अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace

Verse 1

वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଯୁକ୍ତି-ହେତୁରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ତୁମେ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ସନ୍ଦେହ କରିଛ। ସାଧୁବୁଦ୍ଧିରେ ଜିଜ୍ଞାସା ନାସ୍ତିକ୍ୟ ଜନ୍ମାଏ ନାହିଁ।

Verse 2

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

ଏଠାରେ ମୁଁ ସତ୍ଜନଙ୍କ ମୋହ ନିବାରକ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣ କହିବି। କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ବିନା ବିପରୀତ ଓ ବିକୃତ ବୋଧ ହିଁ ହୁଏ।

Verse 3

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ପରାନୁଗ୍ରହ (ପରମ କୃପା) ବ୍ୟତୀତ କିଛିମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 4

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

ପରାନୁଗ୍ରହ କର୍ମରେ ସ୍ୱଭାବ ଏକାଇ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ନହେଲେ ସ୍ୱଭାବହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 5

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ—ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଓ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ରୂପ—ପରମ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ସେହି ପରମ ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥେ ପତି (ପ୍ରଭୁ ଶିବ)ଙ୍କ ଆଜ୍ଞା-ଶାସନର ସମନ୍ୱୟ ରହିଛି।

Verse 6

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

ପତି-ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଙ୍କର ରାଜାଜ୍ଞାପକ, ସଦା ସର୍ବଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ତେବେ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟ-ସ୍ୱୀକାରରେ ଶିବ କିପରି ପରତନ୍ତ୍ର ହେବେ?

Verse 7

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

ସେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସତ୍ୟରେ ଅନୁଗ୍ରହ କାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ‘ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରମ ଅନପେକ୍ଷତା।

Verse 8

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

ଏହି ଜୀବ ପୁନଃ ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ ଓ ପରତନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶିବାନୁଗ୍ରହ ବିନା ତାହାର ଭୋଗ-ମୁକ୍ତି ସହ କୌଣସି ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ।

Verse 9

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

ମୂର୍ତ୍ତଦେହୀ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ଶିବଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନିବାରେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନାଧିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ।

Verse 10

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

ସକଳ ରୂପ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନିଷ୍କଳ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଆମେ ଉପଲବ୍ଧ କରୁ—ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତ୍ୟାତ୍ମା ଶିବ; ଭକ୍ତିପରମ୍ପରାରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଶୈବମୂର୍ତ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

ସେଇ ଶିବ ସ୍ୱରୂପତଃ ନିଷ୍କଳ ଓ ନିରାକାର, ସେହିଁ ପରମ କାରଣ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସାକାର ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ଶକ୍ତିର ଅନୁଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହଜେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 12

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

ପ୍ରମାଣଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟତା ମାତ୍ରେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଉପେକ୍ଷାବୁଦ୍ଧି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ—ସମ୍ୟକ୍ ବିବେକ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିନା ପରିଚୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 13

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରକଟ ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ଆତ୍ମା ସହ ଉପମେୟ। ଶିବଙ୍କ ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତି—ମୂର୍ତ୍ତିସ୍ୱଭାବ ଯାହାର—ପରାତ୍ପର ଶିବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାର ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।

Verse 14

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ନହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ; ସେପରି ଶିବ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ପ୍ରକଟ ନହେଲେ ଗ୍ରହଣ ହୁଏନାହିଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।

Verse 15

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

‘ଅଗ୍ନି ଆଣ’ ବୋଲି କହିଲେ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ କାଠ ବିନା ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜେ ଅଲଗା କରି ଆଣିହେବ ନାହିଁ; ସେପରି ଶିବ—ଯଦିଓ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଗୁଣ—ଭକ୍ତି ପାଇଁ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 16

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

ଏହି କାରଣରୁ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସାକାର ଏବଂ ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମୂର୍ତ୍ୟାତ୍ମାକୁ ଯାହା ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା କରାଯାଏ, ତାହା ସତ୍ୟରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ କରାଯାଏ।

Verse 17

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

ଲିଙ୍ଗ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅର୍ଚ୍ଚା-ପ୍ରତିମାରେ ତ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶେଷ। ସେ ସେ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଆମେ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁ।

