The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ਬ੍ਰਹਮਾ ਭਵਿੱਖ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਦ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੱਕ; ਮਨੂ ਨੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਅੱਗੇ ਵਿਆਸ ਧਰਮ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ; ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਰਵ ਅਤੇ ਅਧੋਰ-ਕਲਪ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਤ–ਸ਼ੌਨਕ ਸੰਵਾਦ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸਰਗ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸਾਰ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ/ਤਾਡਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ, ਪੱਖ-ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਬਾਕੀ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਸੌਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’ ਸੰਖੇਪ ਉਪਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ‘ਸਮਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ, ਪਾਠਕ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ॥ ੧ ॥
Verse 2
यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥
ਜਿਥੋਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਓਥੇ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਥਭੁਵ ਮਨੂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ ॥ ੨ ॥
Verse 3
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸਾਧਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਹਿਤਾ ਸੁਣਾਈ ॥ ੩ ॥
Verse 4
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਮਤੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ॥ ੪ ॥
Verse 5
अधोरकल्पवृत्तांतं नानाश्चर्यकथान्वितम् । तत्रादिमं स्मृतं पर्वं ब्राह्मं यत्रास्त्युपक्रमः ॥ ५ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਧੋਰ-ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਰਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਉਪਕ੍ਰਮ (ਆਰੰਭ) ਹੈ॥
Verse 6
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितः ॥ ६ ॥
ਸੂਤ ਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਚਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਖਿਆਨ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਹੈ॥
Verse 7
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं च ततः परम् ॥ ७ ॥
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸਤਕ-ਲੇਖਨ ਅਤੇ ਤਾੜਪੱਤਰ-ਲੇਖਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ॥
Verse 8
संस्काराणां च सर्वेषां लक्षणं चात्र कीर्तितम् । पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥ ८ ॥
ਇੱਥੇ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੱਤ ਕਲਪ-ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ॥
Verse 9
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः । शैवे च कायतो भिन्नाः सौरे चांत्यकथान्वयः ॥ ९ ॥
ਅੱਠਮੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਕਲਪ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੌਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਕਥਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ॥
Verse 10
प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमन्वितम् । पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व पंचमम् ॥ १० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਪਰਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਆਖਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਪਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਹੈ।
Verse 11
एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकाः । धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ ११ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ—ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵੀ—ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
द्वितीयं च तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाह्वयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथान्वितम् ॥ १२ ॥
ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੌਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਅੰਦਰ, ‘ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਕਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्द्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
ਭਵਿੱਖ (ਪੁਰਾਣ) ਆਪਣੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਸਮ ਹੈ’—ਇਹ ਸਮਤਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਹੈ।
Verse 15
तं लिखित्वा तु यो दद्यात्पौष्यां विद्वान्विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ १५ ॥
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਕਲ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
वाचकं पुस्तकं चापि पूजयित्वा विधानतः । गंधाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ॥ १६ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਭੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਆਰਤੀ (ਨੀਰਾਜਨ) ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 17
यो वै जितेंद्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः । अथ वैकहविष्याशी कीर्तयेच्छृणुयादपि ॥ १७ ॥
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਆਹਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ (ਇਹ ਨਾਮ/ਉਪਦੇਸ਼) ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ।
Verse 18
स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ॥ १८ ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਇਸ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ।
Verse 19
पठेद्वा श्रृणुयाच्चैतां भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १९ ॥
ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपणं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਭਵਿੱਖ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਸੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥ ੧੦੦ ॥
Frequently Asked Questions
Pratisarga (secondary creation) functions as the culminating structural unit: it gathers narratives into a concluding cosmological frame and provides the closing summary (saṅkṣepa), marking completion of the Purāṇa’s instructional arc.
It prescribes lekhana (copying) and dāna on Puṣya-nakṣatra with guḍa-dhenu and other gifts, plus worship of the reciter and book; this is framed as śāstra-dāna that yields great puṇya, destroys sins, and supports both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation).