ ॥

ਦ੍ਰੁਮਿਜੰਗਲ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 137

वधौ धुंधोस्ततः पश्चात्ततश्चित्रवहोद्भवः । महिमास्य ततश्चडीशप्रभावो रतीश्वरः ॥ १३७ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੁੰਧ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ; ਫਿਰ ਚਿਤ੍ਰਵਹ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਰਨਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ; ਅਤੇ ਫਿਰ Ḍੀਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਰਤੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 138

केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् । मुखारं च्यवनांधास्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥ १३८ ॥

ਫਿਰ ਕੇਦਾਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਲਖ਼ਸਤੀਰਥ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀਭਵ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਖਾਰ, ਚ੍ਯਵਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ, ਅੰਧਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थं च बहुगोमयम् । रुद्रावर्तं च मर्कंडं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ १३९ ॥

ਉਹ ਚਕ੍ਰਾਖ੍ਯ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ, ਲਲਿਤਾਖ੍ਯਾਨ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਬਹੁਗੋਮਯ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਵਰਤ ਅਤੇ ਮਰਕੰਡ ਤੀਰਥ—ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹਨ।

Verse 140

श्रवणेशं शुद्धपटं देवांधुप्रेततीर्थकम् । जिह्वोदतीर्थंसंभूतिः शिवोद्भंदं फलस्तुतिः ॥ १४० ॥

ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣੇਸ਼, ਸ਼ੁੱਧਪਟ, ਦੇਵਾਂਧੁ-ਪ੍ਰੇਤ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਹਵੋਦਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸ਼ਿਵੋਦਭੰਡ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ/ਪਾਠ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 141

एष खंडो ह्यवंत्याख्यः श्रृण्वतां पापनाशनः । अतः परं नागराख्यः खंडः षष्ठोऽभिधीयते ॥ १४१ ॥

ਇਹੀ ਭਾਗ ‘ਅਵੰਤ੍ਯ-ਖੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਾਗਰ-ਖੰਡ’ ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ ਖੰਡ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 142

लिंगोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा । विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशंकुस्वर्गतिस्तथा ॥ १४२ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Verse 143

हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा । नागबिलं शंखतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥ १४३ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ-ਵਧ, ਨਾਗਬਿਲ (ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗੁਫਾ), ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 144

चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् । गयशीर्षं बालशाख्यं वालमंडं मृगाह्वयम् ॥ १४४ ॥

‘ਚਮਤਕਾਰਪੁਰ’ ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਗਯਾਸ਼ੀਰਸ਼, ‘ਬਾਲ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ, ਵਾਲਮੰਡ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਗ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

Verse 145

विष्णुपादं च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः । सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥ १४५ ॥

ਵਿਸ਼్ణੁਪਾਦ, ਗੋਕਰਣ, ਯੁਗਰੂਪ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਨਾਗਸਰ, ਸਪਤਾਰਸ਼ੇਯ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਭਗਤ ਪਾਵਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 146

भ्रूणगर्तं नलेशं च भैष्मं वैडुरमर्ककम् । शारमिष्ठं सोमनाथं च दौर्गमातर्जकेश्वरम् ॥ १४६ ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭ੍ਰੂਣਗਰਤ, ਨਲੇਸ਼, ਭੈਸ਼ਮ, ਵੈਡੁਰ-ਮਾਰਕਕ, ਸ਼ਾਰਮਿਸ਼ਠ, ਸੋਮਨਾਥ ਅਤੇ ਦੌਰਗ-ਮਾਤਰਜਕੇਸ਼ਵਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

Verse 147

जामदग्न्यवधाख्यानं नैःक्षत्रियकथानकम् । रामह्रदं नागपुरं ष़ड्लिंगं चैव यज्ञभूः ॥ १४७ ॥

ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ-ਵਧ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਨੈਹ੍ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ (ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ) ਦੀ ਕਥਾ, ਰਾਮਹ੍ਰਦ, ਨਾਗਪੁਰ, ਛਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਭੂਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 148

मुण्डीरादित्रिकार्कं च सतीपरिणयाह्वयम् । रुद्रशीर्षं च यागेशं वालखिल्यं च गारुडम् ॥ १४८ ॥

ਮੁੰਡীর ਆਦਿ, ਤ੍ਰਿਕਾਰਕ, ‘ਸਤੀ-ਪਰਿਣਯ’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ, ਰੁਦ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼, ਯਾਗੇਸ਼, ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਅਤੇ ਗਾਰੁਡ—ਇਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 149