Verse 18

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

ଯେପରି ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଦେହଧାରୀକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେପରି ମୂର୍ତ୍ୟାତ୍ମନିଷ୍ଠ ଶିବ ଆମେ ପଶୁଭାବେ ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କୃପା କରନ୍ତି।

Verse 19

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

ଲୋକାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ପରମେଷ୍ଠି ଶିବ ସଦାଶିବ ଆଦି ସମସ୍ତ ମୂର୍ତ୍ୟାତ୍ମ ରୂପମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ଓ ଶକ୍ତିମାନ।

Verse 20

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

ଭୋଗ ପାଇଁ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ହିଁ ପ୍ରତିପାଦ୍ୟ; ତତ୍ତ୍ୱ-ଅତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପମାନଙ୍କରେ, ମୂର୍ତ୍ୟାତ୍ମ ରୂପମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ଶିବାନ୍ୱୟ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 21

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

ଭୋଗ କର୍ମବିପାକର ଫଳ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିବ କର୍ମାତୀତ; ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଭୋଗ’ କେମିତି ସ୍ୱଭାବର?

Verse 22

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି; କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଦଣ୍ଡଦାତାଙ୍କ ଯେ ଦୋଷ, ଶିବରେ ସେ ଅସମ୍ଭବ; ତେଣୁ ସେ ଦୋଷ ତାଙ୍କଠାରେ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 23

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ନିଗ୍ରହ (ସଂଯମ/ଦଣ୍ଡ) ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠମୂର୍ତ୍ତି ଶିବ କେବଳ ଲୋକହିତ ପାଇଁ କରିଥିଲେ।

Verse 24

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଧିପତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କର—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶିବ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’ ନାମକ ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ରମି ଜଗତକୁ ଧାରଣ ଓ ଶାସନ କରନ୍ତି।

Verse 25

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

ଯଥା କୁହାଗଲା, ଦେବମାନେ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ନିଗ୍ରହ ହେଲା। ପରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପରହିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱରସଦୃଶ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 26

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

ନିଗ୍ରହ ଓ ସଂଶୋଧନ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଦଣ୍ଡ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ରାଜଦଣ୍ଡ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 27

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

ଯଦି ‘ଇଶ୍ୱର’ ହେବାର ସିଦ୍ଧି ମାନେ ସମଗ୍ର କାର୍ଯ୍ୟବର୍ଗ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର, ତେବେ ସେ ଯଦି ଜଗତରେ ଇଶତା କରେନାହିଁ, ତାହାକୁ ଇଶ୍ୱର କିପରି କୁହାଯିବ?

Verse 28

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହିଁ ବିଧାତୃତ୍ୱଶକ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପରମ। ସେଇ ଆଜ୍ଞାବଶେ ‘ଏହା କର’ କିମ୍ବା ‘ଏହା କରନି’—ଏପରି ଶାସନ ଚାଲେ।

Verse 29

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

ସେଇ ଶାସନକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ହିଁ ସାଧୁଭାବର ଲକ୍ଷଣ। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ସମାଧି ବିପରୀତ (ଭ୍ରାନ୍ତ), ତାହାରେ ସେ ସବୁଦିଗରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 30

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

ସାଧୁମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାହା ଅସାଧୁ, ତାହାକୁ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସାମ ଆଦି ଉପାୟରେ ନ ଫେରିଲେ, ଶେଷରେ ଦଣ୍ଡ ହିଁ ସାର୍ଥକ ସାଧନ।

Verse 31

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ଏହି ଶିକ୍ଷା—ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ-ନିଗ୍ରହରେ ଶେଷ ହେବା—ସତ୍ୟ ହିତର ଲକ୍ଷଣ। ତେଣୁ ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ତାହାକୁ ଅହିତକର କୁହାଯାଏ।

Verse 32

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

ହିତରେ ସଦା ନିଷ୍ଠିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରକଟ ନିଦର୍ଶନ। କେବଳ ଅସତ୍ମାନଙ୍କ ନିଗ୍ରହ କରିବାରୁ ସଦ୍ଭିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ କିପରି ଦୂଷିତ ହେବେ?

