The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ਸਨਾਤਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ, ਸੰਗੀਤ, ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਜੈਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਪਾਰਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਕਸਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ; ਫਲ ਵਜੋਂ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰੂਥਿਨੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ-ਅੰਨ-ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ, ਨਿਰਜਲਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਚੌਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਯੋਗਿਨੀ ਦੀ ਦਾਨ-ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਯਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਜਾਗਰਣ’ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵੀ ਭੇਟਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੀ–ਏਕਾਦਸ਼ੀ–ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਭੋਜਨ ਘਟਾਉਣਾ, ਬਰਤਨ/ਆਹਾਰ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਸਤਿ-ਅਹਿੰਸਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਮੁਨੀ! ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਡਪ ਬਣਾਵੇ।
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮਨੋਹਰ ‘ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਹ ‘ਕਾਮਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
ਵਰੂਥਿਨੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸੋਨਾ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ, ਕਨਿਆ (ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ) ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਖਾਸ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਵਰੂਥਿਨੀ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ—ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ (ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਜਲਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੱਕ ਉਗਣ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਉਗਣ ਤੱਕ (ਵ੍ਰਤ ਰੱਖ ਕੇ), ਸਵੇਰੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਚੌਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
ਆਸ਼ਾਢ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਯੋਗਿਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੋ; ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੋ।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
ਹੁਣ ਆਸ਼ਾਢ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੋ।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਤਿਮਾ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ—ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ (ਦੇਵਤਾ) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੋ।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
ਕੇਵਲ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੀਰਾਜਨ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਗ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ (ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ) ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬੋਲ-ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ਯਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕਾਮਿਕਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਵਿਪ੍ਰਕਾਮਿਕਾ-ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਨਭਸ (ਭਾਦ੍ਰਪਦ) ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਣ ਨਾਲ।
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੰਯਮ ਧਾਰ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
ਨਭਸ੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ‘ਅਜਾ’ ਨਾਮਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਜਾ (ਅਜਨਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ) ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਏ।
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
ਇੱਥੇ ਸਭ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਭਸ (ਭਾਦਰਪਦ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ‘ਪਦਮਾ’ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ।
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਟਿਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
ਉਤਸਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਾਸ਼ਯ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਵਿਧਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
ਉਸ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਿਟਾਏ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸਵੇਰੇ ਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਗੋਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਇਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਦਮ-ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
ਇੱਥੇ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਇੰਦਿਰਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ।
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰਿ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਭੂਦੇਵਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਰਤ੍ਯ ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ‘ਪਾਸ਼ਾਂਕੁਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪ ਖਾਣਾ ਖਾ।
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ਾਂਕੁਸ਼-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਵਰ ਅਤੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
ਕੇਸ਼ੀ-ਹੰਤਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਰਮਾਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ਊਰਜ (ਕਾਰਤਿਕ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ—ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ—ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ‘ਸੁੱਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕੇਸ਼ਵ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਏ।
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੰਗੂਰ, ਗੰਨਾ, ਅਨਾਰ ਅਤੇ ਕੇਲਾ, ਸਿੰਘਾੜਾ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ (ਭਗਵਾਨ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
ਫਿਰ ਸਮਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾਮੋਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਫਿਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਧਿਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
ਉਹ ਇੱਥੇ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ।
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਜੋ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ।
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਅਨੰਤ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਵਰਤ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਤੇ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਪੁੱਤਰਦਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ।
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦ/ਅੰਨ ਵੰਡ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਅੰਨ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਟਿਲਾ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ।
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਰਪਣ, ਹੋਮ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ—ਜੋ ‘ਜਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਸ ਦਿਨ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਹਰਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ।
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਆਪ ਖਾਵੇ।
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਉੱਤਮ ਵਰ ਅਤੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਵਿਜਯਾ’ ਉਪਵਾਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
ਫਿਰ ਭੂਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਬੋਲ-ਸਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਖਾਵੇ।
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਮਰਤ੍ਯ, ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਦੇਹ ਅੰਤ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਫਾਲਗੁਣ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਮਲਕੀ-ਵ੍ਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਆਮਲਕੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
ਫਿਰ ਸਭ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ।
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮਲਕੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ (ਫਾਲਗੁਣ) ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਚੈਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪਾਪਮੋਚਨੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਅਗਲੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪਮੋਚਨਿਕਾ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਸ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭੋਜਨ ਛੱਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ, ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਦਿਨ ਦੋ।
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਮਾਸ, ਮਸੂਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਚਣਾ ਅਤੇ ਕੋਦਰਵ ਅਨਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੋ।
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਗ-ਸ਼ਾਕ, ਸ਼ਹਿਦ, ਪਰਾਨ্ন, ਮੁੜ ਖਾਣਾ (ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ) ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
ਜੂਆ-ਖੇਡ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ, ਤੰਬੂਲ ਚਬਾਉਣਾ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਚੁਗਲੀ, ਚੋਰੀ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਬਾਣੀ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਕਾਂਸਾ, ਮਾਸ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਹਿਦ, ਤੇਲ, ਮਲ ਅਤੇ ਮਲੇਛ ਭਾਸ਼ਾ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲ) ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ।
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਕਸਰਤ, ਯਾਤਰਾ, ਮੁੜ ਖਾਣਾ (ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ), ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੇ।
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ—ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ—ਨਕਤਕ (ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ) ਨਹੀਂ, ਏਕਭੁਕਤ (ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ) ਦਾ ਵਰਤ ਅਪਣਾਵੇ।
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
ਜੇ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਮਿਲੀ ਭਿੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਐਸਾ ਵਰਤ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੇ।
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ੧੨੦ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.