लक्ष्मीशापः सप्तविंशसोमप्रासादमेव च । अंबाबद्धं पांडुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुंडकम् ॥ १४९ ॥

‘ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸ਼ਾਪ’ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ‘ਸਤਾਈਂਵਾਂ ਸੋਮ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਮੰਦਰ-ਤੀਰਥ, ਅੰਬਾਬੱਧ, ਪਾਂਡੁਕ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ, ਆਗਨੇਯ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 150

गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा । शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥ १५० ॥

(ਇੱਥੇ) ਗੋਮੁਖ, ਲੋਹਯਸ਼ਟੀ ਨਾਮਕ ਥਾਂ, ਅਤੇ ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼ਵਰੀ; ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਰਾਜਵਾਪੀ, ਰਾਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ—(ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਿਤ ਹਨ)।

Verse 151

कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिंगं सर्वोत्तमोत्तमम् । अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयंत्यास्त्रिजातकम् ॥ १५१ ॥

‘ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਾਖ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਲਵੇਸ਼ਾਖ੍ਯ’; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਹ ਲਿੰਗ; ‘ਅਸ਼ਟਸ਼ਸ਼ਟੀ’ ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ; ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਜਨਮ-ਕਥਾ—(ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ)।

Verse 152

ततो वै रेवती चात्र भक्तिकातीर्थसंभवः । क्षेमंकरी च केदारं शुक्लतीर्थमुखारकम् ॥ १५२ ॥

ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਭਕਤਿਕਾ—ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਮੰਕਰੀ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

सत्यसंधेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा । अटेश्वरं याज्ञवल्क्य गौर्यं गाणेशमेव च ॥ १५३ ॥

ਸਤ੍ਯਸੰਧੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਕਰ੍ਣੋਤ੍ਪਲਾ ਦੀ ਕਥਾ; ਅਟੇਸ਼ਵਰ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਗੌਰ੍ਯ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਗਾਣੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ (ਇੱਥੇ ਹੈ)।

Verse 154

ततो वास्तुपदाऽख्यानमजागृहकथानकम् । सौभाग्यांधुश्च शुलेशं धर्मराजकथानकम् ॥ १५४ ॥

ਫਿਰ ‘ਵਾਸਤੁਪਦ’ ਨਾਮਕ ਆਖਿਆਨ, ‘ਅਜਾਗ੍ਰਿਹ’ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਂਧੁ’; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੂਲੇਸ਼ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਥਾਨਕ (ਆਉਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 155

मिष्टान्नेदश्वराख्यानं गाणापत्यत्रयं ततः । जाबालिचरितं चैव मकरेशकथा ततः ॥ १५५ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸ਼ਟਾਨਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਣਪਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸੰਗ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾਬਾਲੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਕਰੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 156

कालेश्वर्यंधकाख्यानं कुंडमाप्यरसं तथा । पुष्यादित्यं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ॥ १५६ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਕੁੰਡਮਾਪ੍ਯ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਅਰਸ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸ਼੍ਯਾਦਿਤ੍ਯ, ਰੌਹਿਤਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਹੈ।

Verse 157

भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् । सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशं च पैंडकम् ॥ १५७ ॥

ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਵਾਮੈਤ੍ਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰਸਵਤ ਅਤੇ ਪੈਪ੍ਪਲਾਦ; ਅਤੇ ਕਂਸਾਰੀਸ਼ ਤੇ ਪੈਂਡਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 158

ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् । रैवतं भार्तयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ॥ १५८ ॥

ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਖਿਆਨ ਸਮੇਤ; ‘ਭਾਰਤ-ਯੱਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੈਵਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 159

कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् । पौष्करं नैमिषं धार्ममरण्य त्रितयं स्मृतम् ॥ १५९ ॥

ਕੌਰਵ, ਹਾਟਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਈ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਕਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਣ੍ਯ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 160

वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् । बृन्दावनं खांडवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ॥ १६० ॥

ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਵਾਰਾਣਸੀ, ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਾਮਕ ਅਤੇ ਅਵੰਤੀ ਨਾਮਕ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਖਾਂਡਵ-ਵਨ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਕ-ਵਨ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 161