Verse 33

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

ଲୋକେ ଯେମାନେ ଅଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ବୋଲି ନିନ୍ଦିତ। ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗିତ ଓ ବିକଳ କରେ, ତାହାକୁ ‘ଅଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

ଏହି ଲୋକରେ ଯେକୌଣସି ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱେଷପୂର୍ବକ ନୁହେଁ। ପିତା ପୁତ୍ରକୁ ଦ୍ୱେଷ କରେନାହିଁ; ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ମାତ୍ର ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

Verse 35

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

ମାଧ୍ୟସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ନିଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟକୁ ଯଥାବିଧି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଥିରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କିଛି ନ କିଛି କଠୋରତା କିମ୍ବା ନିର୍ଦୟତାର ଅଂଶ ଅବଶ୍ୟ ଲାଗି ଯାଏ।

Verse 36

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

ନହେଲେ ସେ କେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ଦୋଷୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ହିଂସା କରିନଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ନିରପେକ୍ଷତା ଅବଲମ୍ବନ କରି ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି କରେ।

Verse 37

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

ଏହିହେତୁ ଯେ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ଦୁଃଖସ୍ୱରୂପ ହିଂସା କରେ, କେହି କେହି ଦୃଢ଼ଭାବେ କହନ୍ତି—ସେ ନିଶ୍ଚୟ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ; ଏହା ନିୟମ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—“ଏହା ନିୟମ ନୁହେଁ।”

Verse 38

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

ରୋଗର ନିଦାନ ଜାଣୁଥିବା ବୈଦ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ରୋଗୀ ଉପରେ କଷ୍ଟଦାୟକ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ କିଛିମାତ୍ର ନିର୍ଘୃଣତା ନାହିଁ; ଏଠାରେ ପ୍ରେରକ କାରଣ କେବଳ କରୁଣା ହିଁ।

Verse 39

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

ହିଂସ୍ର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ନୁହେଁ। ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରାନ୍ତିବଶତଃ ଦୟା କଲେ, ଭୁଲ କରୁଣାରେ ବିବେକ ଢାକିଯାଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ଘୃଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 40

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ଯେମାନେ ରକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉପେକ୍ଷା ଦୋଷ। ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପେକ୍ଷା କଲେ ରକ୍ଷ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 41

सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

ହାତେ ସର୍ପ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ରକ୍ଷଣୀୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅବହେଳା କରେ ଏବଂ କେବଳ ‘ଦୋଷାଭାସ’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଫଳତଃ ନିର୍ଦୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 42

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

ଏହିହେତୁ ଘୃଣା/କରୁଣା ସର୍ବଥା ଗୁଣ ମାତ୍ର ବୋଲି ସମ୍ମତ ନୁହେଁ। ସମ୍ମତ ହେଉଛି ‘ପ୍ରାପ୍ତକାମିତ୍ୱ’—ଯଥାର୍ଥ ଲକ୍ଷ୍ୟସିଦ୍ଧି; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସମ୍ମତ।

Verse 43

अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्

ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇଥିବା ତାମ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କାଳିମା ଧରେ; କିନ୍ତୁ ତାମ୍ରସଂସର୍ଗରେ ଅଗ୍ନି ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେପରି ଜଗତ୍ସଂସର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱର ପତି କେବେ ମଲିନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 44

नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते

ଅଶୁଚି ସହ ସଂସର୍ଗରେ ଅଗ୍ନି ଅଶୁଚି ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଶୁଚି ବସ୍ତୁଟି ହିଁ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଧରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅଶୁଚି ପଦାର୍ଥ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ ପାଇଲେ ଶୁଚିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ—ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 45

एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति

ଏପରି ଶୋଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସଂସର୍ଗରେ ଶିବ କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବରଂ ଶିବସଂସର୍ଗରେ ସେଇ ଶୋଧ୍ୟାତ୍ମା ମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 46

अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्

ଲୋହା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଦାହ ଅଗ୍ନିର ହୁଏ, ଲୋହାର ନୁହେଁ। ସେପରି ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସତ୍ୟତଃ କେବଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର; ଜୀବାତ୍ମାମାନଙ୍କର ନୁହେଁ।

