Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ଶିବସ୍ତୁତିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ସୋମସ୍ୱରୂପ, ଗଣାଧିପତି, ପୁତ୍ରସହିତ ପିତା ଏବଂ ପ୍ରଧାନ–ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରଭୁ—ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ—ରୂପେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ—ଅତୁଳ ଶକ୍ତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଓ ବିଭୁତ୍ୱ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଅଜ, ନିତ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶରଣାଗତି କରାଯାଏ। ତାପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯାଏ—ଗଙ୍ଗା–କାଳିନ୍ଦୀ ସଙ୍ଗମ ଓ ପ୍ରୟାଗାଦି ସ୍ଥାନରେ—ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମପରାୟଣ ଋଷିମାନେ ମହାସତ୍ର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସଭାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବ୍ୟାସପରମ୍ପରାସଂବନ୍ଧୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂତ, ଯିଏ ଆଖ୍ୟାନ, କାଳ, ନୀତି ଓ କାବ୍ୟବାଣୀରେ ନିପୁଣ, ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନସହ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂବାଦର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କଳ୍ପଚକ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ‘ଷଟ୍କୁଲୀୟ’ ମୁନିମାନେ ‘ପରମ’—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ—ଏହାକୁ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ବିବାଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଦୁର୍ନିରୂପ୍ୟ ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମାଧାନ ପାଇଁ ସେମାନେ ଦେବ-ଦାନବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ, ଅବିନାଶୀ ବିଧିନିର୍ମାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ମେରୁର ପୁଣ୍ୟଶିଖର ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭରିଥିବା, ରତ୍ନ, ଉପବନ, ଗୁହା ଓ ଜଳପ୍ରପାତରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ’ ନାମକ ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଶୁଦ୍ଧଜଳ ହ୍ରଦ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଦୃଢ ପ୍ରାକାରଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାନଗରୀର ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ତତ୍ତ୍ୱନିର୍ଣ୍ଣୟ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠିକା, ଯାହା ସୂଚାଏ ଯେ ପରମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାଧିକାରୀଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ।
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
ଅଧ୍ୟାୟ ୩ରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବ/ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏମିତି ଯେ ବାଣୀ ଓ ମନ ତାହାକୁ ନ ପାଇ ଫେରିଯାଏ; ସେଇ ଆନନ୍ଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ନିର୍ଭୟ। ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର ଜୀବମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ର-ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଜଗତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେ କାରଣମାନଙ୍କର ଆଧାର ଓ ଧ୍ୟେୟ ପରମକାରଣ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ କେବେ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ। ଶିବ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସର୍ବୈଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନବିଷୟ; ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ଥାଇ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଜାପତି ପଦ ଶିବକୃପା ଓ ଉପଦେଶରେ ମିଳିଲା। ଏକରେ ଅନେକ, ନିଷ୍କ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଏକ ବୀଜରୁ ବହୁରୂପ—ରୁଦ୍ର ‘ଅଦ୍ୱିତୀୟ’। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜିତ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଗୋଚର, ଏବଂ ସଦା ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଅନେକ ମହର୍ଷି ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଯଜ୍ଞ-ସତ୍ରର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେହି ସତ୍ର ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ଆଦି ସୃଜନ-ପ୍ରେରଣା ସଦୃଶ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ସହ ସତ୍ର ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବାୟୁଦେବ ଆଗମନ କରନ୍ତି। ବାୟୁଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱରୂପ ଦିଆଯାଏ—ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଜ୍ଞ, ଆଜ୍ଞାବଳେ ନିୟନ୍ତା, ମରୁତମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ପ୍ରାଣାଦି କ୍ରିୟାରେ ଦେହାଙ୍ଗକୁ ପ୍ରେରିତ କରି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତି, ଜଗଦ୍ଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ, ଆକାଶ-ଯୋନି, ତେଜସ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଭାଷା ମଧ୍ୟ ଆସେ। ବାୟୁ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖି ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମବଚନ ସ୍ମରି ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଉଠି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ମାନାସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶର ଭୂମିକା ହୁଏ।