मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)

Verse 1

स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରସୂତିଠାରୁ ଲୋକମାତାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 3

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत

ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ ହେଲେ। ସେଇ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷକୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ଶତରୂପା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପ କରି, ଦୀପ୍ତ ଯଶସ୍ବୀ ମନୁଙ୍କୁ ହିଁ ପତିରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 5

तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता

ତତ୍ପରେ ଶତରୂପା ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ପୁତ୍ରବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଦୁଇ ମହାଭାଗ୍ୟ କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସବ କଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ବିସ୍ତାର ପାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଆକୂତି, ଅନ୍ୟଜଣେ ପ୍ରସୂତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 7

स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପ୍ରଭୁ (ମନୁ) ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରସୂତିକୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚି ଆକୂତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଆକୂତିରୁ ମାନସପୁତ୍ର ରୁଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଯୁଗଳ ଜନ୍ମିଲା—ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣା—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର କ୍ରମ ଓ ପ୍ରବାହ ସଂଚାଳିତ ହେଲା।

Verse 9

चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

ପ୍ରଭୁ ଦକ୍ଷ ଚବିଶି କନ୍ୟା ଜନ୍ମାଇଲେ—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ପୁଷ୍ଟି, ତୁଷ୍ଟି, ମେଧା, କ୍ରିୟା; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ବପୁଃ, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି—ଏହି ତେରଟି ଏଠାରେ ନାମିତ।

Verse 11

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

ପତ୍ନୀଗ୍ରହଣାର୍ଥେ ପ୍ରଭୁ ଧର୍ମ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କନିଷ୍ଠାରୁ ଏକାଦଶ ସୁଲୋଚନା କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ—ଖ୍ୟାତି, ସତ୍ୟାର୍ଥ-ସମ୍ଭୂତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି, କ୍ଷମା, ସନ୍ନତି, ଅନସୂୟା, ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା।

Verse 13

भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः

ଭୃଗୁ, ଶର୍ବ, ମରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ପାବକ ଏବଂ ପିତୃଗଣ—ଏହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖ୍ୟାତି ଆଦି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ କାମ ଆଦି ଆରମ୍ଭ କରି ଯଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ରୟୋଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 15

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

ଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆଦି ଶୁଭ-ସୁଖଫଳଦାୟି ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମର ବଂଶରେ ହିଂସା ଦ୍ୱାରା ନିକୃତି ଆଦି ଦୁଃଖଫଳଦାୟି ସନ୍ତତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଧର୍ମଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କଲେ। ଏମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ନିୟତ ନୁହେଁ—ସମସ୍ତେ ଅନିୟମୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 17

स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः

ଏପରି ଧର୍ମନିୟାମକ ଏହି ତାମସ ସର୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସତୀ—ପତିନିନ୍ଦାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଲେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦକ୍ଷ ଓ ଦକ୍ଷଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ନିନ୍ଦା କରି, ତାହା ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 19

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

ସେ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଆବିର୍ଭୂତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ର ସେହି ସତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ସମପ୍ରଭା ଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯଥା ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଭୃଗୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଖ୍ୟାତିରୁ ନାରାୟଣପ୍ରିୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 21

देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत

ଧାତୃ ଓ ବିଧାତୃ ନାମକ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ନିୟମିତ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଆଦି ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବଂଶଧର ଜନ୍ମିଲେ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ବୋଲି ମନାଗଲେ। ମରୀଚିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହେଲା; ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ପ୍ରସବ କଲେ।

Verse 23

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

ସେହି ବଂଶରେ ଚାରି କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେହି ପରମ୍ପରାରେ ମହୀୟାନ ବଂଶଜମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଯାହାଙ୍କ ବଂଶରେ ବହୁପୁତ୍ରର ପିତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସ୍ମୃତି ସତ୍ୟକୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ଶରଭ—ଏବଂ ଚାରି କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 25