Verse 47

न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्

ପ୍ରକୃତରେ କାଠ ଜ୍ୱଳେ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନି ହିଁ ଜ୍ୱଳେ। କାଠ ଅଙ୍ଗାର ହେବା ଅଗ୍ନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ। ଏହି ନ୍ୟାୟ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ କର।

Verse 48

अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते

ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଜଗତରେ କାଠ, ପାଷାଣ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ ଆବେଶମୟ ଅନ୍ତର୍ବାସ ହେତୁ—‘ଶିବତ୍ୱ’ ଆରୋପ କରାଯାଏ।

Verse 49

मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च

ମୈତ୍ରୀ ଆଦି ଗୁଣ ଗୌଣ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ସେହି ଗୁଣରେ ରଞ୍ଜିତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଗୁଣ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 50

यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

ଗୌଣ କିମ୍ବା ଅଗୌଣ ଭାବେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁକୁ ସେ କୃପାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତଥାପି ଶିବଙ୍କ ଗୁଣରୂପ ବୃତ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ପୁଣ୍ୟ ନ ଦୋଷ; ସେ ସଦା ନିର୍ଲେପ।

Verse 51

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

ବିପଶ୍ଚିତମାନେ ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ ଶବ୍ଦାର୍ଥକୁ ଗୌଣ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଶିବଙ୍କ ଶୁଭମୟ ଆଜ୍ଞା—ହିତକର ଓ ସଂସାରମୋଚକ—ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦିଏ।

Verse 52

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାହିଁ ସତ୍ୟ ହିତ; ଯାହା ହିତ, ସେହିଟା ମୂଳତଃ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ। ତେଣୁ ପରମ ହିତ ପାଇଁ ସମସ୍ତକୁ ନିୟୋଜିତ କରିବା; କାରଣ ସେ ସର୍ବାନୁଗ୍ରହକାରୀ।

Verse 53

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

‘ଉପକାର’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହା ମଧ୍ୟ ହିତସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ, କଲ୍ୟାଣସ୍ୱଭାବ ଶିବ ସର୍ବଙ୍କ ସର୍ବୋପକାରକ।

Verse 54

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

ଚିତ୍ ଓ ଅଚିତ୍ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସଦା ହିତରେ ନିୟୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରତିବନ୍ଧ ହେତୁ ତାହା ନିଜକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ହିତକୁ ପାଉନାହିଁ।

Verse 55

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣରେ ପଦ୍ମମାନଙ୍କୁ ବିକାଶ କରାଏ, ତଥାପି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବେ ଖିଳନ୍ତି ନାହିଁ—ନିଜ-ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ; ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କରେ ଜାଗରଣ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ଫଳ ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 56

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

ଭାବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳର କାରଣ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ନଶ୍ୱର ଓ ଅସ୍ଥିର, ତାହାକୁ କେବଳ ‘ସ୍ୱଭାବ’ ଓ କର୍ତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପରମାର୍ଥତଃ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 57

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

ଅଗ୍ନିସଙ୍ଗମରେ କେବଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ, ଅଙ୍ଗାର ନୁହେଁ। ସେପରି ପକ୍ୱମଳ ଥିବା ଶିବପର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ମୋଚନ କରନ୍ତି।

Verse 58

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

ଯାହା ଯେପରି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ତେପରି ହୁଏ ନାହିଁ। ଭାବନା ବିନା କର୍ତ୍ତା ସଦା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରହେ ନାହିଁ; ତାହାର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 59

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

ଶିବ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିମଳ ଓ ସର୍ବାନୁଗ୍ରାହକ। ସେପରି ‘ଜୀବ’ ନାମକ ଆତ୍ମାମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ମଲିନ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମୋଚକ କୃପା ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 60

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

ନହେଲେ, ଶିବ ପରମ ନିୟନ୍ତା ନ ଥାଇଲେ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଂସାରରେ କିପରି ଭ୍ରମଣ କରିଥାନ୍ତେ? ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି—କର୍ମ ଓ ମାୟାର ସମ୍ବନ୍ଧଜନିତ ବନ୍ଧନ ହିଁ ସଂସାର।

