Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ (੨੫,੦੦੦ ਸ਼ਲੋਕ, ਬ੍ਰਿਹਤ-ਕਲਪ ਪਰੰਪਰਾ) ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ–ਸ਼ੌਨਕ ਸੰਵਾਦ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਣਨ, ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਕ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ’, ਵੇਦਾਂਗ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਤੰਤ੍ਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦੀਖਿਆ, ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਰਗਮ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਕਵਚ, ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ, ਸਤੋਤਰ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪੁਰਾਣ-ਲਕਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਮਾਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ–ਵਸਿਸ਼ਠ, ਰੁਕਮਾਂਗਦ, ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ-ਮੋਚਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਗਿਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਬਦਰੀ, ਕਾਮਾਖਿਆ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੌਤਮ ਤੀਰਥ, ਵੇਦਪਾਦ-ਸਤੁਤੀ, ਗੋਕਰਣ, ਸੇਤੁ, ਨਰਮਦਾ, ਅਵੰਤੀ, ਮਥੁਰਾ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਤੂਣੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ—ਮੋਖਸ਼/ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम् । पंचविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤ-ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 2
सूतशौनकसंवादः सृष्टिसंक्षेपवर्णनम् । नानाधर्मकथाः पुण्याः प्रवृत्ते समुदाहृताः ॥ २ ॥
ਇੱਥੇ ਸੂਤ-ਸ਼ੌਨਕ ਸੰਵਾਦ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁੰਨ ਧਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 3
प्राग्भागे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना । द्वितीये मोक्षधर्माख्ये मोक्षोपायनिरूपणम् ॥ ३ ॥
ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨਕ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 4
वेदांगानां च कथनं शुकोत्पत्तिश्च विस्तरात् । सनंदनेन गदिता नारदाय महात्मने ॥ ४ ॥
ਇੱਥੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕਥਾ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਹੀ।
Verse 5
महातंत्रे समुद्दिष्टं पशुपाशविमोक्षणम् । मंत्राणां शोधनं दीक्षामंत्रोद्धारश्च पूजनम् ॥ ५ ॥
ਮਹਾਤੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਧਨਾ, ਦੀਖਿਆ, ਦੀਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ/ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 6
प्रयोगाः कवचं नामसहस्रं स्तोत्रमेव च । गणेशसूर्यविष्णूनां शिवशक्त्योरनुक्रमात् ॥ ६ ॥
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਣੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਕਵਚ, ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
सनत्कुमारमुनिना नारदाय तृतीयके । पुराणलक्षणं चैव प्रमाणं दानमेव च ॥ ७ ॥
ਤੀਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਪ੍ਰਮਾਣ (ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ) ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
पृथक्पृथक् समुद्दिष्टं दानकालपुरःसरम् । चैत्रादिसर्वमासेषु तिथीनांचपृथक्पृथक् ॥ ८ ॥
ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਯੋਗ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀਆਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 9
प्रोक्तं प्रतिपदादीनां व्रतं सर्वाघनाशनम् । सनातनेन मुनिना नारदाय चतुर्थके ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਇਹ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।
Verse 10
पूर्वभागोऽयमुदितो बृहदाख्यानसंज्ञितः । अस्योत्तरे विभागे तु प्रश्न एकादशीव्रते ॥ १० ॥
ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ‘ਬ੍ਰਿਹਦਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਰ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ।
Verse 11
वसिष्ठेनाथ संवादो मांधातुः परिकीर्तितः । रुक्मांगदकथा पुण्यामोहिन्युत्पत्तिकर्म च ॥ ११ ॥
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
वसुशापश्च मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया । गंगाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्तनम् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਮੋਹਿਨੀ ਉੱਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ; ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਗੰਗਾ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਗਯਾ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਨੁਕੀਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
काश्या माहात्म्यमतुलं पुरुषोत्तमवर्णनम् । यात्राविधानं क्षेत्रस्य बह्वाख्यानसमन्वितम् ॥ १३ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਮਹਾਤਮ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧੀ—ਅਨੇਕ ਉਪਾਖਿਆਨਾਂ ਸਮੇਤ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
प्रयागस्याथ माहात्म्यं कुरुक्षेत्रस्य तत्परम् । हरिद्वारस्य चाख्यानं कामोदाख्यानकं तथा ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦਾ; ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਮੋਦ’ ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਵੀ (ਵਰਨਿਤ) ਹੈ।
Verse 15
बदरीतीर्थमाहात्म्यं कामाक्षायास्तथैव च । प्रभासस्य च माहात्म्यं पुष्कराख्यानकं ततः ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਬਦਰੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਤੇ ਕਾਮਾਕਸ਼ਾ ਦਾ ਵੀ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ (ਕਿਹਾ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
गौतमाख्यानकं पश्चाद्वेदपादस्तवस्ततः । गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं लक्ष्मणाख्यानकं तथा ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਤਮ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ, ਫਿਰ ਵੇਦਪਾਦ ਦਾ ਸਤਵ; ਗੋਕਰਣ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵੀ (ਵਰਨਿਤ) ਹੈ।
Verse 17
सेतुमाहात्म्यकथनं नर्मदातीर्थवर्णनम् । अवंत्याश्चैव माहात्म्यं मधुरायास्ततः परम् ॥ १७ ॥
ਸੇਤੂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ-ਕਥਨ, ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਵੰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ (ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ) ਹੈ।
Verse 18
बृन्दावनस्य महिमा पशोर्ब्रह्मांतिके गतिः । मोहिनीचरितं पश्चादेवं पश्चादेवं वै नारदीयकम् ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਸ਼ੂ ਨੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ। ਫਿਰ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 19
यः शृणोति नरो भक्त्याश्रावयेद्वा समाहितः । स याति ब्रह्मणो धाम नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 20
यस्त्वेतदिषुपूर्णायां धेनूनां सप्तकान्वितम् । प्रदद्याद्दिजंर्याय संलभेन्मोक्षमेव च ॥ २० ॥
ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤੂਣੀਰ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यश्चानुक्रमणीमेतां नारदीयस्य वर्णयेत् । श्रृणुयद्वैकचित्तेन सोऽपि स्वर्गगतिं लभेत् ॥ २१ ॥
ਜੋ ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे नारदीयपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Fourth Pāda as moving from general Pratipadā-based vrata discipline into a focused doctrinal and narrative investigation of Ekādaśī, indicating its special status as a high-merit vow supported by exempla (e.g., Rukmāṅgada) and theological framing.
It signals a complete ritual toolkit: kavaca for protection, nāma-sahasra for sustained devotional recitation, and stotra for praise—integrated with prayoga and dīkṣā procedures—showing the Purāṇa’s practical liturgical orientation across multiple deities.
By placing tīrtha-māhātmya and yātrā-vidhi alongside mokṣa-dharma, vrata, and dāna, the Anukramaṇī portrays pilgrimage as a dharma practice that accrues puṇya and supports purification, thereby functioning as an auxiliary path within a broader liberation-oriented framework.