मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta

Verse 1

व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସୋମସ୍ୱରୂପ, ଗଣସହିତ ଓ ପୁତ୍ରସହିତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 2

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते

ଯାହାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅପ୍ରତିମ, ଯାହାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ—ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ବିଭୁତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ଘୋଷିତ ହୁଏ।

Verse 3

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

ଅଜ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ, ଶିବ, ଅବ୍ୟୟ ସେଇ ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ମୁଁ ଯାଉଛି; ସେ ମହାଦେବ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ।

Verse 4

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରର ସେଇ ମହାତୀର୍ଥରେ, ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଓ କାଳିନ୍ଦୀର ସଙ୍ଗମ—ପ୍ରୟାଗରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମୀ ପଥରେ।

Verse 5

मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

ସେହି ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଆଚରଣଶୀଳ, ସତ୍ୟାଧାରିତ ବ୍ରତରେ ପରାୟଣ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ; ସେମାନେ ମହାସତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଆୟୋଜନ କରି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

ସେଠାରେ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଋଷିମାନେ କରୁଥିବା ସତ୍ରଯଜ୍ଞର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ସତ୍ୟବତୀସୂନୁ ଧୀମାନ ବେଦବ୍ୟାସ ସେ ଦେଶକୁ ଆସିଲେ।

Verse 7

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

ସେ ଶିଷ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଓ ମେଧାବୀ, ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ; ପଞ୍ଚାବୟବଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟର ଗୁଣଦୋଷ ଜାଣୁଥିଲେ।

Verse 8

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

ବୃହସ୍ପତି କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବକ୍ତା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ କହୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବାଣୀ କାନକୁ ମଧୁର, ମନୋହର ପଦପର୍ବରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲା।

Verse 9

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

ତାପରେ କଥାରେ ନିପୁଣ ବକ୍ତା, କାଳ ଓ ନୟ ଜାଣୁଥିବା କବି—ପୌରାଣିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ—ସେ ଦେଶକୁ ଆସିଲେ।

Verse 10

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

ସୂତଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ମୁନିମାନେ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ସ୍ୱାଗତବାଣୀ ଓ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 11

प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

ମୁନିମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ସତ୍ଜନଙ୍କ ପୂଜାକୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇ, ନିୟୁକ୍ତ ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟଭାବରେ, ମନକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ଥିର କଲେ।

Verse 12

ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

ତେବେ ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲା—ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୌରାଣିକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ।

Verse 13

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

ତେବେ ମହର୍ଷିମାନେ ଅନୁକୂଳ ଓ ପୂଜ୍ୟ ବାକ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 14

ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରୋମହର୍ଷଣ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ! ଆମ ସୌଭାଗ୍ୟର ଗୌରବରୁ ଆପଣ ଆଜି ଆମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ଶୈବଭକ୍ତରାଜ, ହେ ମହାମତେ!

Verse 15

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

ତୁମେ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସମଗ୍ର ପୁରାଣବିଦ୍ୟା ପାଇଛ; ତେଣୁ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟମୟ ପବିତ୍ର କଥାମାନଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ଭାଜନ ତୁମେ ହିଁ।

Verse 16

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତମ ସାରଯୁକ୍ତ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଆକର, ସେପରି ଆପଣ ଯାହା ଭୂତ, ଯାହା ଭବ୍ୟ ଏବଂ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ତ୍ତମାନ—ସବୁର ଅକ୍ଷୟ ମୂଳସ୍ରୋତ।

Verse 17

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः

ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଜଣା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତଥାପି ଅଦୃଷ୍ଟର ବଶରେ ଆମ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 18

वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः

‘ବେଦାନ୍ତର ସାର ଓ ସର୍ବସ୍ୱ ଯେ ପୁରାଣ, ତାହା ଆମକୁ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରବଣ କରାନ୍ତୁ।’ ବେଦବାଦୀ ମୁନିମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ ସୂତ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 19

श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः

ସୂତ କହିଲେ—“ଆପଣ ଆମଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ଅନୁଗୃହୀତ” ଏହି ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ମୃଦୁ, ଶୁଭ ଓ ନ୍ୟାୟସଂଯୁକ୍ତ ବାଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 20

कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्

ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏହି ପୁରାଣକୁ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କାହିଁକି ନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ମହାଦେବ, ଦେବୀ, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ବିନାୟକଙ୍କୁ ଅଭିବନ୍ଦନ କରି।

Verse 21

नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବନ୍ଦନ କରି, ବେଦସମ ପ୍ରମାଣ ଥିବା ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟ ପୁରାଣକୁ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।

Verse 22

शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्

ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ‘ଶିବଜ୍ଞାନାର୍ଣ୍ଣବ’; ଭକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥର ନ୍ୟାୟଯୁକ୍ତ ଯୁକ୍ତିରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରେମଭକ୍ତିର ମାର୍ଗୋପଦେଶରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 23

श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा

ପୂର୍ବେ ଶ୍ୱେତକଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବାୟୁଦେବ କହିଥିଲେ—ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାସ୍ଥାନ ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅନୁକ୍ରମ ମଧ୍ୟ।

Verse 24

तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः

ମୁଁ ଯେ ସେହି ପୁରାଣର ଉତ୍ପତ୍ତି କହୁଛି, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଏହା ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଚାରି ବେଦରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ମୀମାଂସା-ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତୃତ ବିଚାରରେ ପ୍ରସାରିତ।

Verse 25

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्

କ୍ରମାନୁସାରେ ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦ ବିଦ୍ୟା ଗଣାଯାଏ—ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଇତ୍ୟାଦି; ଏସବୁ ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାଧନ, ଯାହା ଶେଷେ ଶିବଭକ୍ତିରେ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ।

Verse 26

अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्

ଏହିହେତୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପରମ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏବଂ ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିଦ୍ୟା ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ। ସେହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ପଥରେ ଚାଲେ।

Verse 27

आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्

ଶ୍ରୁତି କହେ—ଆଦିକର୍ତ୍ତା ସାକ୍ଷାତ୍ କବି, ଶୂଳପାଣି। ସେଇ ସର୍ବଜଗନ୍ନାଥ, ଯିଏ ଅଖିଳ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।

Verse 28

ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये

ସେ ଆଦିରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନାତନ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେହି ପ୍ରଥମପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ—ଯିଏ ବିଶ୍ୱଯୋନି—(ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହେଲା)।

Verse 29

विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः

ଆଦିରେ ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ଏହି ବିଦ୍ୟାମାନ ଦାନ କଲେ; ପରେ ଲୋକପାଳନ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବ ହରିଙ୍କୁ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଦେଲେ।

Verse 30

मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता

ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମା ପିତା ଓ ସ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ। ଲବ୍ଧ ବିଦ୍ୟା ସହିତ ବିଧିଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।

Verse 31

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣକୁ ସ୍ମରି ପ୍ରକାଶ କଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବେଦ ନିର୍ଗତ ହେଲା।

Verse 32

प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि

ତେବେ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ତାହାର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାରକୁ ପୃଥିବୀର ପ୍ରଜା ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ (ସହଜ ଶିକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲା)।

Verse 33

तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः

ତେବେ ବିଦ୍ୟାକୁ ସଂକ୍ଷେପ କରି ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ନିୟୋଗରେ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗାନ୍ତେ, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱଂଭର ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ (ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ)।

Verse 34

व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସେ ପୃଥିବୀତଳକୁ ଅବତରି ‘ବ୍ୟାସ’ ନାମରେ ବିଚରଣ କରେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରରେ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ସୁସଂଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 35

निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया

ତାପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ରଚିତ ହେଲେ। ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏହି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସେ ‘କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ (ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ) ପ୍ରଚାରିତ କଲେ।

Verse 36

अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः

ଅରଣ୍ୟରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ସତ୍ୟବତୀରୁ ହବ୍ୟାଶୀ ମୁନି ଜନ୍ମିଲେ। ପରେ ସେ ମୁନି ବିସ୍ତୃତ ବେଦକୁ ସଂକ୍ଷେପ କରି ପୁନଃ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।

