Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata

Verse 1

सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥

ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਅਟੁੱਟ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਚੈਤਰ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਸੋਮਦੇਵ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੁੰਭ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 3

वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥

ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਸਭ ਲਈ ਸਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਜੋ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 4

धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥

ਇੱਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਵਰਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜੋੱਤਮ, ਵੈਸਾਖ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 5

दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥

ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ) ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 6

तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥

ਜੋ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥

ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 8

कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥

ਜੋ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ, ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ (ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 9

अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥

ਹੁਣ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵਟ-ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਬੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਜਲ ਨਾਲ ਸੀੰਚੇ।

Verse 10

सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਠੋਤਰ ਸੌ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾਂ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇਵੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅੱਗੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।

Verse 11

जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥

ਹੇ ਜਗਤ-ਪੂਜਨੀਯ ਜਗਨਮਾਤਾ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ! ਇਸ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੇਠ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 12

इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਭਾਗੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 13

आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥

ਆਸ਼ਾਢ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ‘ਗੋਪਦਮ ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 14

शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥

ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ—ਉਸ ਦੀ ਮੁਨੀ, ਦੇਵ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ, ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥

ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 17

एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਮਲਾਪਤੀ (ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।