Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ପୌରାଣିକ ପରିବେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୌନକ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଲୋକରକ୍ଷାର୍ଥେ ବାରୋ ବର୍ଷର ସତ୍ର କରୁଥିବାବେଳେ, ପୌରାଣିକ ସୂତ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ କଥା କହିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସୂତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ପଚାରାଯାଇଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ମରଣ କରାଇ, ବ୍ୟାସ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଘଟଣା କହନ୍ତି—ନାରଦ ସୁମେରୁକୁ ଆରୋହଣ କରି ବିଶ୍ୱ-ପିପ୍ପଳ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡପ ଦେଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବିରାଜିତ ବରାହମୁଖ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଧରଣୀ (ପୃଥିବୀଦେବୀ) ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଉପହାର ନେଇ ଆସି, ବରାହଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଆଧାର ହୋଇଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ବରାହ ବହୁ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଦକ୍ଷିଣର ପୁଣ୍ୟଭୂମିକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ନାରାୟଣାଦ୍ରି/ଶ୍ରୀବେଙ୍କଟାଚଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ, କମଲାକ୍ଷ ସରୋବର ଓ ଦେବାଳୟ ପରିସର ଆଦି। ପରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତାହାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ (ପରମ୍ପରାରେ ‘ଛୟାଷଠି କୋଟି’) ଥିବା କଥା ଆସେ; ସହିତ ଛଅଟି ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। କୁମାରଧାରିକା, ତୁମ୍ବ, ଆକାଶଗଙ୍ଗା, ପାଣ୍ଡବ, ପାପନାଶନ ଓ ଦେବତୀର୍ଥରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟର ସ୍ନାନଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଧରଣୀଙ୍କ ବରାହସ୍ତୁତି, ବରାହଙ୍କ ଧରଣୀ ସହ ବୃଷଭାଚଳ/ଶେଷାଚଳକୁ ଗମନ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି—ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର କୃତଯୁଗରେ ନାରାୟଣାଦ୍ରିରେ ଧରଣୀଦେବୀ ବରାହ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ପଚାରନ୍ତି, କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ସାଧନାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ ସାଧକଙ୍କୁ ଶେଷରେ ଭଗବତ୍ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ବରାହ ଏକ ‘ପରମ ଗୁପ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରି, ଏହା କେବଳ ଭକ୍ତ ଓ ସଂଯମୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଏ—ମନ୍ତ୍ର: “ଓଁ ନମଃ ଶ୍ରୀବରାହାୟ ଧରଣ୍ୟୁଦ୍ଧରଣାୟ ଚ”; ଋଷି: ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଦେବତା: ବରାହ, ଛନ୍ଦ: ପଙ୍କ୍ତି, ବୀଜ: ଶ୍ରୀବୀଜ। ସଦ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ସାଧକ ପାଇଁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଜପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ପରେ ମଧୁ-ଘୃତଯୁକ୍ତ ପାୟସରେ ହୋମ ବିଧି କହାଯାଏ। ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଫଟିକସମ ଦୀପ୍ତି, ପଦ୍ମରକ୍ତ ନେତ୍ର, ବରାହମୁଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୌମ୍ୟ, ଚତୁର୍ଭୁଜ—ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ପଦ୍ମଧାରୀ—ଲାଲ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରାଭରଣ ଏବଂ ଶେଷାଦି ବିଶ୍ୱାଧାର ଚିହ୍ନ ସହିତ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ନିତ୍ୟ ୧୦୮ ଜପରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପୁନଃ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆସେ—ଧର୍ମନାମକ ମନୁ ଦେବତାସ୍ଥିତି ପାଇଲେ, ଶାପରେ ପତିତ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ ପୁନଃ ପାଇଲେ, ଋଷିମାନେ ପରମ ଗତି ପାଇଲେ, ଏବଂ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ଜପ କରି ଅନନ୍ତ ପୃଥିବୀର ଆଧାର ହେଲେ। ଶେଷରେ ଧରଣୀ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ବେଙ୍କଟାଗମନ ଓ ସେଠାରେ ଚିରନିବାସ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି।
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀବରାହ ଧରଣୀଙ୍କୁ ପୁରାବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ବେଙ୍କଟାଚଳରେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ସମୀପରେ ଶ୍ରୀନିବାସ/ହରି ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସନ୍ତି; କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବାଜ୍ଞାରେ ସର୍ବପୂଜ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଧରଣୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଭଗବାନ ଯଦି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକପୂଜା କିପରି ଚାଲିବ? ତେବେ ଶ୍ରୀବରାହ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଆରାଧନା ଓ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା କହନ୍ତି; ଭଗବାନ ବିମାନର ବିଶେଷତା ରକ୍ଷା କରି ସର୍ବଜନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବଂଶକଥା ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଆସେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳଚକ୍ରରେ ରାଜା ମିତ୍ରବର୍ମାଙ୍କ ଉଦୟ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଆକାଶରାଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ହଳଚାଷ ସମୟରେ ପୃଥିବୀରୁ ପଦ୍ମାବତୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ରାଣୀ ଧରଣୀଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରାଯାଏ। ତାପରେ ଧରଣୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ସହ ବସୁଦାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସର ସାର କହି ରାଜଧର୍ମ, ବୈଧତା ଓ ଅଞ୍ଚଳର ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଧରଣୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ ଏବଂ ବରାହ ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଆକାଶରାଜ ଭୂମିଜ କନ୍ୟାର ନାମ “ପଦ୍ମିନୀ” ରଖିଲେ। ପରେ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ-ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଭାବେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶୁଭ ଦେହ-ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ରୂପ “ବିଷ୍ଣୁ-ଯୋଗ୍ୟ” ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀସଦୃଶ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି। ନାରଦ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ପଦ୍ମିନୀ/ପଦ୍ମାବତୀ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତ ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପୁଷ୍ପାଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ନାନା ପୁଷ୍ପର ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ବନଟି ପୂଜା-ରସମୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ହାତୀ ଦେଖାଦେଇ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଶ୍ୱାରୂଢ ଧନୁର୍ଧର ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ବେଙ୍କଟାଦ୍ରି-ନିବାସୀ ଶ୍ରୀନିବାସ, ଯିଏ ଏହି କଥାରେ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ “କୃଷ୍ଣ” ବୋଲି ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ‘ଇହାମୃଗ’ ଦେଖିନାହାନ୍ତି ବୋଲି କହି ଏହା ରାଜରକ୍ଷିତ ବନ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ସେ ଶିକାର ପାଇଁ ଆସିଥିବା କଥା କହି ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜଦଣ୍ଡର ଚେତାବନୀ ଶୁଣି ସେବକମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି।
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିବ୍ୟ ଆଗମନ ପରେ କଥା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ବିରହ-ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ। ଶ୍ରୀନିବାସ ରତ୍ନମୟ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟସ୍ମରଣରେ ଲୀନ ହୋଇ ମୋହାବିଷ୍ଟ ତନ୍ମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବକୁଳମାଳିକା ସୁସଜ୍ଜିତ ଅର୍ଘ୍ୟ-ନୈବେଦ୍ୟ ନେଇ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହ-ମନର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଅବସ୍ଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝାଏ। ଶ୍ରୀନିବାସ ଉତ୍ତରରେ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ପୂର୍ବଯୁଗୀୟ ସମ୍ବନ୍ଧ କହନ୍ତି—ବେଦବତୀ/ସୀତା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ ମିଳନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରେମ ଧର୍ମପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଦୈବ ଇଚ୍ଛାର ନିରନ୍ତରତା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ବକୁଳମାଳିକାକୁ ଯାତ୍ରାମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି: ନୃସିଂହ-ଗୁହା, ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ତଟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ-ଲିଙ୍ଗ, ତାପରେ ବନ-ସରୋବର ଅତିକ୍ରମ କରି ନାରାୟଣପୁରୀ/ଆକାଶରାଜଙ୍କ ନଗରୀ। ମାର୍ଗରେ ବୃକ୍ଷ-ପକ୍ଷୀ-ପଶୁର ସମୃଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ପବିତ୍ର ଭୂ-ମାନଚିତ୍ର ପରି ଗଢ଼ିଉଠେ। ଶେଷରେ ବକୁଳମାଳିକା ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କୁ ଭେଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଳାପର ଆରମ୍ଭ କରେ।