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସୂତ ମୁନିମାନଙ୍କର ଔପଚାରିକ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବାୟୁଙ୍କ ପାଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଇଶ୍ୱରଗମ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ସେ କିପରି ପାଇଲେ ଓ ଶୈବଭାବ କିପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ବାୟୁ ଶ୍ୱେତଲୋହିତ କଳ୍ପର କଥା କହନ୍ତି: ସୃଷ୍ଟିକାମୀ ବ୍ରହ୍ମା ଘୋର ତପ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପରମପିତା ମହେଶ୍ୱର କୌମାର ରୂପରେ ‘ଶ୍ୱେତ’ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ, ପରମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଅନୁଗ୍ରହରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ‘ଅମୃତ’ ସମ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲେ, ବାୟୁ ନିଜ ତପୋବଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପାଇଲେ। ମୁନିମାନେ ଦୃଢ଼ ଗ୍ରହଣେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଶୁଭ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ପଚାରିଲେ; ବାୟୁ ତାହାକୁ ପଶୁପାଶପତି-ଜ୍ଞାନ କହି ସତ୍କଲ୍ୟାଣାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପରା ନିଷ୍ଠାର ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଓ ପାଶ (ବନ୍ଧନ-ତତ୍ତ୍ୱ)ର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରମ ନାଥ ପତି କିଏ। ବାୟୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଯେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚେତନ, ବୁଦ୍ଧିମତ୍ କାରଣ ଅନିବାର୍ୟ; ଅଚେତନ ପ୍ରଧାନ, ପରମାଣୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜଡ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜେ ନିଜେ ସୁସଂଗଠିତ ଜଗତ ଗଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଜୀବ କର୍ତ୍ତା ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଲେ—ଅନ୍ଧର ଚାଲିବା ପରି। ପଶୁ-ପାଶ-ପତି ତ୍ରୟରୁ ପରେ ଏକ ପରମ ପଦ ଅଛି; ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟା/ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଜାଣିଲେ ଯୋନିମୁକ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଭୋକ୍ତା-ଭୋଗ୍ୟ-ପ୍ରେରୟିତା ତ୍ରିବିଧ ବିବେକ ପରେ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଜ୍ଞେୟ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ଋଷିମାନେ କାଳ (ସମୟ) ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟର ସାର୍ବଭୌମ ନିୟମ, ଏବଂ ଜଗତ ଚକ୍ର ପରି ସୃଷ୍ଟି-ଲୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୂରେ। ସେମାନେ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ (ହରି), ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବାସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କାଳ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତର ବିଭାଜନ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ କରେ। ସେମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ଦିବ୍ୟ କାଳ କିଏ, କାହାର ଅଧୀନ, ଏବଂ କିଏ ଏହାର ଅତୀତ? ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—କାଳ ନିମେଷ-କାଷ୍ଠା ଆଦି ମାପରେ ପରିମେୟ ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳାତ୍ମା, ପରମ ମାହେଶ୍ୱର ତେଜ; ନିୟୋଗରୂପ ଅପ୍ରତିହତ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଶକ୍ତି ଯାହା ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଶାସନ କରେ। ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ମହାକାଳାତ୍ମା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଂଶ-ପ୍ରସବ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରେରିତ ଲୋହା ଗତି କରେ। ନିଷ୍କର୍ଷ—ଜଗତ କାଳାଧୀନ, କିନ୍ତୁ କାଳ ଜଗଦାଧୀନ ନୁହେଁ; କାଳ ଶିବାଧୀନ, ଶିବ କାଳାଧୀନ ନୁହେଁ। ଶିବଙ୍କ ଅଜେୟ ଶାର୍ବ ତେଜ କାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିବାରୁ କାଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଳମାନ (ସମୟ-ମାପ) ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସଂଖ୍ୟାରୂପ କାଳ କେଉଁ ପ୍ରମାଣରେ ଗଣନା ହୁଏ, ଏବଂ ମାପ୍ୟ କାଳର ପରମ ସୀମା କ’ଣ। ବାୟୁ ଚକ୍ଷୁ-ନିମେଷକୁ ଆଧାର କରି ‘ନିମେଷ’କୁ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକକ କହି, ପରେ କ୍ରମେ ନିମେଷରୁ କାଷ୍ଠା, କାଷ୍ଠାରୁ କଳା, କଳାରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଅହୋରାତ୍ର (ଦିନ-ରାତି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ମାସ, ଋତୁ ଓ ଅୟନର ସମ୍ବନ୍ଧ, ମାନୁଷ-ଅବ୍ଦ (ମାନବ ବର୍ଷ)ର ଲକ୍ଷଣ, ଦେବ-ଗଣନା ଓ ପିତୃ-ଗଣନାର ଭେଦ କହନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଦେବମାନଙ୍କର ରାତି ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟନ ଦିନ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣରେ ଯୁଗ-ଗଣନାର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ଭାରତବର୍ଷରେ ଚାରି ଯୁଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ପରମେଶ୍ୱର ଆଜ୍ଞାବଳେ ଲୀଳାରୂପେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁ ଆଦ୍ୟତତ୍ତ୍ୱରୁ ସବୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ କେଉଁଠି ଲୟ ପାଏ। ବାୟୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସୃଷ୍ଟିବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସେ ‘ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ’ ପଦଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଶିବଠାରୁ ମାୟା, ତାପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ, ଶାନ୍ତି, ବିଦ୍ୟା, ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ନିବୃତ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ‘ପଦ’ ଈଶ୍ୱରପ୍ରେରିତ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ; ସଂହାର ତାହାର ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଘଟେ। ଜଗତ ପାଞ୍ଚ ‘କଳା’ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାଧିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ମାତ୍ର କାରଣଭୂମି। ପରେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଯୁକ୍ତି—ଅବ୍ୟକ୍ତ କିମ୍ବା ଆତ୍ମା ଏକା କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତି ଜଡ, ପୁରୁଷ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅକର୍ତ୍ତା/ଅଜ୍ଞ ସଦୃଶ; ତେଣୁ ପ୍ରଧାନ, ପରମାଣୁ ଆଦି ଜଡ କାରଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣ ବିନା ସୁସଂଗଠିତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶିବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆବଶ୍ୟକ ଚେତନ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାୟୁ ଶୈବ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ସେହି ପରିଣାମରୁ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଦିବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ଅପ୍ରତିହତ ଶକ୍ତି, ଅନୁପମ ଜ୍ଞାନ ଓ ସିଦ୍ଧି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ତିନି କ୍ରିୟାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପରମ କାରଣ ଓ ସର୍ବାଧିପତି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚକ୍ରରେ ସର୍ଗ, ରକ୍ଷା ଓ ଲୟର ଶାସନ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦିଆଯାଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉଦ୍ଭବ, ପରସ୍ପର ଧାରଣ ଓ ସମନ୍ୱୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୋଟିଏ ଦେବଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ କମାଏ ନାହିଁ—ଏହିପରି ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାବାଦ ନିରସିତ; ତ୍ରିଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବାମାନେ ଆସୁର/ଅମଙ୍ଗଳ ଭାବକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମହେଶ୍ୱର ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ, ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବାଧାରାଧାର, ଲୀଳାମୟ ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ ଓ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପଭେଦର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ, ବିଶେଷକରି ଆନ୍ତର-ସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତିସର୍ଗ (ପୁନଃସୃଷ୍ଟି) ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବାୟୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟରେ ପରାର୍ଧ ଆଦି କାଳମାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଚକ୍ରାନ୍ତେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ମନୁମାନଙ୍କ ପରିଭ୍ରମଣ ଅନୁସାରେ ଚୌଦ୍ଦଟି ପ୍ରମୁଖ ବିଭାଗ ରହେ। କିନ୍ତୁ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତର ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ; ସବୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଫଳ ସୀମିତ—ତେଣୁ ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରବୃତ୍ତ କଳ୍ପକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହା ବରାହକଳ୍ପ; ଏଥିରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନୁ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ସାତ ଓ ସାବର୍ଣ୍ଣିକାଦି ସାତ—ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ସପ୍ତମ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତମାନ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟର ଧାରା ମନ୍ୱନ୍ତରେ ଏକରୂପେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚାଇ, ପୂର୍ବକଳ୍ପର ନିବୃତ୍ତି ଓ କାଳ-ବାୟୁ ପ୍ରଭାବରେ ନୂତନ ଚକ୍ରାରମ୍ଭର ଚିତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାୟୁ ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରକଟି)ର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବର୍ଗୀକରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି-ଇଚ୍ଛାରୁ ତମସ୍ଜନିତ ମୋହ କ୍ରମେ ତମୋମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ପଞ୍ଚବିଧ ଅବିଦ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସୃଷ୍ଟି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଓ ‘ସ୍ରୋତସ’ ଧାରାରେ ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ ମୁଖ୍ୟ/ସ୍ଥାବର ଜଡ ଓ ବାଧିତ ସର୍ଗ; ତାପରେ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ (ପଶୁ-ସୃଷ୍ଟି) ଯେଉଁଠି ଭିତରେ କିଛି ପ୍ରକାଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ଆବରଣ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି; ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ (ଦେବ-ସୃଷ୍ଟି) ପ୍ରସନ୍ନତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରାଧାନ୍ୟ; ଏବଂ ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ (ମାନବ-ସୃଷ୍ଟି) ସାଧକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖବନ୍ଧନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବନ୍ଧା। ଅନୁଗ୍ରହ-ସୃଷ୍ଟି ଚାରି ପ୍ରକାର—ବିପର୍ୟୟ, ଶକ୍ତି, ତୁଷ୍ଟି, ସିଦ୍ଧି—ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ନଅ ସର୍ଗର ପ୍ରମାଣ ଗଣନା: ତିନି ପ୍ରାକୃତ (ମହତ୍, ତନ୍ମାତ୍ର/ଭୂତ, ବୈକାରିକ/ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ) ଓ ପାଞ୍ଚ ବୈକୃତ ମୁଖ୍ୟ-ସ୍ଥାବରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନବମ କୌମାର; ଏଭଳି ଗୁଣପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ-ଧର୍ମ ସାମର୍ଥ୍ୟର କ୍ରମ ଦର୍ଶାଯାଏ।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ଋଷିମାନେ ପରମ ଭବ (ଶିବ) ଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି-ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ପୂର୍ବ ଶିକ୍ଷାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱଗତ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି। ବିରୂପାକ୍ଷ, ଶୂଳଧର, ନୀଲଲୋହିତ, କପର୍ଦୀ ଆଦି ଉପାଧିରେ ସ୍ତୁତ ରୁଦ୍ର ଯୁଗାନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ପରସ୍ପର ଏକାପର ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁଣ-ପ୍ରଧାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ପରସ୍ପର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ସମ୍ଭବ—ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ। ଯଦି ରୁଦ୍ର ଆଦିଦେବ, ପୁରାତନ ଓ ଯୋଗକ୍ଷେମ-ପ୍ରଦାତା, ତେବେ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ପୁତ୍ରତ୍ୱ’ କିପରି କୁହାଯାଏ? ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ସଠିକ ତତ୍ତ୍ୱବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହିଁ, ପୁରାଣୀୟ ବଂଶକାରଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
ବାୟୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତିକଳ୍ପ (ପୁନଃପୁନଃ) ଆବିର୍ଭାବର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ନ ହେଲେ ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶୋକଶମନ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କାଳାତ୍ମା, ରୁଦ୍ରଗଣାଧିପତି ରୁଦ୍ର ପରପରା କଳ୍ପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ମହେଶ ନୀଳଲୋହିତ ରୂପେ ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ପୁତ୍ରସଦୃଶ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆଧାରରେ ସ୍ଥିତ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ସ୍ୱରୂପ—ତେଜୋରାଶି, ଅନାଦି-ନିଧନ, ବିଭୁ—ଏବଂ ପରାଶକ୍ତି ସହ ଏକତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ: ଆଜ୍ଞାଚିହ୍ନ ଧାରଣ, ନିୟୋଗାନୁସାରେ ନାମ-ରୂପ ଗ୍ରହଣ, ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକରଣ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚ ଆଜ୍ଞାପାଳନ। ପରେ ମୂର୍ତ୍ତିଲକ୍ଷଣ—ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରାଳଙ୍କାର, ସର୍ପାଭରଣ, ପବିତ୍ର କଟିସୂତ୍ର, କପାଳଚିହ୍ନ ଓ ଗଙ୍ଗାଧର ଜଟା—ନୀଳଲୋହିତ/ରୁଦ୍ର ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପିତ।