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ରମାନେ, ଯେମାନେ କାଳଗତିରେ ପରଲୋକଗତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରୀତିରୁ ‘ଦନ୍ତୋଗ୍ନି’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ‘ଯୋଗସ୍ତ୍ୟ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତତିର ଅନେକ ‘ପୌଲସ୍ତ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ପୁଲହଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କ୍ଷମା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 27

कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

କର୍ଦମ, ସୁରି ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନିଜଣ ତ୍ରେତାଯୁଗର ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବଂଶ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। କ୍ରତୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସନ୍ନତି—କ୍ରତୁସମାନ ଯୋଗ୍ୟା—ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ନ ପତ୍ନୀ ହେଲା, ନ ସନ୍ତାନ; କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ତପରେ ବୀର୍ୟସଂୟମୀ।

Verse 29

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च

ସେମାନେ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାର ‘ବାଲଖିଲ୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ତାଙ୍କ ଊରୁର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଆଗେଆଗେ ଗମନ କରନ୍ତି। ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା ପାଞ୍ଚ ଆତ୍ରେୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ‘ଶ୍ରୁତି’ ନାମକ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଶଙ୍ଖପଦଙ୍କ ମାତା ହେଲେ।

Verse 31

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

ସତ୍ୟନେତ୍ର, ହବ୍ୟ, ଆପୋମୂର୍ତ୍ତି, ଶନୈଶ୍ଚର ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ସୋମ—ଏମାନେ ପାଞ୍ଚ ‘ଆତ୍ରେୟ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସେହି ମହାତ୍ମା ଆତ୍ରେୟମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ରମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 33

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

ଊର୍ଜାଠାରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଭଗିନୀ ଜ୍ୟାୟସୀ; ଏବଂ ସୁମଧ୍ୟମା ପୁଣ୍ଡରୀକା ମଧ୍ୟ (ଜନ୍ମିଲା)। ରଜୋ, ଗାତ୍ର, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସବନ, ଅନୟ, ସୁତପା, ଶୁକ୍ର—ଏମାନେ ସାତ ସପ୍ତର୍ଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 35

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

ସେହି ମହାତ୍ମା ବାସିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର ଓ ନାମ, ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ପରମ୍ପରା ସହିତ, ଏପରି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅର୍ବୁଦ ଏବଂ ଶତ ଅର୍ବୁଦ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଋଷିସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ ମାତ୍ର କହିହେବ; ବିସ୍ତାରେ କହିବା ଅଶକ୍ୟ।

Verse 37

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

ଯେ ଅଗ୍ନି ରୁଦ୍ରାତ୍ମକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର, ସେ ସ୍ୱାହାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ପାଇଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି—ଏହି ତିନି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନ୍ଥନଜନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ‘ପବମାନ’ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଜନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ‘ପାବକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 39

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପି ଯେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ‘ଶୁଚି’ ଏବଂ ‘ସୌର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାହାଠାରୁ ହବ୍ୟବାହ, କବ୍ୟବାହ ଓ ସହରକ୍ଷା—ଏହି ତିନି ଜନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ତିନିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ କ୍ରମେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ସୁର ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନେ ମିଶି ମୋଟ ଉଣପଞ୍ଚାଶ (49) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 41

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

ସେମାନେ କାମ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ଆଜସ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରତଧାରୀ। ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରାତ୍ମକ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରପରାୟଣ। ତେଣୁ ଯେ କେହି ଅଗ୍ନିମୁଖରେ ଯାହା ଆହୁତି ଦିଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 43

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

ସେ ସବୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦିଆଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ କ୍ରମ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କୁହାଗଲା। ଏବେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଅତିବିସ୍ତାର ନ କରି ଆଗକୁ ପିତୃମାନଙ୍କ କଥା କହିବି; କାରଣ ଛଅ ଋତୁ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ସ୍ଥାନାଭିମାନୀ।