Verse 37

व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः

ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜନ ଓ ବିନ୍ୟାସ କରିଥିବାରୁ ସେ ଲୋକେ ‘ବେଦବ୍ୟାସ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ସଂକଳନ କଲେ; ତାହାର ପ୍ରମାଣ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ।

Verse 38

अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେବଲୋକରେ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଶତକୋଟି ପ୍ରମାଣରେ ବ୍ୟାପିତ। କେହି ଦ୍ୱିଜ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଚାରି ବେଦ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାବିସ୍ତାରର ଅନ୍ତ ସହଜ ନୁହେଁ।

Verse 39

न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्

ଯଦି କେହି ପୁରାଣକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନ ବୁଝେ, ସେ ବିଚକ୍ଷଣ ନୁହେଁ। କାରଣ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦର ଅର୍ଥକୁ ବିସ୍ତାର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च

ବେଦ ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ ଲୋକକୁ ଭୟ କରେ—‘ଏ ମୋତେ ଭୁଲ ଭାବେ ପାର କରାଇବ (ଅର୍ଥାତ୍ ଭୁଲ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବ)’ ବୋଲି। ବେଦରେ ସର୍ଗ-ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଅଛି।

Verse 41

वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते

ବଂଶ ଓ ବଂଶାନୁଚରିତର ବିବରଣୀ ହିଁ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପୁରାଣ। ଏହି ପୁରାଣ ଦଶବିଧ ଓ ଅଷ୍ଟବିଧ ଭେଦରେ ମଧ୍ୟ ଉପଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 42

बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

ତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା ମୁନିମାନେ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ବୃହତ୍ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଏବଂ ଭାଗବତ।

Verse 43

भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च

(ଏଗୁଡ଼ିକ) ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦୀୟ ଏବଂ ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ତଥା ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ ଓ ବାରାହ—ଏହି ପୁରାଣମାନେ।

Verse 44

स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः

ସ୍କାନ୍ଦ, ବାମନ, କୌର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏହି ହେଉଛି ପୁରାଣମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଅନୁକ୍ରମ।

Verse 45

तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୈବ ଭାଗ ଚତୁର୍ଥ—ଶର୍ବ (ଭଗବାନ ଶିବ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧକ। ସେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ-ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ।

Verse 46

निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः

ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶିବ ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ କହିଥିବା ସେଇ ଧର୍ମରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଶୈବ—ଶିବମାର୍ଗର ଅନୁଗାମୀ—ହେଲେ।

Verse 47

तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

ଏହେତୁ ଯେ ମୁକ୍ତି ଚାହେ, ସେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉ। ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 49

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

ଏହି ଶୈବ ପୁରାଣ ଯାହା ଘୋଷିତ, ତାହା ବେଦସମ୍ମତ। ଏବେ ମୁଁ ଏହାର ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।

Verse 50

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

“ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ରୌଦ୍ର, ଅନୁତ୍ତମ ବୈନାୟକ, ଔମ, ମାତୃ-ପୁରାଣ ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶକ—ଏହି (ବିଭାଗ) ଅଛି।”

Verse 51

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

“କୈଲାସ, ଶତରୁଦ୍ର, ଏବଂ ‘ଶତରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଅନ୍ୟଟି; ପରେ ‘ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର’ ନାମକ; ତା’ପରେ ବାୟବୀୟ (ସଂହିତା) ଅଛି।”

Verse 52

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

‘ଧର୍ମ’ ନାମକ ପୁରାଣ ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତାରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ଗ୍ରନ୍ଥ-ଗଣନାନୁସାରେ ‘ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର’ ଭାଗ ଦଶ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକର ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 53

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

ରୌଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଚୌମ ଏବଂ ପରେ ‘ମାତୃକା’ ନାମକ ଭାଗ—ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଷ୍ଟ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକର। (ସମାହାରରେ) ତ୍ରୟୋଦଶ ସହସ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 54

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

‘ରୌଦ୍ରକାଦଶକ’ ନାମକ ଯେ ଭାଗ, ସେହି ‘କୈଲାସ’—ଷଟ୍ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକର। ‘ଶତରୁଦ୍ର’ ତ୍ରି ସହସ୍ର; ତାହା ପରେ ‘କୋଟିରୁଦ୍ର’ ଭାଗ।