कल्पः शालस्तथा नन्दिग्रामत्रयमनुत्तमम् । असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥ १६१ ॥

ਕਲਪ, ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਨਾਮਕ ਅਨੁੱਤਮ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਅਸੀ’, ‘ਸ਼ੁਕਲ’ ਤੇ ‘ਪਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਥ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 162

श्र्यर्बुदौ रैवतश्चैव पर्वतत्रयमुत्तमम् । नदीनां त्रितयं गंगा नर्मदा च सरस्वती ॥ १६२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਬੁਦ ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ-ਤ੍ਰਿਯੀ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੀ—ਗੰਗਾ, ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 163

सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकं चैषु कीर्त्तितम् । कूषिका शंखतीर्थं चामरकं बालमण्डनम् ॥ १६३ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਫਲ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ—ਕੂਸ਼ਿਕਾ, ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ, ਚਾਮਰਕ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਮੰਡਨ।

Verse 164

हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् । सांबादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथांधकम् ॥ १६४ ॥

ਹਾਟਕੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ, ਯੌਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਂਧਕ (ਪ੍ਰਕਰਣ)।

Verse 165

जलशायि चतुर्मासमशून्यशयनव्रतम् । मंकणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ॥ १६५ ॥

ਜਲਸ਼ਾਈ ਵ੍ਰਤ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤ, ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵ੍ਰਤ, ਮੰਕਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 166

पृथ्वीदानं वानकेशं कपालमोचनेश्वरम् । पापपिंडं मासलैंगं युगमानादिकीर्तनम् ॥ १६६ ॥

‘ਪ੍ਰਿਥਵੀਦਾਨ’, ‘ਵਾਨਕੇਸ਼’, ‘ਕਪਾਲਮੋਚਨੇਸ਼ਵਰ’, ‘ਪਾਪਪਿੰਡ’, ‘ਮਾਸਲੈੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਯੁਗਮਾਨ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਰਤਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 167

निंवेशशाकंभर्याख्या रुद्रैकादशकीर्तनम् । दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्तनम् ॥ १६७ ॥

ਨਿੰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਦਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 168

इत्येषनागरः खंडः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते । सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ॥ १६८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨਾਗਰ-ਖੰਡ’ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’ ਨਾਮਕ ਖੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਸੋਮੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਕਸਥਲ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 169

सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्तितम् । अग्नितीर्थं कपद्दर्शिं केदारेशं गतिप्रदम् ॥ १६९ ॥

ਇੱਥੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਦੇ ਆਖਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਅਗਨੀਤੀਰਥ, ਕਪੱਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੇਦਾਰੇਸ਼।

Verse 170

भीमभैरवचण्डीशभास्करेन्दुकुजेश्वराः । बुधेज्यभृगुसौरागुशिरवीशा हरविग्रहाः ॥ १७० ॥

ਉਹ ਭੀਮ, ਭੈਰਵ, ਚੰਡੀਸ਼, ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ), ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰ), ਕੁਜ (ਮੰਗਲ), ਬੁੱਧ, ਇਜ੍ਯ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਭ੍ਰਿਗੁ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਸੌਰ (ਸ਼ਨੀ), ਅਤੇ ਰਾਹੁ, ਸ਼ਿਰ, ਵੀਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 171

सिद्धेश्वराद्याः पंचान्ये रुद्रास्तत्र व्यवस्तत्र व्यवस्थिताः । वरारोहा ह्यजा पाला मंगला ललितेश्वरी ॥ १७१ ॥

ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪੰਜ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਾਰੋਹਾ, ਅਜਾ, ਪਾਲਾ, ਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਲਲਿਤੇਸ਼ਵਰੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 172

लक्ष्मीशो वाडवेशश्चोर्वीशः कामेस्वरस्तथा । गौरीशवरुणेशाख्यं दुर्वासेशं गणेश्वरम् ॥ १७२ ॥

ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀਸ਼, ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਗੌਰੀਸ਼, ਵਰੁਣੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ—ਗਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 173

कुमारेशं चंडकल्पं शकुलीश्वरसंज्ञकम् । ततः प्रोक्तोऽथ कोटीशबालब्रह्यादिसत्कथा ॥ १७३ ॥

ਫਿਰ ਕੁਮਾਰੇਸ਼, ਚੰਡਕਲਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਲੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਟੀਸ਼, ਬਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਕਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 174

नरकेशसंवर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः । बलभद्रेश्वरस्याथ गंगाया गणपस्य च ॥ १७४ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕੇਸ਼, ਸੰਵਰੱਤੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਧੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਬਲਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਗਣਪ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 175

जांबवत्याख्यसरितः पांडुकूपस्य सत्कथा । शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ॥ १७५ ॥

ਜਾਂਬਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਪਾਂਡੂ-ਕੂਪ ਦੀ ਸਤਕਥਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਲੱਖ-ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੇ ਕੋਟਿ-ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 176

दुर्वासार्कघटस्थानहिरण्यासंगमोत्कथा । नगरार्कस्य कृष्णस्य संकर्षणसमुद्रयोः ॥ १७६ ॥

ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ, ਅਰਕ ਦੀ ਕਥਾ, ਘਟ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂਤ, ਹਿਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਆਸੰਗਮ ਦੀ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਨਗਰਾਰਕ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 177

कुमार्याः क्षेत्रपास्य ब्रह्येशस्य कथा पृथक् । पिंगलासंगमेशस्य शंकरार्कघटेशयोः ॥ १७७ ॥

ਕੁਮਾਰੀ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ੍ਯੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ-ਸੰਗਮੇਸ਼, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਘਟੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 178

ऋषितीर्थस्य नंदार्कत्रितकूपस्य कीर्तनम् । ससोपानस्य पर्णार्कन्यंकुमत्योः कथाद्भुता ॥ १७८ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਿ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ, ਨੰਦਾਰਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕੂਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਸ-ਸੋਪਾਨ, ਪਰਨਾਰਕ ਤੇ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Verse 179

वाराहस्वामिवृत्तांतं छायालिंगाख्यगुल्फयोः । कथा कनकनंदायाः कुतीगंगेशयोस्तथा ॥ १७९ ॥

ਵਰਾਹਸਵਾਮੀ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ, ਛਾਇਆਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗੁਲਫ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਕਨਕਨੰਦਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਕੁਟੀ ਤੇ ਗੰਗੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 180

चमसोद्बेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः । मंकणेशत्रैपुरेशषंडतीर्थकथास्तथा ॥ १८० ॥

ਫਿਰ ਚਮਸੋਦ੍ਭੇਦ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਰਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਕਣੇਸ਼, ਤ੍ਰੈਪੁਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਷ੰਡਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 181

सूर्यप्राची त्रीक्षणयोरुमानातकथा तथा । भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ॥ १८१ ॥

ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਾਚੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਮਾ ਤੇ ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਣ (ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ) ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੂੱਧਾਰ, ਸ਼ੂਲਸਥਲ, ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਤੇ ਆਰਕੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪੁੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 182

अजापालेशबालार्ककुबेरस्थलजा कथा । ऋषितोया कथा पुण्या संगालेश्वरकीर्तनम् ॥ १८२ ॥

ਅਜਾਪਾਲੇਸ਼, ਬਾਲਾਰਕ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰਸਥਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ; ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਸੰਗਾਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 183

नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् । तप्तकुंडस्य माहात्म्यं मूलचंडीशवर्णनम् ॥ १८३ ॥

ਇੱਥੇ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਰਣਨ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ; ਤਪ੍ਤਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਮੂਲ-ਚੰਡੀਸ਼ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 184

चतुर्वक्त्रगणाध्यक्षकलंबेश्वरयोः कथा । गोपालस्वामिव कुलस्वामिनोर्मरुतां कथा ॥ १८४ ॥

ਚਤੁਰਵਕਤ੍ਰ, ਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਕਲੰਬੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ; ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਸ੍ਵਾਮੀ ਤੇ ਕੁਲਸ੍ਵਾਮੀ ਦੀ ਵਾਰਤਾ, ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 185

क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः । कालमेघस्य रुक्मिण्या दुर्वासेश्वरभद्रयोः ॥ १८५ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੇਮਾਰਕ, ਉੰਨਤ, ਵਿਘਨੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਲਸਵਾਮੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ; ਫਿਰ ਕਾਲਮੇਘ, ਰੁਕਮਿਣੀ, ਦੁਰਵਾਸੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 186

शंखावर्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् । जालेश्वरस्य हुंकारेश्वरचंडीशयोः कथा ॥ १८६ ॥