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜମହଳୀୟ କଥାବସ୍ତୁ ସହ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି। ଆକାଶରାଜଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ କହନ୍ତି—ପଦ୍ମାବତୀ ସହ ଫୁଲ ତୋଳୁଥିବାବେଳେ ଗଛତଳେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଥିଲେ: ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣ ଓ ଆୟୁଧରେ ଶୋଭିତ; ସେ କ୍ଷଣେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ପଦ୍ମାବତୀ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ରାଜା ଦୈବଜ୍ଞଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେ ଗ୍ରହଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଶୁଭ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ବିଚିତ୍ର ବିକ୍ଷୋଭ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ—ସେଇ ବିଶେଷ ପୁରୁଷଦର୍ଶନର ପ୍ରଭାବରୁ କୁମାରୀ ବ୍ୟାକୁଳ; ଶେଷେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେବ; ହିତକର ଉପଦେଶ ନେଇ ଏକ ଦୂତିକା ମଧ୍ୟ ଆସିବ। ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ-ଲିଙ୍ଗର ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ କହିଲେ। ପରେ ଶ୍ରୀବେଙ୍କଟାଦ୍ରିରୁ ବକୁଳମାଳିକା ଆସି ରାଜଭବନକୁ ଆଣାଯାଏ। ଧରଣୀ (ଦେବୀ/ରାଣୀ-ସ୍ୱରୂପ) ଏକ ପୁଲିନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ପଚାରି ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି—ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ରୋଗ ପ୍ରେମଜନ୍ୟ; କାରଣ ସ୍ୱୟଂ ବୈକୁଣ୍ଠପତି ହରି, ଯିଏ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ସମୀପରେ ବେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ବିହାର କରନ୍ତି; ସେ ଲଲିତାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କରି ପଠାଇବେ ଏବଂ ସଂଯୋଗ ଘଟିବ। ଶେଷରେ ପଦ୍ମାବତୀ ଭକ୍ତଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ, ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ନାମଧାରଣ ଇତ୍ୟାଦି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ; ଏବଂ ବେଦପାଠ, ସତ୍ୟ, ଅଦ୍ରୋହ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ/ସଂଯମ, କରୁଣା ଇତ୍ୟାଦି ଆନ୍ତରିକ ନିୟମ। ହୋମ ଓ ତପ୍ତ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚାୟୁଧ (ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଧନୁ-ବାଣ, ଗଦା, ଖଡ୍ଗ) ମୁଦ୍ରଣ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅନ୍ତେ ନାରୀମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଓ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜସଭାରୁ ମନ୍ଦିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂତିୟାଇ-ଧାର୍ମିକ ପ୍ରବାହ ମାଧ୍ୟମରେ ପଦ୍ମାବତୀ–ଶ୍ରୀନିବାସ ବିବାହକଥାକୁ ରୀତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ରାଣୀ ଧରଣୀ ଆସିଥିବା ଦିବ୍ୟ ପରିଚାରିକା ବକୁଲମାଲିକାଙ୍କ ପରିଚୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରି ତଦନ୍ତ-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବକୁଲମାଲିକା ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ବିହାର, ବନପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀତୀର୍ଥରେ ଶଙ୍ଖରାଜଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା ଓ ମନ୍ଦିର-ସ୍ଥାପନକୁ ଭକ୍ତିର ମାନ୍ୟ ପଥ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ରୀନିବାସ ମାର୍ଗବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ—ଯାହା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ଅଧିକୃତ ଆଚାର ସହ ଯୋଡ଼େ। ପରେ ରାଜକୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅଂଶ ଆସେ। ଆକାଶରାଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପୁରୋହିତ-ଜ୍ୟୋତିଷାଧିକାରୀ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ କରି ବିବାହର ଶୁଭ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ବୈଶାଖ ମାସରେ ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ର। ତାପରେ ମହୋତ୍ସବ: ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନଗର-ସଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଅବଦାନ—ସମବେତ ଶୁଭବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଶେଷରେ ବକୁଲମାଲିକା ଓ ଶୁକଦୂତ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ନିବେଦନ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି; ଶ୍ରୀନିବାସ ମାଳା ପଠାଇ ସ୍ୱୀକୃତି ସୂଚାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବାଗମନ ପାଇଁ ରାଜାତିଥ୍ୟ ଓ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀବରାହଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ଶ୍ରୀନିବାସ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଡାକି ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ଶାନ୍ତି, ହ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଆଦି ବେଦତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଆସି ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ଦର୍ପଣ, କସ୍ତୁରୀ ଓ ରାଜଚିହ୍ନ ଭଳି କର୍ମସାମଗ୍ରୀ ଆଣନ୍ତି—ଧର୍ମାନୁକୂଳ ମଙ୍ଗଳ ଅଳଙ୍କାରର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସମାହାର ଗଢ଼ିଉଠେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦିବ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରୁ ସଂଗୃହୀତ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ-ସ୍ନାନ କରାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣରେ ସଜାନ୍ତି; ଭଗବାନ ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରି ଗରୁଡାରୂଢ଼ ହୋଇ ନାରାୟଣପୁରୀ/ଆକାଶରାଜଙ୍କ ନଗରୀକୁ ମହୋତ୍ସବ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ-ଋଷି-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ମଙ୍ଗଳପାଠ ସହ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି। ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସହ ତ୍ରିବାର ମାଳାବିନିମୟ, ଶୁଭ ଗୃହପ୍ରବେଶ, ମାଙ୍ଗଲ୍ୟସୂତ୍ର ବନ୍ଧନ ଓ ଲାଜା-ହୋମ ଆଦି ବିବାହାଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରାଭୃତ (ଉପହାର) ଦାନର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି—ଧାନ୍ୟ, ଘିଅ, ଦୁଗ୍ଧପଦାର୍ଥ, ଫଳ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନ, ପଶୁଧନ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପରିଚାରକ—ରାଜଦାନ ଧର୍ମାର୍ପଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରୀନିବାସ ଆକାଶରାଜଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ମନ ଦିବ୍ୟ ପାଦପଦ୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହୁ; ଦେବମାନେ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରନ୍ତି ଏବଂ ଭଗବାନ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ନିକଟେ ବସି ନିରନ୍ତର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧରଣୀଦେବୀ କଳିଯୁଗରେ ପର୍ବତ ଉପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେବ କି ନାହିଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବରାହଭଗବାନ ସମ୍ବାଦରେ ଚାରିଟି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା କହି ତୀର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତିମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ କଥାରେ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ନିଷାଦ ବସୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ‑ଭୂଦେବୀ ସହିତ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ପକା ଶ୍ୟାମାକ ଅନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ମଧୁ ଆଣି ଫେରିଲେ ପୁଅ ନୈବେଦ୍ୟ ଖାଇଥିବାକୁ ଚୋରି ଭାବି ତଳୱାର ଉଠାଏ; ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ବୃକ୍ଷରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତଳୱାର ଧରି ଶିଶୁଭକ୍ତିର ପ୍ରିୟତା କହନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ‑ସରସ/ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ କଥାରେ ପାଣ୍ଡ୍ୟଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଭକ୍ତ ରଙ୍ଗଦାସ ବରାହସ୍ଥାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ, କାମଲାଖ୍ୟସର, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଆଦି ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ନିକଟରେ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କୁ ଦେଖେ। ସେ ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆ ଓ ପୁଷ୍ପସେବା ନିତ୍ୟ କୈଙ୍କର୍ୟ ଭାବେ କରେ; କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ଦେଖି ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ ସେବା ଛୁଟିଯାଏ ଓ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ। ଦେବତା ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି—ଭାବ ମୁଖ୍ୟ; ଭବିଷ୍ୟତରେ ରାଜସଦୃଶ ସମୃଦ୍ଧି, ଅବିଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିବ। ତୃତୀୟ କଥାରେ ସୋମକୁଳର ରାଜା ତୋଣ୍ଡମାନ ଶିକାର କରୁଥିବାବେଳେ ବେଙ୍କଟାଦ୍ରିର ତୀର୍ଥମାନେ ଦେଇ ଦେବୀ ରେଣୁକାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ‘ଶ୍ରୀନିବାସ’ ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ପଞ୍ଚବର୍ଣ୍ଣ ଟିଆ ତାଙ୍କୁ ନିଷାଦ ବନପାଳଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଏ; ସେ ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ନିକଟର ଗୁପ୍ତ ଦେବସ୍ଥାନ ଦେଖାଏ। ଉଭୟ ପୂଜା କରି ଶ୍ୟାମାକ‑ମଧୁ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ରେଣୁକା ‘ଦେବଦେବ ପ୍ରସାଦ’ ଭାବେ ଅଜେୟ ରାଜ୍ୟ ଓ ତୋଣ୍ଡମାନ ନାମରେ ରାଜଧାନୀର ବର ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶୁକ ପଦ୍ମସରସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ପଦ୍ମା/ରମା) କମଳଭରା ସରୋବରେ ତପ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ବିଧିବଦ୍ଧ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ପୂଜା ଓ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରପାଠରେ ହାରାଇଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ବର ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରନ୍ତି।