Verse 55

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

ଏହା ନବସହସ୍ର (ନଅ ହଜାର) ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାର ନାମ ‘ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର’ ଏବଂ ମୋଟ ଏକାଦଶସହସ୍ର (ଏଗାର ହଜାର) ପରିମାଣ।

Verse 56

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ବାୟବୀୟ (ସଂହିତା) ଚତୁଃସହସ୍ର (ଚାରି ହଜାର) ଭାବେ ଗଣିତ। ଏବଂ ‘ଧର୍ମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାଦଶସହସ୍ର (ବାର ହଜାର) ପରିମାଣର।

Verse 57

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

ଏହିପରି ଶାଖାଭେଦ ଅନୁସାରେ ଶୈବଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା। ସେହି ପୁରାଣ ବେଦସାର ଏବଂ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି ଦୁହିଁର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 58

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

ସେହି ମହାଗ୍ରନ୍ଥକୁ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସଂକ୍ଷେପ କରି ଚତୁର୍ବିଂଶତି ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକରେ କରିଥିଲେ। ସେହି ସଂଗ୍ରହରେ ଶୈବ ପୁରାଣ ସତ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଥ, ଯାହା ସପ୍ତ ସଂହିତାଯୁକ୍ତ।

Verse 59

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମଟି ‘ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ସଂହିତା’, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ରୁଦ୍ର ସଂହିତା’। ତୃତୀୟଟି ‘ଶତରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥଟି ‘କୋଟିରୁଦ୍ରା’।

Verse 60

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

ପଞ୍ଚମଟି ‘ଉମା-ସଂହିତା’ ବୋଲି କଥିତ; ଷଷ୍ଠଟି ‘କୈଲାସ-ସଂହିତା’; ସପ୍ତମଟି ‘ବାୟବୀୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଭଳି ଏଠାରେ ସାତଟି ସଂହିତା ଅଛି।

Verse 61

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

‘ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର’ ଭାଗ ଦୁଇ ହଜାର (ଶ୍ଲୋକ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ‘ରୌଦ୍ର’ ଭାଗ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର। ଏହିପରି (ଅନ୍ୟ ଭାଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ) ବତ୍ତିଶ ହଜାର ଏବଂ ଏକଶେ ପଚାଶ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ।

Verse 62

शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्

ସେହିପରି ଶତରୁଦ୍ର ଓ କୋଟିରୁଦ୍ର (ଖଣ୍ଡ) ଅଛି; ଏବଂ ବ୍ୟୋମ (ଖଣ୍ଡ) ଦୁଇ ଯୁଗ ଅଧିକ। ପୁନଃ ଦ୍ୱିସାହସ୍ର ଓ ଦ୍ୱିଶତ, ତଥା ଉମା ଓ ଭୂସହସ୍ରକ (ଖଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 63

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

କୈଲାସ ସଂହିତାରେ ଆଠଶେ ଚାଳିଶ (ଶ୍ଲୋକ) ଅଛି, ଏବଂ (ଅତିରିକ୍ତ) ଆଉ ଏକ ସହସ୍ର। ତାହା ପରେ ବାୟବୀୟ (ସଂହିତା) ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶ (ଶ୍ଲୋକ) ଅଟେ।

Verse 64

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

ଏହିପରି ସଂଖ୍ୟା-ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ‘ଶିବ’ ନାମକ ଏହି ପୁରାଣ ଚାରି ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ଗଣ୍ୟ; ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଶ୍ରୁତ।

Verse 65

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

ଚାରିହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଘୋଷିତ ବାୟବୀୟ (ସଂହିତା) ଯାହା, ସେଇ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ମୁଁ ଏବେ ଦୁଇ ଭାଗ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

Verse 66

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର ବେଦ ଅଜ୍ଞକୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଅବିଦ୍‌କୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 67

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

ଏହି ଉପଦେଶ କେବଳ ପରୀକ୍ଷିତ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ—ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅସୂୟାରହିତ (ଦ୍ୱେଷରହିତ), ଶିବଭକ୍ତ ଏବଂ ଶିବଧର୍ମାନୁସାରୀ।

Verse 68

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଏହି ପୁରାଣସଂହିତା ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, ସେଇ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।