ਸ਼ੰਖਾਵਰਤ, ਮੋਖ਼ਸ਼ਤੀਰਥ, ਗੋਸ਼ਪਦ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤਸਦਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਜਾਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਹੂੰਕਾਰੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਚੰਡੀਸ਼ ਦੀ ਪਾਵਨ ਗਾਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 187

आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुंडकथाद्भुता । कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ॥ १८७ ॥

ਆਸ਼ਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਕੁੰਡ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਪਿਲੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਜਰਦਗਵ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 188

नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा । नारदेशयंत्रभूषादुर्गकूटगणेशजा ॥ १८८ ॥

ਨਲ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਰਣਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਦੇਸ਼, ਯੰਤਰ-ਭੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੁਰਗਕੂਟ-ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 189

सुपर्णैलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा । कीर्तनं कर्दमालस्य गुप्तसोमेश्वस्य च ॥ १८९ ॥

ਸੁਪਰਨਾਂ ਅਤੇ ਏਲਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਭੈਰਵੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ; ਭੱਲਤੀਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਾਥਾ; ਅਤੇ ਕਰਦਮਾਲ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਗੁਪਤ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 190

बहुस्वर्णेशश्रृंगेशकोटीश्वरकथा ततः । मार्कंडेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ॥ १९० ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁ-ਸਵਰਨੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਾਰਕੰਡੇਸ਼ਵਰ, ਕੋਟੀਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ-ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰਿਹ-ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 191

स्वर्णरेखा ब्रह्मकुंडं कुंतीभीमेश्वरौ तथा । मृगीकुंडं च सर्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ॥ १९१ ॥

ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਵਰਨਰੇਖਾ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਕੁੰਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੀਕੁੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 192

दुर्गाभिल्लेशगंगेशरैवतानां कथाद्भुता । ततोऽर्बुदेश्वर कथा अचलेश्वरकीर्तनम् ॥ १९२ ॥

ਦੁਰਗਾਭਿੱਲੇਸ਼, ਗੰਗੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੈਵਤ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ; ਫਿਰ ਅਰਬੁਦੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਅਚਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ (ਮਹਿਮਾ-ਗਾਨ) ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 193

नागतीर्थस्य च कथा वसिष्टाश्रमवर्णनम् । भद्रकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ॥ १९३ ॥

ਨਾਗ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਭਦ੍ਰਕਰਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 194

केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थांगमनकीर्तनम् । कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथारस्ततः ॥ १९४ ॥

ਕੇਦਾਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ; ਫਿਰ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 195

सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्मणिकर्णीशकीर्तनम् । पंगुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ॥ १९५ ॥

ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ, ਮਣਿਕਰਣੀਸ਼ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਪੰਗੂ-ਤੀਰਥ, ਯਮ-ਤੀਰਥ, ਵਾਰਾਹ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 196

चंद्रप्रभासर्पिडोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् । कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिंडारकस्य च ॥ १९६ ॥

ਫਿਰ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ, ਸਰਪਿਡੋਦ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਦੇਵੀ ਕਾਤਿਆਯਨੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡਾਰਕ ਦਾ ਵੀ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 197

ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः । कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबंधजा ॥ १९७ ॥

ਫਿਰ ਕਨਖਲ ਦੀ ਕਥਾ, ਚਕ੍ਰਮ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਨੁਸ਼-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਕਪਿਲਾਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਰਕਤਾਨੁਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 198

गणेशपार्थेश्वरयोर्यांत्रायामुज्ज्वलस्य च । चंडीस्थाननागोद्भवशिवकुंडमहेशजा ॥ १९८ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਰਥੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਯਾਂਤ੍ਰਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉੱਜਵਲ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਡੀ-ਸਥਾਨ, ਨਾਗੋਦਭਵ, ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਜਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।

Verse 199

कामेश्वरस्य मार्कंडेयोत्पत्तेश्च कथा ततः । उद्दालकेशसिद्धेशगततीथकथा पृथक् ॥ १९९ ॥

ਫਿਰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ; ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦ੍ਦਾਲਕ, ਈਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 200

श्रीदेवरवातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः । कुलसंतारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ॥ २०० ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵਰਵਾਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਆਸ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗੌਤਮ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਕੁਲਸੰਤਾਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਰਾਮਕੋਟੀ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।