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ୱେଙ୍କଟାଚଳରେ ରାଜଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ପ୍ରକାଶ ଓ ପୂଜାବିଧିର ସଂସ୍ଥାପନା ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆରମ୍ଭରେ ତୋଣ୍ଡମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟାରୋହଣ ହୁଏ ଏବଂ ପଦ୍ମସରସର ପାବନ୍ୟ କୁହାଯାଏ—କୀର୍ତ୍ତନ, ସ୍ମରଣ ଓ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସେହି ସମୟରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ନେତା ବସୁ ତେଜୋମୟ ବରାହ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ; ଦେବତା ବଲ୍ମୀକରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୋକ୍ଷୀରରେ ବଲ୍ମୀକ ଧୋଇବା, ଶିଳାପୀଠରେ ଥିବା ବିଗ୍ରହକୁ ଚିହ୍ନି ଉଦ୍ଧାର କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ଏବଂ ବୈଖାନସ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟପୂଜା ସ୍ଥାପନ କରିବା। ତୋଣ୍ଡମାନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବିଲମାର୍ଗ (ସୁରଙ୍ଗ ପଥ)ର ସୂଚନା ପାଆନ୍ତି; ପଲ୍ଲବଚିହ୍ନ ପରି ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କେତ ଅନୁସରି ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ନିର୍ମାଣ କରି ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି, ତେତୁଳ ଓ ଚମ୍ପା ଗଛକୁ ଦେବସନ୍ନିଧିର ସ୍ଥାୟୀ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଏକ ନୈତିକ-ପ୍ରଶାସନିକ ପରୀକ୍ଷା: ରାଜାଙ୍କ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣରେ ଥିବା ଗର୍ଭବତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅବହେଳାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ; ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଆଦେଶରେ ‘ଅପମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଷ୍ଠିସରସରେ ସ୍ନାନରୂପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ସେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୁଏ। କୁର୍ବଗ୍ରାମର କୁମ୍ଭକାର ଭୀମଙ୍କ ସରଳ ଭକ୍ତି ଓ ଅଳ୍ପ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ଭଗବାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ରାଜା ଦର୍ଶନକୁ ଆସିଲେ ଭୀମ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ତୋଣ୍ଡମାନ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଭଗବଦ୍ଦର୍ଶନ ପାଇ ସାରୂପ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ କଲେ ଉଚ୍ଚ ଫଳ ଓ କୃପା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ମହାଶୁଦ୍ଧିକର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସୂତ କହନ୍ତି—କାଶ୍ୟପଙ୍କ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ ଗୁରୁତର ନୈତିକ ମଲିନତାକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ। ଋଷିମାନେ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୋଷର କାରଣ ଓ ତାଙ୍କର ହଠାତ୍ ମୁକ୍ତିର ହେତୁ ପଚାରିଲେ, ସୂତ ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ସହିତ ଏହାକୁ ଯୋଡ଼ି କହନ୍ତି। ଶିକାର ସମୟରେ ପରୀକ୍ଷିତ ମୌନବ୍ରତୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଉତ୍ତର ନମିଳିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ମୃତ ସର୍ପ ରଖିଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଋଷିପୁତ୍ର ଶୃଙ୍ଗୀ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସପ୍ତମ ଦିନ ତକ୍ଷକର ଦଂଶରେ ରାଜା ମରିବେ। ଅନେକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ୱେ ତକ୍ଷକ ଛଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦୃଶ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସି, ଫଳରେ କୀଟରୂପେ ଲୁଚି ଶାପକୁ ସତ୍ୟ କରେ। ବିଷହର ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଚିକିତ୍ସକ କାଶ୍ୟପ ରାଜାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତକ୍ଷକ ଶକ୍ତିପରୀକ୍ଷା ଓ ଧନଲୋଭ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଏ। ପରେ ‘ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେନି’ ବୋଲି କାଶ୍ୟପ ଲୋକନିନ୍ଦାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ଶାକଲ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ମୁନି କହନ୍ତି—ବିଷପୀଡ଼ିତ ପ୍ରାଣକୁ ବଞ୍ଚାଇବାର କ୍ଷମତା ଥାଇ ସହାୟତା ନକରିବା ଘୋର ଦୋଷ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଣାମକାରୀ। ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିକୁ ଯାଇ ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ, ବରାହସ୍ୱାମିନ ଓ ପରେ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ପୂଜା, ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସମ୍ମାନ ଫେରିଆସେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ।
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ରୀ ସ୍ୱାମି ପୁଷ୍କରିଣୀ/ସ୍ୱାମି-ତୀର୍ଥର ଏମିତି କି ମହିମା ଯେ କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ସୂତ କହନ୍ତି, ଯେମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି-ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଠାଇଶଟି ନରକର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟରେ ନରକମାନଙ୍କର ନାମ କ୍ରମେ ଗଣାଯାଏ ଏବଂ କିଛି ଅଧର୍ମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡସ୍ଥାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—ପରଧନ/ପରସମ୍ପର୍କ ଅପହରଣ, ମାତାପିତା ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ, ବୈଦିକ ପଥ ଉଲ୍ଲଂଘନ, ପ୍ରାଣୀହିଂସା, କାମଦୋଷ, ପାଖଣ୍ଡ ମତରେ ଧର୍ମବିଘ୍ନ, ଅଶୁଚି ଆଚରଣ, ପଶୁହିଂସା, ଏବଂ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ କପଟତା ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରେ ‘ସ୍ୱାମି-ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନରେ ସେହି ପତନ ହୁଏ ନାହିଁ’ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି ସ୍ନାନ ମହାଯଜ୍ଞ ଓ ମହାଦାନ ସମାନ ଫଳ ଦେଏ, ଘୋର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ମନଃପ୍ରସାଦ ଭଳି ଗୁଣ ଜନ୍ମାଏ। ଏହାକୁ ଅତିଶୟୋକ୍ତି ଭାବି ଅବହେଳା କରିବାକୁ ମନା କରାଯାଏ—ଅବିଶ୍ୱାସ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭୟଙ୍କରତା ଆଣେ। ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ତୁତି, ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ନାନ—ସବୁ ମିଶି ଏହି ତୀର୍ଥ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ହରି ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
ସୂତ ସ୍ୱାମୀତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଯାଇ ସୋମବଂଶୀୟ ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଧର୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନନ୍ଦ ରାଜ୍ୟଭାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଧର୍ମଗୁପ୍ତ ନୀତି, ଯଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପାଳନ କରି ଲୁଟପାଟ ଓ ଉତ୍ପୀଡନ ଶୂନ୍ୟ ସମାଜବ୍ୟବସ୍ଥା ରଖନ୍ତି। ଏକଦା ଶିକାରକୁ ଯାଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ରାତିରେ ଅଟକି ପଡ଼ନ୍ତି। ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପି ଗଛ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି; ସିଂହରୁ ପଳାଉଥିବା ଗୋଟିଏ ଭାଲୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଗଛକୁ ଚଢ଼େ। ଭାଲୁ ରାତିଜାଗରଣର ସମ୍ମତି ଦିଏ। ସିଂହ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଲୁ କହେ—ବିଶ୍ୱାସଘାତ ଅନ୍ୟ ପାପଠାରୁ ଅଧିକ ଘୋର। ପରେ ରାଜା ଶୋଇଥିବା ଭାଲୁକୁ ତଳେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି; ସେ ଭାଲୁ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ ଧ୍ୟାନକାଷ୍ଠ ନାମକ ମୁନି ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉନ୍ମାଦର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ମୁନି କହନ୍ତି—ସିଂହଟି ଭଦ୍ରନାମା ଯକ୍ଷ, କୁବେରଙ୍କ ପୂର୍ବ ମନ୍ତ୍ରୀ; ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ସିଂହରୂପ ହୋଇଥିଲା, ଧ୍ୟାନକାଷ୍ଠ ସହ ସଂବାଦରେ ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଲକାକୁ ଫେରେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଉନ୍ମାଦ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି। ନନ୍ଦ ଜୈମିନି ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ଜୈମିନି ୱେଙ୍କଟ ପର୍ବତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନିକଟ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ କରାଇବାକୁ କହନ୍ତି; ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ଉନ୍ମାଦ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପିତା-ପୁତ୍ର ୱେଙ୍କଟେଶ/ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ପୂଜା କରି ଦାନ ଦେଇ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ନିମଜ୍ଜନ ଉନ୍ମାଦ, ଅପସ୍ମାରସଦୃଶ ରୋଗ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହପୀଡ଼ା ଦୂର କରେ; ଯେକୌଣସି ଜଳରେ ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ “ସ୍ୱାମୀତୀର୍ଥମ୍” ତିନିଥର କହିଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ।
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
୧୪ଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ବିଦ୍ୱାନ ଯଜ୍ଞଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମତିଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସୁମତି ନିଜ ପିତା ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଣେ କିରାତୀ ସଂସର୍ଗରେ ଚୋରି, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପାପ ଯୋଗୁଁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ପିଛା କରେ। ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଯଜ୍ଞଦେବ ସୁମତିଙ୍କୁ ଭେଙ୍କଟାଦ୍ରିର ସ୍ୱାମୀ ପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ମାତ୍ରେ ସୁମତି ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପାପ-ବୃକ୍ଷ-କୁଠାରକ (ପାପ ରୂପକ ବୃକ୍ଷକୁ କାଟିବା ପାଇଁ କୁରାଢ଼ୀ) ବୋଲି ଆକାଶବାଣୀ ପ୍ରଶଂସା କରେ।
