शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च । दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଏହି ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଦ୍ଭୁତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗଭୀର। ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ଆମ ମନକୁ ମୋହିତ କରେ।

Verse 2

शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते । चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते

ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୌଣସି ଦୋଷ ମିଳେ ନାହିଁ। ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକବତ୍ ଭାବ (ଉପଦେଶ ଓ ଭକ୍ତି ପାଇଁ) ବୋଧଗମ୍ୟ କରାଯାଏ।

Verse 3

ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ନିମିତ୍ତକାରଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଲେ ପରେ ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶିବବଶବର୍ତ୍ତୀ।

Verse 4

शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्

କିନ୍ତୁ ଶିବ କାହାର ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଅନୁଗ୍ରହର ବିଷୟ ନୁହନ୍ତି। ତେଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ପରାଶ୍ରୟହୀନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ କେବଳ ତାଙ୍କର ହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 5

यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् । स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्

ଯଦି ଏପରି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ପରମ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ। ଏହା ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ଥିବାରୁ, ତାହା ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିମତ୍ତା—ରୂପଧାରଣ—ର ଆଧାର ହୁଏ।

Verse 6

न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ମୂଳହେତୁରୁ ଘଟିଛି—ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ, ତାହାକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଅହେତୁକ ଓ ଅସଙ୍ଗତ ହେବ।

Verse 7

सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ

ସର୍ବତ୍ର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ପର’ (ଅତୀତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ତାହାକୁ ‘ଅପର’ (ସନ୍ନିହିତ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ତେବେ ‘ପର’ ଓ ‘ଅପର’—ଏହି ଦୁଇ ଭାବ ଏକେଠାରେ କିପରି ସଙ୍ଗତ?

Verse 8

निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପରମ ସ୍ୱଭାବ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ନିଷ୍ଫଳ, କର୍ମଫଳାତୀତ। ତେବେ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ସକଳ’—ଗୁଣ-ଲକ୍ଷଣ ସହ ପ୍ରକଟ—ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅବିପର୍ୟୟ, କେବେ ଉଲ୍ଟା ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 9

स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि । न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्

ଯଦି ଈଶାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ ହେଉଥାନ୍ତା ଏବଂ ସେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱାଧୀନଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥାନ୍ତେ, ତେବେ ପରମେଶ୍ୱର ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କାହିଁକି ଉଲଟାଇ ଦେଉନଥାନ୍ତେ?

Verse 10

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः । शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते

ସର୍ବତ୍ର ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଏକ ପକ୍ଷରେ ମୂର୍ତ୍ତ, ସକଳ (ପ୍ରକଟ) ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି; ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନିଷ୍ଫଳ (ନିର୍ବିକାର) ଶିବ ଅଛନ୍ତି। ଏବଂ ସେହି ମୂର୍ତ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 11

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति । तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्

ତେବେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ହିଁ ଶିବଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତ୍ୟାତ୍ମା—ସ୍ୱରୂପ—ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏବଂ ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ସେଇ ରୂପ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟତା (ପାରତନ୍ତ୍ର୍ୟ) ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 12

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् । मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया

ନହେଲେ ସର୍ବଥା ନିରପେକ୍ଷ ଜନ କିପରି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବେ? ତେଣୁ ସାଧ୍ୟଫଳ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ସାଧକମାନଙ୍କ ଇଷ୍ଟଲାଭାର୍ଥେ, ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ୱୀକାର ହୁଏ।

Verse 13

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते । स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी

କେବଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗଢ଼ା ଦେହ ଥିବା ମାତ୍ରେ ସତ୍ୟ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ‘ଇଚ୍ଛା’ କର୍ମାନୁସାରୀ ହୋଇଥାଏ।

Verse 14

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत । ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः

ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଓ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେମାନେ କି କର୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି?

Verse 15

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः । अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्

ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ ଦେହନିର୍ମାଣକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ ସଦୃଶ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। କାରଣ ଅଣିମାଦି ଗୁଣ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବଶୀକରଣ-ଶକ୍ତିର ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ।

Verse 16

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा । युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्

ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ମହର୍ଷି ଦଧୀଚି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ରୂପ ନିଜେ ଧାରଣ କରି ପ୍ରତିରୋଧରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 17

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः । शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः

ଆମକୁ ଏହିପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ ଯେ ସର୍ବୋପରି ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଶରୀରବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହ କିଛି ସାଦୃଶ୍ୟ ଦିଶେ।

Verse 18

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् । स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्

ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପରମକାରଣ ଓ ସର୍ବାନୁଗ୍ରାହକ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତେବେ ସେଇ ସର୍ବକୃପାଳୁ ପ୍ରଭୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କିପରି ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି?