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ରେ ଆଦିସୃଷ୍ଟିର ଏକ ସଙ୍କଟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନାହାନ୍ତି। ସେ ମୈଥୁନଜ ସୃଷ୍ଟି (ଲୈଙ୍ଗିକ ପ୍ରଜନନ ସୃଷ୍ଟି) ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଭାବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ-ତତ୍ତ୍ୱ/ସ୍ତ୍ରୀ-ଧାରା ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ନ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ; ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ସୃଷ୍ଟ ଜନସମୂହ ବଢ଼େ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଅନନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ, ଧାରଣାତୀତ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର-ସନ୍ନିହିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ୍ୟରୂପ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ତାତ୍ପର୍ୟ—ସୃଷ୍ଟିର ଜନନଶୀଳ ବହୁତ୍ୱ ଶିବ-ଶକ୍ତି ଧ୍ରୁବତାର ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଦ୍ୱୟ ଦିବ୍ୟତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସମ୍ଭବ; ତପସ୍ୟାର ପରିଣତି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ଦେବଦର୍ଶନ।
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ମହାଦେବ ହର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବୋଧନରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଜା-ବୃଦ୍ଧି ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ଅନୁରୋଧର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପରେ ବରଦାନର ବାକ୍ୟରୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ଘଟଣାକୁ ନେଇ, ଶିବ ନିଜ ଦେହାଂଶରୁ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କରନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା (ଭବ)ଙ୍କ ପରମ ଶକ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବୀ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ-ଜରାରହିତା; ଯେଉଁଠାରେ ବାଣୀ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଫେରିଯାଏ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାତ୍ପରା, ତଥାପି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମହିମାରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୁରାଣକଥା ସହ ଶାକ୍ତ-ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପରାଶକ୍ତି ଓ ଜଗତ୍-ଅନୁଭବର ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୃଷ୍ଟି‑ବଂଶାବଳୀର କ୍ରମ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବାୟୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଜାପତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ଶାଶ୍ୱତ ପରାଶକ୍ତି ପାଇ ମୈଥୁନପ୍ରଭବ (ଯୁଗଳ) ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସ୍ରଷ୍ଟା ଅର୍ଧ ପୁରୁଷ ଓ ଅର୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସ୍ତ୍ରୀ‑ଅର୍ଧ ଶତରୂପା ଭାବେ ଦେଖାଦିଏ। ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଜଙ୍କୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ପୁରୁଷତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଶତରୂପା ଘୋର ତପ କରି ମନୁଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଆକୂତି ଓ ପ୍ରସୂତି ଦୁଇ କନ୍ୟା ଜନ୍ମେ। ମନୁ ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଓ ଆକୂତିଙ୍କୁ ରୁଚିଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଆକୂତିଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଜନ୍ମି ଲୋକଧର୍ମ‑ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଚବିଶି କନ୍ୟା—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ପୁଷ୍ଟି, ତୁଷ୍ଟି, ମେଧା, କ୍ରିୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ବପୁଃ, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି ଆଦି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧର୍ମ ଦାକ୍ଷାୟଣୀମାନଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଖ୍ୟାତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି, କ୍ଷମା, ଅନସୂୟା, ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ପାବକ, ପିତୃଗଣ ଆଦିଙ୍କ ବିବାହରୁ ବିଭିନ୍ନ ବଂଶ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ସନ୍ତାନ ସୁଖଦାୟକ ଓ ଅଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ସନ୍ତାନ ଦୁଃଖ‑ହିଂସାକାରଣ—ଏହି ନୀତି‑ବିଶ୍ୱକାରଣତା ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ।
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ସତୀ (ଦାକ୍ଷାୟଣୀ) ପରେ ମେନାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ, ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷ କାହିଁକି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ, ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭବଙ୍କ ଶାପ ସହ ଦକ୍ଷଜନ୍ମ କିପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଲଘୁ-ଚେତସତା ଓ ବିବେକଭ୍ରଂଶ ଧର୍ମ-ଯଜ୍ଞର ତ୍ରୁଟିରୂପେ ଦେବସମୁଦାୟକୁ ‘ମଲିନ’ କରେ। ପ୍ରସଙ୍ଗ ହିମବାନଙ୍କ ଶିଖରରେ—ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ଦେବୀ ସହ ଈଶାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି; ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟା ସତୀ ଓ ଜାମାତା ହରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ରୀଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରାତ୍ପର ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଚିହ୍ନିବାରୁ ତାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ବୈରରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ବିଧି ସହ ମିଶି ଏହା ଦୀକ୍ଷା-ଯୁକ୍ତ କର୍ମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଭବଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ନ ଦେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟ ଆଗାମୀ ଯଜ୍ଞଭଙ୍ଗର କାରଣଭୂମି ସ୍ଥାପନ କରେ—ଶିବଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞରେ ଅହଂକାରର ବିପଦ, ଏବଂ ଅପରାଧରୁ ଜଗତୀୟ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଘଟେଇଥିବା କର୍ମନ୍ୟାୟ।