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ରେ ଶ୍ରୀସୂତ ବେଙ୍କଟ ପର୍ବତର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ନୀତିଗତ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି—କୃତଘ୍ନ ଓ ପିତାମାତା‑ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ କାରଣକଥା: କୃଷ୍ଣ ନାମକ ଋଷି (ରାମକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ) ବେଙ୍କଟାଚଳରେ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ଅଚଳ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ବଲ୍ମୀକ/ପିପିଳିକା ଢେର ଢାକିଦିଏ; ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା‑ଗର୍ଜନ ହୁଏ। ବିଜୁଳି ପଡ଼ି ବଲ୍ମୀକର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଗରୁଡାରୂଢ, ଶଙ୍ଖ‑ଚକ୍ର‑ଗଦାଧାରୀ, ବନମାଳାଭୂଷିତ ବିଷ୍ଣୁ/ଶ୍ରୀନିବାସ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଭଗବାନ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଶେଷ ସ୍ନାନକାଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନ କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପମୋଚନ ଓ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ତୀର୍ଥ ଋଷିଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ‑ପାଠର ଫଳରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ଜଳଦାନ (ତୃଷିତଙ୍କୁ ପାଣି ଦେବା/ପାଣିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା) କୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଧର୍ମକର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶ୍ରୀସୂତ କହନ୍ତି—ବିଶେଷତଃ ପିଆସା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଜଳଦାନର ଅବହେଳା ଅଶୁଭ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ହୁଏ; ଏବଂ ୱେଙ୍କଟାଚଳରେ କରାଯାଇଥିବା ଜଳଦାନ ଅନେକଗୁଣ ଫଳ ଦିଏ। ଇତିହାସ ଉଦାହରଣରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ହେମାଙ୍ଗ ଗୋଦାନ, ଧନଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞପୋଷଣରେ ଦାନଶୀଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ “ପାଣି ସହଜରେ ମିଳେ” ବୋଲି ଭାବି ଜଳଦାନକୁ ତୁଚ୍ଛ କଲେ। ସେ ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବିଦ୍ୱାନ ଓ ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ—ପାତ୍ରବିବେକର ଦୋଷ। ଫଳରେ ସେ କ୍ରମେ ନୀଚ ଯୋନିରେ ପତିତ ହୋଇ ମିଥିଲାରେ ଗୃହଗୋଧିକା (ଘର ଟିକଟିକି) ହେଲେ। ଏକଦା ଋଷି ଶ୍ରୁତଦେବ ଆସିଲେ; ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନର ପାଦୋଦକ ବିନ୍ଦୁ ଟିକଟିକିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ସହିତ ତାହାର ଜାତିସ୍ମରଣ ହେଲା। ହେମାଙ୍ଗ ନିଜ ଭୁଲ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଶ୍ରୁତଦେବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ—ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ଜଳଦାନ ନ କରିବା ଓ ଅପାତ୍ରଦାନ ହିଁ ପତନର କାରଣ। ପୁଣ୍ୟସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଜଳସ୍ପର୍ଶଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଋଷି ତାଙ୍କୁ ପଶୁଯୋନିରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ; ସେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ପରେ ରାଜଜନ୍ମ ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁସାୟୁଜ୍ୟ ପାଇଲେ। ଶେଷରେ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିର ପାବନତା ଓ ଜଳଦାନର ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରଦତ୍ୱ ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରି/ୱେଙ୍କଟାଚଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଅବିରତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଓ ଦିବ୍ୟଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ୱେଙ୍କଟ ପର୍ବତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ ପବିତ୍ର ଧାମ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ବୈଷ୍ଣବ ଲକ୍ଷଣରେ—ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, କୌସ୍ତୁଭଭୂଷିତ—ଭକ୍ତରକ୍ଷକ ଓ ବେଦାଧିଷ୍ଠିତ ପାବନତାର ଆଧାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ବାର୍ଷିକ ସେବାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମାଗମ, ଭାଦ୍ରପଦ ଉତ୍ସବ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ଦର୍ଶନ-ସେବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ସବ—କନ୍ୟା ମାସରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୱଜାରୋହଣ (ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ) ବିଧି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ବାର୍ଷିକ ମହୋତ୍ସବରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି ୱେଙ୍କଟକୁ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଉଚ୍ଚ ପଦ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଶ୍ରୀସ୍ୱାମୀ-ପୁଷ୍କରିଣୀକୁ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତାହାର ସମୀପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଦେବଙ୍କ ବରଦାନପ୍ରଦ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ସୂତ ମୁନି ଶ୍ରୀନିବାସ/ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାୟି ମହିମାକୁ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ଥାନାଧାରିତ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ—ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ସାୟୁଜ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯୁଗ-ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ କଳିଯୁଗରେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ ବୋଲି ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି। ବେଙ୍କଟାଚଳକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ପ୍ରଭାବ ଏଠି ସଂଗୃହୀତ, ଏବଂ ଦେବ, ମୁନି, ପିତୃମାନେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ଏଠି ବିରାଜିତ। ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡଠାରୁ ସ୍ମରଣ ଓ ସ୍ତୁତିକୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ ଅଷ୍ଟବିଧ ଭକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ପୂଜାରେ ତୃପ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସେବା, ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିବାର ଉତ୍ସୁକତା, ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ ଇତ୍ୟାଦି। ପବିତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଅବହେଳା କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ କରିବାରୁ ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପନାଶ, ଯମପୀଡାରୁ ରକ୍ଷା, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତିସହ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ମହାଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଭେଙ୍କଟାଚଳକୁ ନିତ୍ୟପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅସଂଖ୍ୟ ସରୋବର, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ବନ ଓ ଆଶ୍ରମ; ବସିଷ୍ଠାଦି ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ କିନ୍ନର ସମୁଦାୟ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଧରଣୀ ସହ, ବ୍ରହ୍ମା ସାବିତ୍ରୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ସହ, ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ, ଗଣେଶ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବ, ଗ୍ରହଦେବତା, ବସୁ, ପିତୃ ଓ ଲୋକପାଳ—ସମସ୍ତେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ଥିବା ପରି, ପର୍ବତଟି ଅବିରତ ଦେବସଭା ଭଳି ଦିଶେ। ତାପରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଆରୋହଣ-କ୍ରମ—ଯାତ୍ରୀ ଭେଙ୍କଟାଦ୍ରିଙ୍କୁ ବାଣୀରେ କ୍ଷମା ମାଗି ମାଧବଦର୍ଶନ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ପବିତ୍ରଭୂମିକୁ ଚଢ଼ିବ। ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସଂଯମରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ମିଳେ। ପରେ ପାପବିନାଶନ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଗର୍ଭବାସ ଦୁଃଖ ଟଳେ; ସ୍ୱାମି-ତୀର୍ଥର ଉତ୍ତରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବୈକୁଣ୍ଠାରୋହଣ ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୂତ ଏକ ଉପଦେଶମୂଳକ କଥା କହନ୍ତି—ହିମବତ୍ ସମୀପ ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରମରେ ଶୂଦ୍ର ଦୃଢମତି ଉଚ୍ଚ କର୍ମ କରିବାକୁ ଚାହେ, କିନ୍ତୁ କୁଳପତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧିକାର-ନିୟମ ଦେଖାଇ ଦୀକ୍ଷା ନାକାରେ। ଦୃଢମତି ତପ କରେ ଓ ଭକ୍ତିସେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼େ; ଦୀର୍ଘ ସଙ୍ଗରେ ସୁମତି ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାକୁ ବୈଦିକ କର୍ମ ଶିଖାଇ ପିତୃକର୍ମ ମଧ୍ୟ କରେ, ଯାହାର ଫଳରେ ସୁମତି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଘୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଭୋଗେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କାରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହନ୍ତି—ଭେଙ୍କଟାଚଳର ପାପବିନାଶନରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ; ଏହାରେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଦୋଷ ନଶି ଉଭୟ ପିତା-ପୁତ୍ର ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଦୃଢମତି ମଧ୍ୟ ଅଧମ ଯୋନି ପରେ ପକ୍ଷୀରୂପେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ପାନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦିବ୍ୟବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରେ; ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ସର୍ବପାପଶୋଧକ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
ଶ୍ରୀ ସୂତ ପାପନାଶନ-ତୀର୍ଥର ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଭଦ୍ରମତି ନାମକ ଶିକ୍ଷିତ କିନ୍ତୁ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ହେଉଥିବା ସାମାଜିକ ଅବମାନ ଓ ମାନସିକ କ୍ଲେଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ବିଦ୍ୟା ଓ ସଦାଚାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧନର ଅଭାବରେ ଲୋକମାନ୍ୟତା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ପତିବ୍ରତା ଓ ନୀତିବୋଧସମ୍ପନ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀ କାମିନୀ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏବଂ ପିତୃଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବେଙ୍କଟାଚଳ ଯାତ୍ରା ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ସଙ୍କଳ୍ପପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରୀନିବାସ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଭୂଦାନ କରିବା। ପରେ ଭୂଦାନକୁ ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ—ତାହାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଫଳ, ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ (ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଅହିତାଗ୍ନି) ଦିଆଗଲେ ମହାପାପ ନିବାରଣର ଶକ୍ତି। ସୁଘୋଷ ନାମକ ଦାତା ଭଦ୍ରମତିଙ୍କୁ ମାପି ଏକ ଭୂଖଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହାରେ ସୁଘୋଷଙ୍କ ପରଲୋକଗତି ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ ବୋଲି କଥା କହେ। ଭଦ୍ରମତି ପରିବାର ସହ ବେଙ୍କଟାଚଳକୁ ଯାଇ ସ୍ୱାମୀ-ସରସରେ ସ୍ନାନ କରି, ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ, ପାପନାଶନ-ତୀର୍ଥରେ ଭୂଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ବିଧିର ପ୍ରଭାବରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ତୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ସହ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ସୂତ ତୀର୍ଥ ଓ ଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁନରୁଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀସୂତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆକାଶଗଙ୍ଗା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଭାଗବତ-ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାମାନୁଜ ନାମକ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୈଖାନସ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାଶଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରେ—ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ବାସ, ଶୀତରେ ଜଳଶୟନ; ସହିତ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ଜନାର୍ଦନ ଧ୍ୟାନ ନିରନ୍ତର କରେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ୱେଙ୍କଟେଶ/ଶ୍ରୀନିବାସ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ରୂପେ, ଦିବ୍ୟ ପରିକର ସହ, ନାରଦଙ୍କ ଗାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ରାମାନୁଜଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବର ଦେବାକୁ କହନ୍ତି; ରାମାନୁଜ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗେ ଓ ଦର୍ଶନକୁ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଭାବେ ମାନେ। ଭଗବନ୍ନାମ ଓ ଦର୍ଶନର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ଭଗବାନ ଆକାଶଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ କହନ୍ତି—ମେଷ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ଚିତ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି-ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ତା’ପରେ ‘ଭାଗବତକୁ କିପରି ଚିହ୍ନିବେ?’ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅହିଂସା, ଅଦ୍ୱେଷ, ସଂଯମ, ସତ୍ୟ, ମାତାପିତା/ବ୍ରାହ୍ମଣ/ଗୋ-ସେବା, ହରିକଥା-ଶ୍ରବଣପ୍ରୀତି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ରୁଚି, ଜଳ-ଅନ୍ନଦାନ, ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ, ହରିନାମ-ରସ, ତୁଳସୀ-ଭକ୍ତି ଓ ପୋଖରୀ-କୂଆ-ଉଦ୍ୟାନ-ମନ୍ଦିର ଭଳି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁକୁ ଭାଗବତୋତ୍ତମର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ବିସ୍ତାରେ କହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସୂତ ବୃଷାଦ୍ରି (ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରି) ର ବିୟଦ୍ଗଙ୍ଗାର ଏହି ‘ଉତ୍ତମ’ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦାନ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁ ସମୟ/ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ସୂତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ଦାନପାତ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଳ‑ଆଚାର‑ସଂଯମ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମାତ୍ର ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବେଦ‑ଧର୍ମଦ୍ୱେଷୀ, କପଟୀ, ହିଂସକ, ପବିତ୍ର ବିଦ୍ୟା ବିକ୍ରୟକାରୀ, ନିତ୍ୟ ଭିକ୍ଷାକାରୀ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କୁ ଅପାତ୍ର କହି ଦୀର୍ଘ ନିଷେଧତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ‘ନିଷ୍ଫଳ’ ହୁଏ। ପରେ ଅଭିବାଦନ‑ମର୍ଯ୍ୟାଦା କୁହାଯାଏ—କେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କାହାକୁ ନମସ୍କାର ନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅବିଚାରିତ/ବିଧିବିରୋଧୀ ଅଭିବାଦନ ପୂର୍ବପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ କରେ। ତାପରେ ଆକାଶଗଙ୍ଗା/ବିୟଦ୍ଗଙ୍ଗା ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନାରଦ‑ସନତ୍କୁମାର ସଂବାଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ନାମକ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, କିନ୍ତୁ ଭୁଲରେ ‘ବନ୍ଧ୍ୟାପତି’କୁ ଋତ୍ୱିଜ କରିଦେବାରୁ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଗଧାମୁହଁ ପରି ହୋଇଯାଏ। ସେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦୋଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ନିମନ୍ତ୍ରଣର କଠୋର ନିୟମ କହନ୍ତି—ସନ୍ତାନବାନ, ନିୟମଶୀଳ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ନ ମିଳିଲେ ନିକଟ ଆତ୍ମୀୟ କିମ୍ବା ନିଜେ କର୍ମ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ବେଙ୍କଟାଚଳ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ପରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଅନୁସାରେ ଆକାଶଗଙ୍ଗା/ବିୟଦ୍ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ; ସଠିକ୍ ସ୍ନାନରେ ବିକୃତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୂର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୂତ ପରମ୍ପରା ପ୍ରବାହକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଶୁଣିଲେ ପାପମଲ ନାଶ ହୁଏ, ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରତି ଅଭିମୁଖ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ପ୍ରଥମେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ ତଟରେ ପଦ୍ମନାଭ ନାମକ ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତପସ୍ବୀ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସର୍ବହିତଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ତାଙ୍କ ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରୀନିବାସ/ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ପଦ୍ମନାଭ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଭଗବାନ ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ରହି ନିତ୍ୟପୂଜା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଏକ ରାକ୍ଷସ ମୁନିଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ; ପଦ୍ମନାଭ ଶରଣାଗତି ବାକ୍ୟରେ ଦେବଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ପଠାନ୍ତି; ତାହା ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଆସି ରାକ୍ଷସକୁ ଭଗାଇ ଶେଷରେ ବଧ କରେ। ପଦ୍ମନାଭ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ନିରନ୍ତର ରକ୍ଷା ଚାହାନ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ନିତ୍ୟସ୍ଥିତିର ବର ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ ଓ ବଂଶପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କହି, ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଅତୁଲ ମହିମା ପୁନଃ ଘୋଷିତ ହୁଏ।
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥିବା ସେ କ୍ରୁର ରାକ୍ଷସ କିଏ? ସୂତ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗଧାମର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି; ବୈକୁଣ୍ଠସଦୃଶ ସେ ଧାମରେ ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗନାଥଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେଠାରେ ବୀରବାହୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁନ୍ଦର ଗନ୍ଧର୍ବ ଜଳତୀର୍ଥରେ ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ସହ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଆଚରଣ କରେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ କର୍ମ ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠ ଆସିଲେ ନାରୀମାନେ ନିଜକୁ ଢାକନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦର ଢାକେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠ ତାକୁ ଲଜ୍ଜାହୀନତାରେ ରାକ୍ଷସତ୍ୱର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କରୁଣା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଏହି ଶାପ ଲୋକଧର୍ମ ଓ ନୀତିକୁ କ୍ଷତି କରିବ। ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ବାକ୍ୟସତ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଉପାୟ କହନ୍ତି: ଶାପ ଷୋଳ ବର୍ଷ ରହିବ; ପରେ ସୁନ୍ଦର ରାକ୍ଷସରୂପେ ଭ୍ରମଣ କରି ଶୁଭ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରି ଓ ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିବ। ସେଠାରେ ପଦ୍ମନାଭ ନାମକ ଯୋଗୀ ରହନ୍ତି; ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣରକ୍ଷାର୍ଥେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସର ଶିରଛେଦ କରିବ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପୁନଃ ଦିବ୍ୟରୂପ ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ। କଥା ସେହିପରି ପୂରଣ ହୁଏ—ସୁନ୍ଦର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ହୋଇ ଷୋଳ ବର୍ଷ ଘୁରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଯୋଗୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରେ। ସୁନ୍ଦର ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଓ ଶୋକାକୁଳ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗେ; ସୁଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ପଦ୍ମନାଭ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସୁଦର୍ଶନ ସ୍ଥିର ରହି ପାପନାଶ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଭୂତ-ପିଶାଚାଦି ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ତୀର୍ଥର ପାବନ ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫ରେ ଶ୍ରୀସୂତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜାବାଳୀତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଏ। ସେ ଏହାକୁ ସର୍ବପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ‘ଦୁରାଚାର’ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ତାହାର ଅପରାଧର ସ୍ୱରୂପ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—କାବେରୀ ନିକଟରେ ବସୁଥିବା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁରାଚାର ମହାପାତକୀମାନଙ୍କ (ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ, ସୁରାପ, ସ୍ତେୟୀ, ଗୁରୁତଲ୍ପଗ ଆଦି) ସହ ଦୀର୍ଘ ସଙ୍ଗରେ ଦୂଷିତ ହୋଇଥିଲା। ଗ୍ରନ୍ଥରେ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏମାନଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସହବାସ, ସ୍ପର୍ଶ, ସହଭୋଜନ ଓ ସହଶୟନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ଶେଷେ ଦୋଷସାମ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ସେ ୱେତାଳବାଧିତ ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଦୈବଯୋଗରେ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିକୁ ପହଞ୍ଚି ଜାବାଳୀତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିମାତ୍ରେ ୱେତାଳ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ଜାବାଳୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ କାରଣ ପଚାରେ। ଜାବାଳୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେ ୱେତାଳ ପୂର୍ବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲା; ମୃତ୍ୟୁତିଥିରେ ବିହିତ ପାର୍ବଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ କରିବାରୁ ପିତୃଶାପରେ ୱେତାଳତ୍ୱ ପାଇଥିଲା। ଜାବାଳୀତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ସେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଏ; ମୃତ ପିତାମାତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବହେଳା କଲେ ୱେତାଳଗତି ଓ ନରକ ମିଳେ ବୋଲି ନୀତିବଚନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଜାବାଳୀତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ସ୍ମୃତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନଥିବା କଠିନ ପାପମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପାପମୋଚକ।