Verse 45

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

ଏହିହେତୁ ବୈଦିକ ଶ୍ରୁତି କହେ—“ଋତୁମାନେ ହିଁ ପିତର।” କାରଣ ତୁମଠାରୁ, ଋତୁରୂପେ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ପିତର ‘ଆର୍ତବ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତ ଅଛି। ଏଭଳି ଏମାନେ ଋତୁକାଳର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ବୁଝାଯାନ୍ତି।

Verse 47

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

ଏଠାରେ ମେଘସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ମହାତ୍ମା ପିତରମାନେ ବସନ୍ତି। ପିତର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କ୍ରମେ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଅୟଜ୍ୱାନ ଓ ଯଜ୍ୱାନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥିତ। ପିତରମାନଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱଧା ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ଦୁଇ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ।

Verse 49

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

ମେନା ଓ ଧରଣୀ—ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ। ମେନା ଆଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନଙ୍କ କନ୍ୟା, ଧରଣୀ ବର୍ହିଷଦମାନଙ୍କ କନ୍ୟା। ମେନା ହିମବତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହୋଇ ମୈନାକ ଓ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ଗୌରୀ ଓ ଗଙ୍ଗାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସବ କଲେ—ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ପାବନ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା।

Verse 51

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

ମେରୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧରଣୀ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିସମନ୍ୱିତ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେହଧାରୀ ମନ୍ଦର ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରସବ କଲେ। ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମେରୁପୁତ୍ର ମନ୍ଦର ତପୋବଳରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠନାଥ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଆବାସକୁ ଗଲା।

Verse 53

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

ସେଇ ଧରଣୀ ପୁନର୍ବାର ମାତା ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତିରିଶ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରସବ କଲେ—ବେଳା, ନିୟତି ଏବଂ ତୃତୀୟା ଆୟତି। ଆୟତି ଓ ନିୟତି ଭୃଗୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୂର୍ବେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 55

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

ସାଗରରୁ ବେଳା ଏକ ନିର୍ଦୋଷ ଏକମାତ୍ର କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାହାର ନାମ ସବର୍ଣ୍ଣା; ସେ ‘ସାମୁଦ୍ରୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ସାମୁଦ୍ରୀ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କୁ ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ପ୍ରାଚେତସ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଓ ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 57

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଧର୍ମ ଆଦି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାପରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରକାଳରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ପୁତ୍ରତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ କ୍ରମେ—ନ ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ, ନ ଅତି ବିସ୍ତାରରେ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।

Verse 59

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

ମୁଁ ଦେବଗଣସହିତ ଯୁକ୍ତ ସେହି ଦିବ୍ୟ ବଂଶମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି—ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ପ୍ରଜାସମୃଦ୍ଧ ଓ ମହାନ୍ ଋଦ୍ଧିରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଏହି ବିଶାଳ ସଂନିବେଶ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉଦ୍ଭବିତ; ଶତ କୋଟି ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।

Verse 61

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ଓ ସୋମବଂଶ—ଯାହା ପୃଥିବୀରେ ପରମ ପୁଣ୍ୟତମ ମନାଯାଏ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୟାତି, ନହୁଷ ଆଦି—ଏଠାରେ ଯାହାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ଶୁଣାଯାଏ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବଂଶଦ୍ୱୟରୁ ଜନ୍ମିତ।

Verse 63

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜର୍ଷି ନାନା ପ୍ରକାର ବୀର୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ପୁରାତନ କଥାମାନେ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହା ବନ୍ଧନରୁ ପାର କରାଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରୁକ୍ତି କରି କ’ଣ ଫଳ? ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଈଶ୍ୱରକଥା ଚାଲିଛି, ସେଠି ସେଠି ଅନ୍ୟଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ଏହା ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ଅଧିକ କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।

Verse 65

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣନାମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ—ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ—କଥିତ; ତେଣୁ ଯଥୋଚିତ ବିସ୍ତାର ସହ ସେହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।