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ନାମରେ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁରାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ମହେଶ୍ୱର କିପରି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ବାୟୁ କାଳ‑ଦେଶ କହନ୍ତି—ହିମବତରେ ଦେବୀ ସହ ଦେବଙ୍କ ଦୀର୍ଘ କ୍ରୀଡାବାସ ପରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସେ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଚେତସ ଦକ୍ଷ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରର ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ, ହିମବତର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ, ଋଷି‑ସିଦ୍ଧସେବିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ, ସୋମ‑ଆଜ୍ୟ‑ଧୂମଭାଗୀ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ପିତୃଗଣ, ମହର୍ଷିମାନେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞଭାଗୀ ହୋଇ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ବିନା ଦେବସମୂହ ଆସିଥିବା ଦେଖି ଦଧୀଚି କ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଯୋଗ୍ୟରେ ପୂଜା ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନ ଦେବା ମହାପାପର କାରଣ। ଏହିପରି ଶିବବର୍ଜନରୁ ଯଜ୍ଞ ବାହ୍ୟତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୋଷଯୁକ୍ତ—ଏହାই ଆଗାମୀ ସଂଘର୍ଷର ଧାର୍ମିକ‑ବିଧିଗତ ମୂଳ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ।
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦ରେ ବାୟୁ ଦେବ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଏକ ମହାସତ୍ର ଯଜ୍ଞ ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ କରୁଥିଲେ। ବେଦୀରେ ଦର୍ଭ ପତ୍ରାଇଥିଲା, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳୁଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ, ଋଷିମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବେଦବିଧି ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ବେଣୁ-ବୀଣା ନାଦ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବେଦପାଠରେ ପରିବେଶ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅଧ୍ୱର ଦେଖି ବୀରଭଦ୍ର ମେଘଗର୍ଜନ ସମ ସିଂହନାଦ କରେ; ଗଣମଣ୍ଡଳୀ ତାହାକୁ ବଢ଼ାଇ ଆକାଶ ଭରି ହୁଲସ୍ତୁଲ କରେ। ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ପଳାନ୍ତି, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ; ମେରୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା କି ପୃଥିବୀ ଫାଟୁଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଏହି ଧ୍ୱନି ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସିଂହଗର୍ଜନ ପରି; କେହି କେହି ଭୟରେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ପରେ ପର୍ବତ ଫାଟେ, ଭୂମି କମ୍ପେ, ପବନ ଘୂରେ, ସମୁଦ୍ର ମଥିତ ହୁଏ—ଶିବଙ୍କ ସଂଶୋଧକ ଶକ୍ତି ଓ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ଆସନ୍ନ ବିଘ୍ନର ସଙ୍କେତ।
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାୟୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ଛିଟିଯାଆନ୍ତି। ନିଜର (ପୂର୍ବେ ନିର୍ମଳ) ଅଙ୍ଗସାମର୍ଥ୍ୟରେ ଦେବମାନେ ପୀଡିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଦଣ୍ଡନୀୟମାନେ ଦଣ୍ଡ ବିନା ରହିଗଲେ ବୋଲି ଭାବି, ରୁଦ୍ରକ୍ରୋଧଜନ୍ୟ ଗଣନାୟକ ଭଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ସେ ଶର୍ବଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରିପାରୁଥିବା ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁଖ ସହ, ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ପରି ଦେବସେନା ଉପରେ ଝାପିପଡ଼େ। ତାହାର ଗତି ମତ୍ତ ଗଜ ପରି, ତାହାର ଉଗ୍ର କ୍ରିୟା ମହାସରୋବରକୁ ନାନା ରଙ୍ଗରେ ମଥିଦେବା ପରି ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ତାରକାଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଭଦ୍ର ଦେବସଂଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପକାରୀ ବନଦାବ ପରି ବିଚରେ; ଦେବମାନେ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାକୁ ହଜାର ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଭଦ୍ରକାଳୀ ମଧ୍ୟ ରଣରୋଷବୃଦ୍ଧିରେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୟ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରେ। ଏଭଳି ଭଦ୍ର ରୁଦ୍ରକ୍ରୋଧର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦ୍ଗାର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ରୁଦ୍ରଗଣମାନେ ଦଣ୍ଡନ-ଶୋଧନକାରୀ ଦିବ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ବିସ୍ତାର ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧ-ଦେବୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆକାଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ରଥ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ବୃଷଧ୍ୱଜ ଚିହ୍ନିତ, ରତ୍ନମୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ। ତାହାର ସାରଥି ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇ, ତ୍ରିପୁରବଧର ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବୀର ଗଣନାୟକ ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ରଥାରୋହଣ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରେଭାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଭଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମକୁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବ ଅମ୍ବିକା ସହ ଦେଖନ୍ତି ବୋଲି କହି, ଘଟଣାକୁ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ନିବିଡ଼ କରାଯାଏ। ଭଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରଥରେ ଚଢ଼ନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ପୁରଦ୍ୱିଷ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି। ଶେଷରେ ଦୀପ୍ତ ଶଙ୍ଖନାଦ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ଜଠରାନଳକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ ଏବଂ ଘୋର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ଓ ଦିବ୍ୟ ବଳ ସଂଚାଳନ ସୂଚାଏ।