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀସୂତ ଘୋଣ-ତୀର୍ଥ (ତୁମ୍ବୁରୁ-ତୀର୍ଥ)ର ଅତିଶୟ ପାବନତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାଫାଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୀନରାଶିରେ ଥିବା ଶୁଭକାଳରେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ମହାତୀର୍ଥମାନେ ଏଠାରେ ସଙ୍ଗମ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ସେହି ସମୟର ସ୍ନାନକୁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ମନାଯାଇଛି। ତାପରେ ଘୋଣ-ତୀର୍ଥସ୍ନାନରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ-ନୀତିମୟ କଠୋର ସତର୍କବାଣୀ ଆସେ—ଗୁରୁତର ସାମାଜିକ ଓ ବୈଦିକ ଆଚାରଭଙ୍ଗର ତାଲିକା ସହ ତୁଳନା କରି ନିନ୍ଦା କରାଯାଏ, ଯାହା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଧର୍ମ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବୋଧକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ପରେ ଉଦ୍ଧାରକ ସ୍ୱରରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପାନ ଓ ସେବାଦି ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପାପ-ଦୋଷ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ନୀତିଗତ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଘଟେ। ଇତିହାସରେ ଦେବଳ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ ତୁମ୍ବୁରୁ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି: ଗୃହକଳହରୁ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ତୁମ୍ବୁରୁ ୱେଙ୍କଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଇଲେ। ଶପ୍ତପତ୍ନୀ ବେଙ୍ଗ ହୋଇ ପିପଳ ଗଛର କୋଟରେ ରହିଥାଏ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସି ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ଶିଖାଇ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଘୋଣ-ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ମହାଦାନ-ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଅଧ୍ୟାୟଶ୍ରବଣ ବାଜପେୟସଦୃଶ ପୁଣ୍ୟ ସହ ଚିରକାଳ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଭେଙ୍କଟାଦ୍ରି କାହିଁକି ‘ମହାପୁଣ୍ୟଗିରି’, ସେଠାରେ ତୀର୍ଥର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା କେତେ, କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ଧର୍ମାଭିମୁଖତା, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି-ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସୂତ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଅପାର ତୀର୍ଥଗଣନା କରି, ପରେ ‘ପ୍ରଧାନ’ ତୀର୍ଥ ଓ ଫଳଭିତ୍ତିକ ଉପଶ୍ରେଣୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଭେଙ୍କଟାଚଳ ଶିଖରର ମୋକ୍ଷସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା-କାଳବିଧି ଦିଆଯାଏ—ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ, ବିୟଦ୍ଗଙ୍ଗା, ପାପବିନାଶନ, ପାଣ୍ଡୁତୀର୍ଥ, କୁମାରଧାରିକା, ତୁମ୍ବୋଷ୍ଟୀର୍ଥ। କୁମ୍ଭମାସରେ ମଘା-ଯୋଗ, ମୀନସ୍ଥ ରବି, ମେଷସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚିତ୍ରା, ବୃଷଭସ୍ଥ ରବି ସହ ଦ୍ୱାଦଶୀ/ହରିବାସର, ଧନୁର୍ମାସର ପ୍ରଭାତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ ରାଜସୂୟାଦି ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ବିଘ୍ନମୋଚନ, ପାପନାଶ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହିତ ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଗୋଦାନ, ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳାଦାନ ଆଦି ଦାନଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ସ୍ଥଳକର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କଳିଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରାଣକଥା-ଶ୍ରବଣକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଦ୍ଧାର କରେ—ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଏକାଗ୍ର ଶୁଣିବା ଯଜ୍ଞ-ଦାନର ସମସ୍ତ ଫଳ ସମାନ, ଏବଂ ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ସହ ଯୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ବକ୍ତା-ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଆଚାରନିୟମ—ବକ୍ତାଙ୍କ ସର୍ବତ୍ର ସମ୍ମାନ, ପାଠସ୍ଥାନର ଯୋଗ୍ୟତା, ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଶୁଚିତା-ଆସନ-ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଏବଂ ଅବମାନ/ବାଧା/ଅବଧାନହୀନତାର ଦୋଷଫଳ—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀବେଙ୍କଟାଚଳର କଟାହତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବହୁବକ୍ତା ସମ୍ବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହାର ଖ୍ୟାତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୌରବ ଜାଣନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଗଙ୍ଗା ଆଦି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ କଟାହତୀର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ବୋଲି କହି, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ତୁତିକୁ କେବଳ ‘ଅର୍ଥବାଦ’ ଭାବି ଅବହେଳା କରିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ହାନିକାରକ ବୋଲି ସତର୍କବାଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ ତୀର୍ଥଜଳ ପାନକ୍ରମ ଦିଆଯାଏ—ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁନାମ (ତ୍ରିବିଧ ନାମୋଚ୍ଚାର ସହିତ) ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାନ କରିବା ଶ୍ରେୟ; ମନ୍ତ୍ର ବିନା ପାନ କଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବାକ୍ୟ କହିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ: ବ୍ରାହ୍ମଣ କେଶବ ବ୍ୟସନ ଓ ହିଂସାରେ ପତିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ଲାଗେ, ପାପରୂପିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥାଏ। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ, ବରାହପୂଜା, ଶ୍ରୀନିବାସ/ବେଙ୍କଟେଶ ଦର୍ଶନ ଓ କଟାହତୀର୍ଥ ପାନ କରି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ନାଶ ପାଏ; ବେଙ୍କଟେଶ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ଏହାକୁ ଇତିହାସସମର୍ଥିତ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସାରିତ କଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଋଷିମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀ ଓ ତାହା ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ତୀର୍ଥସମୂହର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ ମୁନି ପ୍ରଣାମ କରି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ କଥନାଧାରରେ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି, ମହାଭାରତ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବାସ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗୃହ-ନିୟମ। ଶର୍ତ୍ତ ଥିଲା: ଯଦି କୌଣସି ଭାଇ ଅନ୍ୟ ଭାଇଙ୍କ ଗୃହରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖିଦେଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ବର୍ଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବ। ପରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚୋରାଯାଇଥିବା ଗାଈକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ରାଗାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ସେଠାରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଥିବାରୁ ନିୟମର ଫଳ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ରାହ୍ମଣ-ରକ୍ଷା ଓ ଧନ-ରକ୍ଷା ହେତୁ କାର୍ଯ୍ୟଟି ଧର୍ମସମ୍ମତ ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା-ପାଳନକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନନ୍ତି—ନହେଲେ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଦୁହେଁ କ୍ଷୟ ପାଇବ। ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସେ ସହଚର ଓ ସାଧନସମ୍ପତ୍ତି ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଗଙ୍ଗା, ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର, ପୁରୀ/ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସିଂହାଚଳ, ଗୋଦାବରୀ ଆଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଓ ବେଙ୍କଟାଚଳ ପହଞ୍ଚି ଶିଖରରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ସେଠାକୁ ଆଣି/ପ୍ରକଟ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାଦ୍ୱାରା ତପସ୍ବୀଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟରେ ନଦୀ ଓ ତୀର୍ଥର ପାବନତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀର ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ନଦୀର ଶୀତଳ ପବନ ଏବଂ ତୀର୍ଥ ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଅର୍ଜୁନ କାଳହସ୍ତୀ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ କାଳହସ୍ତୀଶ୍ୱରଙ୍କ (ଶିବ) ପୂଜା କରି ଧନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଅର୍ଜୁନ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଇ ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରି ସେ ମୁନିଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ, ଅର୍ଜୁନ ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ପୁରାଣୀୟ କଥନ-ଢଞ୍ଚାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସନ୍ଧ୍ୟାନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରେ ଋଷି ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏକ ମହାନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ–ଦାନ କଲେ ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟଫଳ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି। ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବଂଶ, ଶୀଳ ଓ ଗୁଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—ସାବଧାନ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ ପାପକର୍ମଜନିତ କ୍ଲେଶକୁ ଶମନ କରେ ଏବଂ ଚିତ୍ତକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ତାପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିବାହୋତ୍ସବ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଦେବଗଣାଦିଙ୍କ ସମାଗମରେ ପୃଥିବୀ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହା ଦେଖି ମହାଦେବ ଲୋକରକ୍ଷାରେ ନିବେଦିତ, ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଉଥିବା ସହିତ ପୃଥିବୀ ପୁନଃ ସମତୁଳିତ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନିର୍ମିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ ଏକ ମହାପର୍ବତ ଦେଖି, ସେଠାକୁ ଆରୋହଣ କରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ସରୋବରର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ବିଧିମତେ ପିତୃ, ଦେବ, ଋଷି ଓ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି ଜଗତ୍-ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ତପସ୍ୟାର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ସଂବାଦ, ତୀର୍ଥ-ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୋକହିତକର ତପସ୍ୟାର ନୀତିମୂଳକ ଆଦର୍ଶ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନଦୀହୀନ ଦେଶରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ପୁଣ୍ୟନଦୀ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା ଓ ତାହାର ପଥ କିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା, ସେଥିର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭାରଦ୍ୱାଜ କହନ୍ତି—ପ୍ରାତଃକର୍ମ ଓ ଦେବପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଆକାଶବାଣୀ ଶୁଣନ୍ତି: “ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ନଦୀ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ-ସଂସ୍କାରର ଶୋଭା ରହେ ନାହିଁ; ଗଭୀର ଅଧର୍ମଜନିତ ଭୟ ନାଶକ ହିତକର ନଦୀ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କର।” ସେ ଏକତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି; ଋଷିଗଣ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ସ୍ନାନ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମହାନଦୀ ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କଠୋର ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମ ବଢ଼ାଇ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଜଗତରେ କ୍ଷୋଭ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଜନ୍ମେ। ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେଶକୁ ପବିତ୍ର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ମହାନଦୀ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଡାକି ସ୍ୱାଂଶରେ ଅବତରଣ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଏବଂ ଋଷି-ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ସେବିତ ହେବା ନଦୀ ହେବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ନିଜ ଅଂଶଜ ତେଜୋମୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ସିଦ୍ଧିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ସେ ପର୍ବତଶିଖରରୁ ସେହି ନଦୀରୂପକୁ ଇଚ୍ଛିତ ମାର୍ଗରେ ନେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀର ପବିତ୍ରତାର ଆଧାରକଥା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ୱେଙ୍କଟାଚଲମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀର ଉଦ୍ଭବ, ନାମକରଣ ଓ ତାହାର ଆଚାର-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ପବିତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭରଦ୍ୱାଜ କହନ୍ତି—ଶକ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ଏବଂ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବମଣ୍ଡଳୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ନଦୀକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବାୟୁଦେବ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଖ୍ୟାତି କହି—ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏହାକୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣିଥିବାରୁ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସେବନୀୟ ହେବ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ବିସ୍ତୃତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ନଦୀର ସ୍ମରଣ ଓ ସ୍ନାନ ପାପନାଶକ; ଅସ୍ଥି-ବିସର୍ଜନ ପରଲୋକଗତିରେ ସହାୟ; ଏବଂ ତଟରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି କର୍ମ ଅନେକଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ବିଘ୍ନନିବାରଣ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ଓ ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଭଳି କାଳରେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟୋଦୟ ଦିନରେ ବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ପୂଜା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ସମର୍ପଣ କଲେ ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷ ନାଶ ହୋଇ ସ୍ଥାୟୀ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲାଭ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
ଅର୍ଜୁନ ଅଧିକ ଶୁଣିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ନଦୀତଟର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ, ସେମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ–ପୂଜାର ବିଶେଷ ଫଳ ବିଷୟରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରେ। ଭରଦ୍ୱାଜ କ୍ରମେ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଅଗସ୍ତ୍ୟତୀର୍ଥ, ଯାହା ଘୋର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ; ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀସ୍ନାନ ପରେ ପୂଜା କଲେ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟକୁ ଶୁଭ ସ୍ନାନକାଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସେହି ଋତୁରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ ଦର୍ଶନର ବିଶେଷ ଫଳ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଦେବ–ଋଷି–ପିତୃ ତୀର୍ଥର ତ୍ରୟୀ ଆସେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ତର୍ପଣ କଲେ ‘ଋଣତ୍ରୟ’ ମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ପରେ ନଦୀସଙ୍ଗମ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ–ବେଣା ସଙ୍ଗମ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ–ବ୍ୟାଘ୍ରପଦା ସଙ୍ଗମ—ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ ଓ ଶଙ୍ଖ ଋଷି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶଙ୍ଖେଶଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଇ, ଦର୍ଶନ–ସ୍ନାନ–ତୀର୍ଥଜଳପାନର ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭାବକୁ ବୃଷଭାଚଳ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଭକ୍ତିମୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଭାବେ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କଥାବସ୍ତୁ ତିନି ଧାରାରେ ଆଗେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର କଲ୍ୟା ନଦୀ ସହିତ ସଙ୍ଗମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ କୁହାଯାଇଛି—ମହାଯଜ୍ଞଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଅଭିଷେକ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ରତାରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଏ। ପରେ ୱେଙ୍କଟାଚଳର ସ୍ଥାନ ଓ ମହିମା କଥିତ—ଏହା ‘ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ’ ଏବଂ ବରାହକ୍ଷେତ୍ର। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀସହିତ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁ ନିବାସ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିନାଥଙ୍କ ସ୍ମରଣ ବିପଦ ହରେ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ପଦକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମତ୍ୱ, ନାମ-ସାମ୍ୟ, ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ-ବିସ୍ତାର, ମନ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠ ସାଧନା ଓ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟକ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଦିବ୍ୟଦେହରୁ ଦେବତା-ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରଳୟ, ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏବଂ ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପଧାରଣ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥାଚାର, ଭକ୍ତି ଓ ପୁରାଣତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଉପଦେଶରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ସଂବାଦରୂପେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବରାହାବତାର କଥା କହନ୍ତି। ପ୍ରଳୟଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ବସୁମତୀ ବିନା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭାର ଧାରଣ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି ଭଗବାନ ପାତାଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞମୟ ବରାହଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ବେଦଛନ୍ଦ, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞୋପକରଣ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ପ୍ରତୀକରୂପେ ନିରୂପିତ। ବରାହ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କରନ୍ତି, ରସାତଳକୁ ଦମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଉପରକୁ ଆଣନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସମୁଦ୍ରର କଲ୍ଲୋଳକୁ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ଓ ଆହୁତିସଦୃଶ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପରେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରଳୟକାଳେ ପୃଥିବୀ କିପରି ଟିକିଥାଏ ଏବଂ ସପ୍ତ ପାତାଳର ତଳେ ତାହାର ଆଧାର କ’ଣ। ଭାରଦ୍ୱାଜ ନାଡିକା, ଦିନ, ମାସ, ବର୍ଷ ଆଦି କାଳମାନ, ଯୁଗ-ମନ୍ୱନ୍ତର ବିନ୍ୟାସ ଓ ଶ୍ୱେତବରାହକଳ୍ପରେ ମନୁମାନଙ୍କ କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଳୟରେ ପ୍ରଥମେ ତାପ/ଅନାବୃଷ୍ଟି, ପରେ ବହୁବର୍ଷ ବର୍ଷା, ଜଗତ୍ପ୍ଲାବନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିକମଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଏବଂ ପୁନଃ ଭଗବଦାଜ୍ଞାରେ ସୃଷ୍ଟି—ଏହି ସବୁ କଥା ଆସେ। ଶେଷରେ ଏହି କଳ୍ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ୱେତ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ପରେ ବେଙ୍କଟାଚଳରେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ସମୀପରେ ବାସ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଗ୍ରହଣ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ ହେଲା—ତେଣୁ ଭକ୍ତି ଓ କଥାଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଅର୍ଜୁନ ପଚାରନ୍ତି।
