Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਨੁ‑ਮਤਸ੍ਯ ਸੰਵਾਦ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਵਿਚਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਨਵੰਤਰ‑ਯੁਗ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ‑ਕਾਲ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਥਾ‑ਚੱਕਰ—ਤਾਰਕ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ‑ਵਿਆਹ, ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਨਮ‑ਵਿਜੈ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਰਾਹ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕ। ਵਾਰਾਣਸੀ‑ਨਰਮਦਾ‑ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੀਰਥ ਮਹਿਮਾ; ਵਰਤ‑ਕਲਪ (ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸਪਤਮੀ, ਸ਼ਯਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਰਤ), ਦਾਨ (ਮੇਰੂ‑ਦਾਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ‑ਦਾਨ), ਗ੍ਰਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ‑ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਵਾਸਤੁ‑ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੂਰਤੀ‑ਮੰਦਰ/ਮੰਡਪ ਦੇ ਭੇਦ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਮਹਾ‑ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਲਪ‑ਚੱਕਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸਮੇਂ ਸੁਵਰਨ ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਗਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰੰਥ‑ਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਹਰਿ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 2
व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਉਪਵਰਨਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥
ਇੱਥੇ ਮਨੂ ਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸੰਵਾਦ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 4
मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥
ਮਦਨ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਅਭਿਪੂਜਾ; ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਉਲੇਖ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 5
सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥
ਸੂਰਜ—ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਬੁਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥
ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ; ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 7
पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਨਮ (ਅਵਤਾਰ) ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਫਿਰ ਹੌਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪਰਿਕੀਰਤਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਮਾਰਤੰਡ-ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਸ਼ਟਮੀ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਹਿਣੀ-ਚੰਦਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 10
तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥
ਤਡਾਗ (ਤਲਾਬ) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਪਾਦਪੋਤਸਰਗ (ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਰਪਣ); ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਰਤ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 11
तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ-ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਵਰਤ, ਰਸ-ਕਲਿਆਣਿਨੀ ਵਰਤ; ਅਤੇ ਦਕਰਿਆ ਵਰਤ, ਫਿਰ ਸਾਰਸਵਤ ਵਰਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥
ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਸੇਕ, ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵਰਤ; ਭੀਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਅਨੰਗ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 13
अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੰਗਾਰਕ ਵਰਤ; ਤਦਵਤ ‘ਸਪਤਮੀ-ਸਪਤਕ’ ਵਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਨਾਸਕ ‘ਵਿਸ਼ੋਕ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਵਰਤ (ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ)।
Verse 14
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥
ਤਥਾ ‘ਮੇਰੁ-ਪ੍ਰਦਾਨ’ ਨਾਮਕ ਦਾਨ, ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਵਰਤ (ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।
Verse 15
तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵ-ਫਲ-ਤਿਆਗ (ਕਰਮਫਲ ਤਿਆਗ) ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਵਰਤ; ਤਦਵਤ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਭੂਤੀ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ (ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ)।
Verse 16
षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥
ਛੱਠੀ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਮਹਾਤਮ, ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਦੀਪ-ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ (ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ)।
Verse 17
तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥
ਤਥਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਮਹਾਤਮ; ਦੇਵੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਭਵਨ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਉਜਲੇ ਉਦਯੋਤਨ (ਦੀਪਤ ਵੈਭਵ) ਦਾ ਬਿਆਨ (ਹੈ)।
Verse 18
पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਵਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਿਰਣੈ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਾਂਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਤਾਰਕ ਦਾ ਜਨਮ, ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ-ਆਖਿਆਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਪੋਵਨ, ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਦਾਹ ਅਤੇ ਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 21
गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥
ਗੌਰੀ ਦਾ ਤਪੋਵਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਾ; ਪਾਰਵਤੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਵਰਣਨ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 22
कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਦਾ ਜਨਮ, ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਤਾਰਕ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਵਧ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਰਸਿੰਹ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।
Verse 23
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥
ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਅੰਧਕ-ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦਾ ਪਰਮ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 24
प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਰਾਂ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼) ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ; ਅਤੇ ‘ਉਭੈਮੁਖੀ’ ਦਾਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ) ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਅੰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਪਤੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥
ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ; ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਾਹ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥
ਸਮੁੰਦਰ-ਮਥਨ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂ ਟਕਰਾਅ, ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 28
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਤੇ ਮੰਡਪਾਂ ਦੇ ਵੀ ਲੱਛਣ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 29
भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ (ਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ) ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 30
पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥
ਇਹ ਪਾਠ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ ਦਾ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The anukramaṇikā is designed as a navigational map of the Matsya Purāṇa’s dharma-portion: it clusters vrata-kalpa, dāna-vidhi, and graha-śānti because these are practical, repeatable observances tied to calendrics (tithis, nakṣatras, saṅkrāntis, eclipses) and are central to Purāṇic ritual instruction.
It is a Purāṇic pustaka-dāna and dakṣiṇā model: copying stabilizes transmission (śruti-smṛti continuity), while gifting with symbolically aligned offerings (fish for Matsya; cow for dharma and sustenance) on Viṣuva (equinox) sacralizes the act through cosmological timing and frames knowledge as a meritorious donation.