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ-ସଂକଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାମାନେ ପରାଜିତ, ଆହତ ଓ ଭୟଭୀତ; ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରମଥଗଣ ତାଙ୍କୁ ଲୋହା ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟସ୍ଥ-ଶାନ୍ତିଦୂତ ଭାବେ ବୀରଭଦ୍ର (କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ଗଣପତି)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କ୍ରୋଧଶମନ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅନୁରୋଧରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସୁଯୋଗ ପାଇ ଦେବମାନେ ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି ଶରଣାଗତ ଭାବରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଶାନ୍ତ, ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସକ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ; ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାସନକୁ ମଧ୍ୟ ଜଗଦ୍ଧର୍ମରକ୍ଷାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ରୂପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଭୟରୁ ଭକ୍ତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥତାର ପ୍ରଭାବ, ଓ ଶିବନାମରେ ଶକ୍ତି-ସୂଚନା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଭାବ।
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବୀ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ହର (ଶିବ) ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ କେଉଁଠି ଗଲେ, କେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ ପୂର୍ବରୁ କ’ଣ କଲେ। ବାୟୁ ଉତ୍ତର ଦେନ୍ତି—ଦେବାଧିଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମନ୍ଦରଗିରି ତପସ୍ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ତାଙ୍କର ନିବାସ, ଯେଉଁଠି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହାମାନେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ପର୍ବତର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହସ୍ର ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ତଥାପି ତାହାର ଋଦ୍ଧି, ଈଶ୍ୱର-ନିବାସଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ‘ଅନ୍ତଃପୁରୀ’ ସଦୃଶ ରୂପାନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବ–ଶକ୍ତିଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେଠାର ଭୂମି ଓ ଉଦ୍ଭିଦଜଗତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଝରଣା-ପ୍ରପାତର ଜଳ ସ୍ନାନ-ପାନରେ ପାବନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି ମନ୍ଦର ତପଃଶକ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ସାମୀପ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ମଙ୍ଗଳର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବିରହବେଦନାକୁ ସଂଯମ କରି ହିମାଳୟର ପୂର୍ବ ତପସ୍ଥଳକୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି। ସେ ହିମବତ ଓ ମେନାଙ୍କୁ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜଣାଇ ଅନୁମତି ନେଇ, ପରେ ବନାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଭୂଷଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ବିନୀ ବେଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଶିବପାଦପଦ୍ମକୁ ନିରନ୍ତର ମନେ ଧାରି କଠୋର ତପ କରନ୍ତି; ପ୍ରକଟ ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବଧ୍ୟାନ କରି ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ବନପୁଷ୍ପ-ଫଳାଦି ଅର୍ପଣରେ କରନ୍ତି। ଏତେବେଳେ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ମହାବ୍ୟାଘ୍ର ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ର ପରି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ସତୀ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ରହନ୍ତି। ପତିବ୍ରତା ଭକ୍ତି, ତପସ୍, ଲିଙ୍ଗୋପାସନା ଓ ଏକନିଷ୍ଠ ଶୈବଚିନ୍ତନଜନିତ ନିର୍ଭୟତା ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାୟୁଙ୍କ କଥନଧାରାରେ କୌଶିକୀ-ଗୌରୀ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଶାର୍ଦୂଳ (ବାଘ) ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ସେ ତାହାର ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ନିଜ ପ୍ରିୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ଶଙ୍କର ତାକୁ ଗଣେଶ୍ୱର ପଦ ଦେବେ, ଦେବୀଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଯିବ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ହସି ସତର୍କ କରି ତାହାର ପୂର୍ବକର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବାଘରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ନିଶାଚର, କାମରୂପୀ, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣହିଂସକ; ତେଣୁ ପାପଫଳ ଭୋଗ ଅନିବାର୍ୟ। କରୁଣାରେ ବିବେକ ଓ ଶିବେଚ୍ଛାରେ ସମ୍ଭବ ଉନ୍ନତି—ଏହି ଭାବ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ହିମବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ କିପରି ଗୌର ଓ ଦୀପ୍ତିମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୁଶୋଭିତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କଲେ, ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଗଣେଶମାନେ ସେବେ କ’ଣ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିବ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ। ବାୟୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଣୟଜନିତ ‘ପରମ ରସ’ ବୋଲି, ସୁକୋମଳ ହୃଦୟକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଭକ୍ତି-ରସମୟ ଭାବ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଆଶା ଓ ଆଶଙ୍କା ମିଶା ଭାବରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଆଗମନ ପାଇଁ ଆତୁର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପୁରର ଗଣମାନେ ସ୍ନେହବାକ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଦେବୀ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ସେ ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୋଳେ ବସାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଦେବୀ ଶୟ୍ୟାରେ ବସିଲେ ଶିବ ଖେଳେଇ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ଉଠାଇ ହସି ମୁହଁକୁ ନିହାରନ୍ତି। ପରେ ଶିବ କୋମଳ ପରିହାସମୟ ସଂଳାପରେ ପୂର୍ବାବସ୍ଥା ସ୍ମରଣ କରାଇ ରୂପ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛା ଓ ମିଳନ-ସମାଧାନର ଦିବ୍ୟ ନିକଟତା ସୂଚନ୍ତି।