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ହୈହୟ ବଂଶୀୟ ରାଜା ଶଙ୍ଖଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ବୈଷ୍ଣବ-ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ—ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ, ଜପ, ପୂଜା ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣକଥା ଶ୍ରବଣରେ ନିରତ; ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ମହାଯଜ୍ଞ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ କରନ୍ତି। ଏତେ ପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ପୂର୍ବକର୍ମ ଆବରଣର ଶେଷ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ତେବେ କେଶବ ଅଦୃଶ୍ୟ ବାଣୀରେ କହନ୍ତି—ବେଙ୍କଟନାମ ଅଦ୍ରି (ବେଙ୍କଟାଚଳ) ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଧାମ; ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେବେ। ଶଙ୍ଖ ପୁତ୍ର ବଜ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଦେଇ ନାରାୟଣଗିରିକୁ ଯାଇ, ସ୍ୱାମୀ-ପୁଷ୍କରିଣୀ ତଟରେ ତପୋବାସ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଆସି ପର୍ବତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସ୍କନ୍ଦଧାରା ଆଦି ତୀର୍ଥ ସେବନ କରି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଦର୍ଶନ ମିଳେ ନାହିଁ। ପରେ ବୃହସ୍ପତି, ଉଶନସ ଓ ରାଜୋପରିଚର ନାମକ ବସୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେନ୍ତି—ବେଙ୍କଟରେ ଗୋବିନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଶଙ୍ଖ—ଉଭୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବେ, ଏବଂ ଏହାରେ ସମବେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାମୂହିକ ଦର୍ଶନ ମିଳିବ। ଶେଷରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଦି ପର୍ବତର ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରକୃତି ଦେଖି ସ୍ୱାମୀ-ପୁଷ୍କରିଣୀ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଶଙ୍ଖ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ କୀର୍ତ୍ତନମୟ ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
ଭରଦ୍ୱାଜ କହନ୍ତି—ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତୁତି ଓ ପୂଜାବିଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ କାଟନ୍ତି। ତୃତୀୟ ରାତିରେ ସେମାନେ ଶୁଭସ୍ୱପ୍ନରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଚତୁର୍ଭୁଜ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରାତଃକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଆରାଧନା କଲେ, ଯେନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଆଲୋକ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଛି—ଏମିତି ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣ ଆସି ନାରାୟଣଙ୍କ ପରତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଭୟରୁ ଶାନ୍ତ ରୂପ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ମଣିମୟ ବିମାନରେ ସୌମ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପର୍ବତ ସମୀପର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ ନଦୀ ପାପହର ତୀର୍ଥ ହେଉ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ୱେଙ୍କଟରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳୁ—ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ଏହା ମଞ୍ଜୁର କରି ବୈକୁଣ୍ଠନାମକ ଶୈଳରେ ନିତ୍ୟ ନିବାସ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନ-ସେବା, ଏବଂ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ରାଜା ଶଙ୍ଖଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରଲୋକଗତି ଦେଇ ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରି, ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ ଓ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରବଣ-ସ୍ମରଣର ତାରକ ଶକ୍ତିକୁ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ସନ୍ତାନହୀନତାରେ ଦୁଃଖିତ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କୁ ଋଷି ମତଙ୍ଗ ନିକଟସ୍ଥ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ଅଞ୍ଜନା କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଶିବ ତାଙ୍କ ପିତା କେଶରୀଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲେ: ଏହି ଜନ୍ମରେ କିଛି ସୀମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ହେବେ, ଏବଂ ସେଇ କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର କେଶରୀଙ୍କୁ ମହାନନ୍ଦ ଦେବ। ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଅଞ୍ଜନା ଋତୁ-ମାସିକ ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ-ଦାନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ନମସ୍କାର, ଶାଳଗ୍ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଚାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦାନଧର୍ମ କରିଥିଲେ; ତଥାପି ପୁତ୍ର ନ ମିଳିବାରୁ ସେ ତପସ୍ୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ମତଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି—ଦକ୍ଷିଣକୁ ଘନାଚଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ପୂର୍ବକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖରୀ, ଉତ୍ତରକୁ ବୃଷଭାଚଳ ଓ ସ୍ୱାମିପୁଷ୍କରିଣୀ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବରାହ ଓ ୱେଙ୍କଟେଶଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଶୁଭବୃକ୍ଷମୟ ବିୟଦ୍ଗଙ୍ଗା ତୀର୍ଥରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ନିୟତ ତପ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଅଞ୍ଜନା କ୍ରମେ ତପକୁ କଠୋର କରନ୍ତି—ଫଳାହାରରୁ ଜଳାହାର, ପରେ ଅଧିକ ସଂଯମ। ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଶୁଭ ଜ୍ୟୋତିଷ-ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାୟୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଅଞ୍ଜନା ପୁତ୍ର ମାଗିଲେ, ବାୟୁ ନିଜେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ଯଶ-କୀର୍ତ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦେବ, ଋଷି ଓ ଦେବୀମାନେ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟା ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥରେ ଶିଷ୍ଟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଆଣେ ବୋଲି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ।
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ମୁନି ସମ୍ବାଦରୂପେ ଧର୍ମ‑କର୍ମର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଞ୍ଜନା ସ୍ୱାମୀ ସହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ; ତାଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ବ୍ୟାସ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟା ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ୟାସ ‘ଲୋକହିତ’ ଭାଷଣରେ ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ପୂର୍ବୋକ୍ତିକୁ ଯୋଡ଼ି, ବେଙ୍କଟ ପର୍ବତରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା ପରେ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପୁତ୍ରଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ଆକାଶଗଙ୍ଗା/ବେଙ୍କଟ ତୀର୍ଥସମୂହରେ ସ୍ନାନର କାଳ‑ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦିଆଯାଏ। ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ‑ଦିବସ’ରେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ବିଶେଷତଃ ସ୍ୱାମୀ ପୁଷ୍କରିଣୀର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରଶଂସିତ। ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ, ମେଷ‑ପୂଷନ ସଂଯୋଗ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର‑ସଙ୍କେତ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଞ୍ଜିକା‑ଯୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ସେ ସମୟର ସ୍ନାନଫଳ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଗଙ୍ଗାତଟର ଅନେକ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନର ମହିମା—ଅନ୍ନଦାନ ଓ ବସ୍ତ୍ରଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଶାଳଗ୍ରାମ, ଗୋଦାନ, ଭୂମିଦାନ, କନ୍ୟାଦାନ, ଜଳଶାଳା, ତିଳ, ଧାନ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପ, ଛତ୍ର‑ଚାମର, ତାମ୍ବୁଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନରେ କ୍ରମେ ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ, ରାଜ୍ୟୈଶ୍ୱର୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ଶେଷରେ ଚକ୍ରପାଣି (ବିଷ୍ଣୁ) କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ‑ପାଠରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ସେ ପୁଣ୍ୟ ସନ୍ତତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.