Pūrvabhāga

ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪੂਰਵ ਭਾਗ (ਪੁਸਤਕ ੧) ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੂਤ ਜੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਦ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ–ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪੁੰਨਫਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੂਤ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਨਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਨਕ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ; ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ–ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਤਵ-ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤਖੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਲੋਕ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਮਨੋਭਾਵ ਲਈ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ—ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਚੱਕਰ ਰਾਹੀਂ ਭਕਤੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਭਗੀਰਥ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲੰਮੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹੁ–ਸਗਰ–ਭਗੀਰਥ ਵੰਸ਼ਕਥਾ, ਸ਼ਾਪ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾਵਤਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਸਦਾਚਾਰ, ਤੀਰਥ-ਸਪਰਸ਼, ਸਾਧੂ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪਾਦੋਦਭਵਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਰਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਪੁੰਨ ਦੇ ਦਰਜੇ, ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਲੋੜ। ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਣ, ਤਦ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅੰਤਿਮ ਔਖਧ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਹੀਨੇ-ਵਾਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ–ਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਧਵਜਾ-ਆਰੋਪਣ/ਧਾਰਣ/ਗੋਪਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ। ਸੁਮਤੀ–ਸਤ੍ਯਮਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨ ਕੇ ਸਾਲਾਨਾ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਭਕਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮੇ ਦਾ ਸੌਖਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।