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦେବୀ/ଶକ୍ତିକୁ ‘ଆଜ୍ଞା’ କିପରି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଜଗତକୁ ଅଗ୍ନି–ସୋମ ଓ ବାକ୍–ଅର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବାୟୁ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ରୌଦ୍ରୀ, ତୀବ୍ର, ତୈଜସୀ ଦୀପ୍ତିମୟ ବୃତ୍ତି; ସୋମ ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ଶାକ୍ତ, ଅମୃତପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତିକର ଭାବ। ସେ ତେଜ ଓ ରସ/ଅମୃତକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି—ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଅଗ୍ନି ପରି କ୍ରିୟାଶୀଳ, ରସ ସୋମ୍ୟ ଜଳ ପରି ପୋଷକ; ଏହି ଦୁଇରେ ଚରାଚର ଜଗତ ଧାରିତ। ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରକୃତି କାରଣଶୃଙ୍ଖଳା—ଆହୁତିରୁ ଅନ୍ନ, ବର୍ଷାରୁ ବୃଦ୍ଧି—ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି–ସୋମ ଚକ୍ରରେ ଲୋକସ୍ଥିତି ନିର୍ଭର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଓ ସୋମ/ଅମୃତର ଅଧୋଗତି ଦେଖାଇ, ତଳେ କାଳାଗ୍ନି ଓ ଉପରେ ଶକ୍ତିକୁ ପରସ୍ପରପୂରକ କ୍ରିୟା ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ।
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ବାୟୁ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନରେ ଶବ୍ଦ (ଶବ୍ଦ) ଓ ଅର୍ଥ (ଅର୍ଥ)ର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଏକତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦ ବିନା ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ନିରର୍ଥକ ନୁହେଁ; ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ଶବ୍ଦ ସାର୍ବଜନୀନ ଅର୍ଥବାହକ। ଏହି ଶବ୍ଦ–ଅର୍ଥ ବିନ୍ୟାସ ପ୍ରକୃତିର ବିକାର ଏବଂ ଶିବ–ଶକ୍ତିସହ ପରମ ଶିବଙ୍କ ‘ପ୍ରାକୃତୀ ମୂର୍ତ୍ତି’ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଶବ୍ଦବିଭୂତି ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରା—ତିନି ସ୍ତରରେ ନିରୂପିତ, ଯାହାର ଶିଖର ଶିବତତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠ ପରାଶକ୍ତି। ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ସମ୍ବନ୍ଧ, ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସମୁଚ୍ଚୟ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀ କୁଣ୍ଡଲିନୀ–ମାୟାକୁ ମୂଳକାରଣ ମାତୃକା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଆଧାରରୁ ଷଡଧ୍ୱ ତିନି ଶବ୍ଦପଥ ଓ ତିନି ଅର୍ଥପଥ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ; କଳାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱବିତରଣ ଓ ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚବିଧ ପରିଣାମ ଅନୁସାରେ ଜୀବଙ୍କ ଭୋଗ ଓ ଲୟକ୍ଷମତା ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଶିବ‑ଶିବାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିୟା ଏତେ ଗଭୀର ଯେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦ୍ୱିଧା ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସୃଷ୍ଟି‑ସ୍ଥିତି‑ପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ‑ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଶିବାଧୀନ। ଶିବ କାହାର ଅନୁଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡର ବିଷୟ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାୟତ୍ତ, ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ। କିନ୍ତୁ ମୂର୍ତ୍ତିମତ୍ୱ କାରଣତ୍ୱ ଓ ପରତନ୍ତ୍ରତାକୁ ସୂଚାଏ ଭଳି ଲାଗି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ତଣାପୋଡ଼ ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପର‑ଅପର ଭାବ କୁହାଯାଇଛି; ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦୁହେଁ କିପରି ଏକତ୍ର? ପରମ ସ୍ୱରୂପ ନିଷ୍ଫଳ/ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ ସେଇ ସତ୍ତା ସକଳ/ପ୍ରକଟ କିପରି? ଶିବ ଯଦି ସ୍ୱଭାବ ଉଲଟାଇଦେଇପାରନ୍ତେ, ନିତ୍ୟ‑ଅନିତ୍ୟ ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗିଯାଏ; ତେଣୁ ପ୍ରକଟତା ଅବିରୋଧୀ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ। ଶେଷରେ ସୂତ୍ର—ସକଳ ମୂର୍ତ୍ତାତ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ନିଷ୍ଫଳ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶିବ; ସକଳର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଶିବ ହିଁ।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାୟୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହକୁ ନାସ୍ତିକତା ନୁହେଁ, ଯଥାର୍ଥ ଜିଜ୍ଞାସା ବୋଲି ମାନି, ପ୍ରମାଣାଧାରିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସଦ୍ଭାବୀଙ୍କ ମୋହ ନିବାରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଶିବ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ‘କର୍ତ୍ତବ୍ୟ’ ନାହିଁ; ତଥାପି ପଶୁ–ପାଶ ଲକ୍ଷଣ ଜଗତକୁ ‘ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ସମାଧାନ ସ୍ୱଭାବ ଓ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଦ୍ୱାରା—ଶିବଙ୍କ କୃପା ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ପ୍ରବାହିତ, ଗ୍ରହୀତା ଉପରେ ନିର୍ଭର ନୁହେଁ, ବାହ୍ୟ ଆଜ୍ଞାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନପେକ୍ଷତ୍ୱ ଓ ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ ଜୀବର ପରତନ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥାର ଭେଦ ଦର୍ଶାଯାଏ; ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଅସାଧ୍ୟ। ଶମ୍ଭୁରେ ଅଜ୍ଞାନର ଆଧାର ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ବଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏବଂ କୃପା ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ/ଆଦେଶରେ ଅଜ୍ଞାନନିବୃତ୍ତି। ଶେଷରେ ନିଷ୍କଳ–ସକଳ ଭାବ ସୂଚିତ—ଶିବ ପରମାର୍ଥରେ ନିଷ୍କଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମୂର୍ତ୍ୟାତ୍ମ ରୂପେ ଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ରେ ଋଷିମାନେ ବାୟୁ (ମାରୁତ)ଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମୋକ୍ଷ ଅପରୋକ୍ଷ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତ) ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ସାଧନ କ’ଣ। ବାୟୁ କହନ୍ତି ଯେ ଶୈବଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଚରଣ, କାରଣ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ-ପରିଚିତ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ଏହି