Verse 19

चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्

ତେବେ ଦେବ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଶିରକୁ ବାରମ୍ବାର ଛେଦିଦେଲେ; କାରଣ ସେଇ କୁମତି ହଠାତ୍ ଶିବନିନ୍ଦା କରି, ନିର୍ଲଜ୍ଜଭାବେ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କହୁଥିଲା।

Verse 20

विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः । बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଗ୍ର ନୃସିଂହ ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସଂଘର୍ଷର ରଭସରେ ଶରଭାକୃତି ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଦମନ କଲା; ପଦଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖରେ ହୃଦୟକୁ ଭେଦିଦେଲା।

Verse 21

देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅଧ୍ୱର କାରଣରୁ ଦେବସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେଇ ବୀର ବୀରଭଦ୍ର ଯାହାକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିନଥିଲେ—ଏମିତି କେହି ରହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 22

पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्

ସେଇ ଏକ ଦେବ (ଶିବ) ଏକ କ୍ଷଣରେ ତ୍ରିପୁରକୁ—ସ୍ତ୍ରୀସହ, ଦୈତ୍ୟସହ ଓ ବାଳକସହ—ନିଜ ନେତ୍ରାଗ୍ନିର ଇନ୍ଧନ କରିଦେଲେ।

Verse 23

प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् । क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ରତିର କାରଣ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ରତିପତି କାମ—ଦେବମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ ନେତ୍ରଜ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା।

Verse 24

गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः

ଏକ ଖେଚର ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଦୁଧର ଧାରା ବହାଇଲା; ଦେବ କ୍ରୋଧଦୃଷ୍ଟି ପକାଇବା ସହିତ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭସ୍ମ ହେଲା।

Verse 25

जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्

ଅସୁର ଜଲନ୍ଧର ଗର୍ବରେ ପାଦଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଚକ୍ରାକାରେ ମଥିଲା; ପରେ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 26

तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः । तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा

ତେବେ ଜଲସନ୍ଧାୟୀ କେବଳ ଶୂଳଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଆଘାତ କରି ପତିତ କଲା। ଏବଂ ହରି ତପସ୍ୟାରେ ଲବ୍ଧ ସେହି ଚକ୍ରକୁ ପାଇ ସଦା ତପୋବଲଜନିତ ବୀର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରହିଲେ।

Verse 27

जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्

ଦେବଶତ୍ରୁ ନିର୍ଘୃଣଚିତ୍ତ ହତ୍ୟାକାମୀ ଅସୁରକୁଳକୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ, ଅନ୍ଧକର ବକ୍ଷ ତ୍ରିଶୂଳେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଗ୍ନିପରି ଦଗ୍ଧ ହେଲା।

Verse 28

कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्

ନିଜ କଣ୍ଠରୁ କାଳବର୍ଣ୍ଣା କନ୍ୟା (କାଳୀ)କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଦାରକ ନାମକ ଶିଶୁଟି ମଧ୍ୟ ନିପାତିତ ହେଲା। ପରେ ଗୌରୀଙ୍କ ତ୍ୱକ୍-କୋଶରୁ ପ୍ରକଟ କୌଶିକୀ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 29

शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्

ଶୁମ୍ଭ ନିଶୁମ୍ଭ ସହିତ ରଣରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତ ଏହି ମହାନ ଆଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତ ହେଲା।

Verse 30

वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः

ଇନ୍ଦ୍ରବିଦ୍ୱେଷୀ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ତାରକଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଦେବ (ଶିବ) ମନ୍ଦରର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ।

Verse 31

विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः । रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः

ଦେବୀଙ୍କ ସହ ବହୁଦିନ ଵିହାର କରି ସେ ଆନନ୍ଦରସରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଲେ; ପରେ ‘ରସା’ ନାମଧାରିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଯେନେ ରସାତଳକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି—ଏପରି କରିଦେଲେ।

Verse 32

देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्

ସେଇ ବିଷୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ ସେ ନିଜର ଅତିଦୁର୍ଧର୍ଷ ବୀର୍ୟ ତାଙ୍କଠାରେ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ବରଂ ଅଗ୍ନିରେ ହବିଷ ପରି ପବିତ୍ର କରି, ଅମୃତ ସମ ଭାବେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 33

गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः

ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରି, ଅଗ୍ନିର ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ସେମାନେ ତାହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ—ଏଠୁ ସେଠୁ—ଟିକେଟିକେ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 34

स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्

ଏକଥର ସ୍ୱାହା କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ପତି ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭାମୟୀ ହେଲେ; ଏବଂ କେତେବେଳେ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଶରବଣ (ନଳ-ଶୟ୍ୟା) ଉପରେ ତାହାକୁ ନ୍ୟସ୍ତ କଲେ।

Verse 35

संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा

କାଳକ୍ରମେ ତାହାର ଭାସା ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଦଶଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲା; ସେ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତକୁ ରଞ୍ଜିତ କରିଦେଲା, ଏବଂ ମେରୁ ମଧ୍ୟ କାଞ୍ଚନମୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 36

ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि । कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ସେଠାରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତେବେ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ଏକ ଦିବ୍ୟ କୁମାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ସମସ୍ତ କୁମାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦର୍ଶ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ନିଦର୍ଶନ ଭାବେ।

Verse 37

तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् । सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते

ତାଙ୍କର ସେଇ ମନୋହର ଶୈଶବ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖି, ଦେବ-ଅସୁର ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 38

देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः । सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्

ତେବେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଶିଶୁକୁ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ବସାଇ, ପରେ ତାହାର ମନ୍ଦ ହାସ୍ୟମୟ ମୁଖକୁ ନିହାରିଲେ।

Verse 39

पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना । देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः

ଅମୃତ ପାନ କରୁଥିବା ପରି—ସ୍ନେହରେ ବିବଶ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହେଲା; ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ଆସକ୍ତିହୀନ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ।

Verse 40

स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् । अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्

ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ କୁମାରକକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନଚାଇ, ସେହି କ୍ରୀଡାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ ଓ ଗୌରବରେ ଏକାପରକୁ ନିହାରିଲେ।

Verse 41

स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् । तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च

ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତନ୍ୟ ଦେବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ; ତୁମକୁ ଅମୃତସମ ଦୁଧ ପାନ କରାଇ ପୁନଃ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମର ଏହି ଅବତାର ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ।”

Verse 42

स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः । ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्

ତଥାପି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦେବ ଓ ଦେବୀ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ। ପରେ ତାରକାସୁରକୁ ଭୟ କରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସନ୍ଧି କରି (ଚୁକ୍ତି କରି) ଆସିଲେ।

Verse 43

कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् । पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा

ଦେବମାନଙ୍କ ସେନାପତିପଦର ଅଭିଷେକ କରାଇ, ତ୍ରିପୁରଦ୍ୱେଷୀ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଖି (ଦେବସେନାର ଅଗ୍ରେ) ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 44

स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् । तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया

ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ରକ୍ଷା କଲେ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ କ୍ରୌଞ୍ଚଭେଦିନୀ, ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିସଦୃଶ ଶକ୍ତିବଳରେ ସେ ବିଜୟୀ ହେଲେ।

Verse 45

छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह । स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः

ତାରକର ଶିର ଛେଦିତ ହେବା ସହିତ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଛେଦିତ ହେଲା; ତାପରେ ହରି ଓ ଧାତୃ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ମହାସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 46

तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः । उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः

ସେହିପରି ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ ବଳଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଭୁଜାଦ୍ୱାରା ନିଜର ପର୍ବତ କୈଲାସକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 47

तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि

ସେଇ ଅପରାଧ ସହିନ ପାରି ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ନିଜ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକୁ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର କମ୍ପିତ କଲେ; ଅପରାଧୀ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଧସିଗଲା।

Verse 48

बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः

ନିଜ ଶରଣାଗତ ସେଇ ବଟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି କାରଣରେ—ଯାହାର ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା—ଯମ ତ୍ୱରାରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ନିଜ ପାଦାନ୍ତରେ ପତିତ କରି ନିଷ୍ପ୍ରଭ କଲେ।

Verse 49

स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्

ନିଜ ବାହନ ବୃଷେନ୍ଦ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିନ ପାରି ବଡ଼ବାନଳ ସମଗ୍ର ଲୋକମଣ୍ଡଳକୁ ଗ୍ରସି ଭିତରକୁ ଟାଣିନେଲା; ତେଣୁ ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ଜଳବିସ୍ତାର ହୋଇଗଲା।

Verse 50

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्

ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଜଣା, କିନ୍ତୁ ଆନନ୍ଦସୁନ୍ଦର ସେଇ ସେଇ ଗତି-ଭଙ୍ଗୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗହାର-ସ୍ୱସେନା ଏହି ଜଗତକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚଳାଇଲା।

Verse 51

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः । सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्

ଯଦି ସଦା ଶାନ୍ତ ଶିବ ସବୁଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ସବୁକିଛି ପୂରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ କେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିବ? ଅନ୍ୟ କିଏ ମୋକ୍ଷ ଦେବାର ଦାବି କରିପାରିବ?

Verse 52

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् । कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्

ଏଠାରେ ଅନାଦି କର୍ମର ବିଚିତ୍ରତା ମାତ୍ର ଶେଷ ନିୟାମକ ନୁହେଁ। କର୍ମ ମଧ୍ୟ କାରଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲେ ମାତ୍ର।

Verse 53

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् । यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କଣ ଲାଭ? କେବଳ ତର୍କଜନ୍ୟ ନାସ୍ତିକ୍ୟ ହିଁ କାରଣ ହୁଏ। ହେ ମାରୁତ, ଏହା ଶୀଘ୍ର କିପରି ନିବୃତ୍ତ ହେବ କହ।