ସାଧନାକୁ ପାଞ୍ଚଟି କ୍ରମିକ ‘ପର୍ବ’ରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି—କ୍ରିୟା, ତପ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ। ପରୋକ୍ଷ ଓ ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନର ଭେଦ ଦେଖାଇ ମୋକ୍ଷକାରକ ଜ୍ଞାନର ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ପରମଧର୍ମ ଓ ଅପରଧର୍ମ—ଦୁହେଁ ଶ୍ରୁତି-ସମ୍ମତ; ‘ଧର୍ମ’ ଅର୍ଥନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଶ୍ରୁତିକୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରମାଣ କୁହାଯାଇଛି। ପରମଧର୍ମ ଯୋଗପର୍ଯ୍ୟବସାନୀ, ‘ଶ୍ରୁତି-ଶିରୋଗତ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଅପରଧର୍ମ ଅଧିକ ସାଧାରଣ ଓ ସୁଲଭ। ଅଧିକାରଭେଦେ ପରମଧର୍ମ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ, ଅପରଧର୍ମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ଶେଷରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଶୈବ ଆଗମଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ବିଧିବିସ୍ତାର ଓ ସଂସ୍କାର/ଅଧିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଶୈବଧର୍ମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମର୍ଥନ ଓ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ରେ ଋଷିମାନେ ‘ପରମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ’ର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ବ୍ରତ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଚରି ‘ପାଶୁପତ’ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାୟୁ ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ, ପାପନାଶକ ଓ ବେଦସମ୍ମତ (ଅଥର୍ବଶିରସ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଆଚାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିଧିକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଶୁଭକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା), ଶିବସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନ ଚୟନ (କ୍ଷେତ୍ର, ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବନ), ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତି କୁହାଯାଏ। ସାଧକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ବିଶେଷ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧିଚିହ୍ନ ଭାବେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ଧଳା ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଧଳା ମାଳା/ଲେପନ ଧାରଣ କରେ। ଦର୍ଭାସନରେ ବସି ଦର୍ଭ ଧରି ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖେ ତିନିଥର ପ୍ରାଣାୟାମ, ଶିବ-ଦେବୀ ଧ୍ୟାନ ଓ ‘ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି’ ବୋଲି ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଦୀକ୍ଷିତ ସଦୃଶ ହୁଏ। ବ୍ରତକାଳ ଆଜୀବନରୁ ବାରୋ ବର୍ଷ, ତାହାର ଅର୍ଧାଦି, ବାରୋ ମାସ, ଏକ ମାସ, ବାରୋ ଦିନ, ଛଅ ଦିନ ଏବଂ ଏକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ ଓ ବିରଜା-ହୋମ ପ୍ରଭୃତି ଶୁଦ୍ଧିହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତର କାର୍ଯ୍ୟାରମ୍ଭ ହୋଇ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶିବାନୁସନ୍ଧାନ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଦୁଧ ପାଇଁ ତପ କରିଥିବା ଶିଶୁକ କିପରି ଶିବଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଚାରକ ହେଲା, ଶିବଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ଜାଣିଲା, ଏବଂ ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ପାଇ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭସ୍ମ କିପରି ଲଭିଲା। ବାୟୁ କହନ୍ତି—ଶିଶୁକ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ନୁହେଁ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୂର୍ବଜନ୍ମର କାରଣରୁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପତନ ପରେ ମୁନିପୁତ୍ର ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଶିବପ୍ରସାଦ ଓ ଶୁଭଭାଗ୍ୟରେ ତାହାର ସରଳ ଦୁଧଇଚ୍ଛା ତପସ୍ୟାର ଦ୍ୱାର ହେଲା; ପରେ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ କ୍ଷୀରସାଗରର ବର ଓ ସ୍ଥାୟୀ ପଦ ଦେଲେ—ନିତ୍ୟ ‘କୁମାରତ୍ୱ’ ଏବଂ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ। ପ୍ରସାଦରେ ‘କୌମାର’ ଜ୍ଞାନାଗମ ନାମକ ଶକ୍ତିମୟ ଜ୍ଞାନ ଲଭି ସେ ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉପଦେଶକ ହେଲା। ମାଆଙ୍କ ଶୋକଭରା ଦୁଧ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ତତ୍କାଳ କାରଣ ହୋଇ କଥାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଏ; ଶେଷ ଭାଗରେ କର୍ମପୃଷ୍ଠଭୂମି, ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ରୁଦ୍ରାଗ୍ନି/ଭସ୍ମର ରକ୍ଷାତ୍ମକ-ଦୀକ୍ଷାଚିହ୍ନ ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୈବ ମୋକ୍ଷଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୫ରେ ଉଦ୍ଭୂତ ସଙ୍କଟରେ ଭୀତ ଦେବଗଣ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଇ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଜଣାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୀଘ୍ର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ଦୁଧ ଚାହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକ ଉପମନ୍ୟୁ ତପୋବଳରେ ସବୁକିଛି ଦହନ କରୁଛି; ଏହା ନିବାରଣ ହେଉ। ମହେଶ୍ୱର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜେ ତାହାର ତପକୁ ସଂଯମ କରିବେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିବାକୁ କହନ୍ତି; ତପ ଓ ତାହାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପରିଣାମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଶିବାଧିକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ଶିବ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶ୍ୱେତ ହାତୀରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ଦେବ-ଉପଦେବ ସହ ତପୋବନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଛତ୍ର-ଚାମରାଦି ସହ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମନ୍ଦରରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦିବ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ଭୂମିକା—ଛଦ୍ମବେଶେ ଯାଇ ତପଶକ୍ତିକୁ ସତ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯଥାର୍ଥ ଭକ୍ତି ପଥେ ନେବା।