Verse 61

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବାତ୍ମାର; ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ—ଏହିପରି କାରଣଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ବନ୍ଧନର ହେତୁ ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ମଳ; ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ, ବାହାରୁ ନୂଆ ଆସିଥିବା ନୁହେଁ।

Verse 62

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ‘ଆଗନ୍ତୁକ’ (ବାହ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ତାହା କୌଣସି ନ କୌଣସି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। କିନ୍ତୁ ସେ କାରଣ ଏକମାତ୍ର ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚିତ୍ର; ସେ ଏକା ଏହି ଆଗନ୍ତୁକତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 63

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତର ଭେଦ ରହେ, କାରଣ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ଏହାକୁ ନିୟତ କରନ୍ତି। ପୁନଶ୍ଚ ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ କେହି ଲୟ (ଶିବରେ ଲୀନତା) ଓ କେହି ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟତା ପାଆନ୍ତି।

Verse 64

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଦିରେ ବିଷମତାକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। କେହି ମୂର୍ତ୍ତିମତ୍ତ୍ୱ (ସଗୁଣ ଅବସ୍ଥା) ପାଆନ୍ତି, ଆଉ କେହି କେବଳ ସମୀପ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗ୍ରହଣରେ ହିଁ ଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 65

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

ମୂର୍ତ୍ତି–ଆତ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ‘ଶିବ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେମାନେ ଅଧ୍ୱମାନଙ୍କ ଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ‘ରୁଦ୍ର’ ନିମ୍ନ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 66

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

ମାୟା ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ କାରଣରୁ ତ୍ରୟର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବାତ୍ମା ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା (ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱର) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 67

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

ସର୍ବାତୀତ ପରମାତ୍ମପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ରହନ୍ତି। ସେହିପରି କିଛି ବସୁ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମପଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 68

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

କେହି ଶୈବ ଅନ୍ତରାତ୍ମପଦରେ, କେହି ଆତ୍ମପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅତୀତ ପଦରେ ରହନ୍ତି; ତାପରେ ଶାନ୍ତ ମାହେଶ୍ୱର ପଦରେ।

Verse 69

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

ବିଦ୍ୟାକ୍ଷେତ୍ରରେ ରୌଦ୍ରତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପ୍ରଧାନ; ପ୍ରତିଷ୍ଠାକ୍ଷେତ୍ରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରବଳ। ନିବୃତ୍ତିପଥରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗଜମାନେ।

Verse 70

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

ଚୌଦ୍ଦ ଯୋନିମଧ୍ୟରେ ଆଠ ଦେବଯୋନି ପ୍ରଧାନ; ମାନବଯୋନି ମଧ୍ୟମ; ପକ୍ଷୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଯୋନି ଅଧମ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 71

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭାବ ମଧ୍ୟ ସଂସାରୀ ଜୀବର ମଳ (ଅଶୁଦ୍ଧି) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ମୁକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନଥିବା ପରି; ପୂର୍ବେ ଅପକ୍ୱତା, ପରେ ପକ୍ୱତା।

Verse 72

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

ମଲ (ଅଶୁଦ୍ଧି) ଆମ ହେଉ କି ପକ୍ୱ—ସଂସାରବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ। ଆମ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ପୁରୁଷକୁ ଅଧୋଗତିକୁ ନେଇଯାଏ; ପକ୍ୱ ହେଲେ କ୍ରମେ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 73

त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्

ତ୍ରିମଳରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବମାନେ ଅଧମ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ମଳାଧୀନତା ଯଥୋତ୍ତର ବଢ଼େ। କ୍ରମେ ଦ୍ୱିମଳ ଓ ଏକମଳ ଜୀବ ତ୍ରିମଳ-ସ୍ଥିତିର ଅଧୀନ ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 74

इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति

ଏହିପରି ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଭେଦ କଳ୍ପିତ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏକ, ଦ୍ୱି, ତ୍ରିମଳରେ ବଦ୍ଧ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶିବ ହିଁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି।

Verse 75

अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्

ଏହି ଜଗତ୍ ନିଜେ ଶିବସ୍ୱରୂପ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେହିପରି ‘ଏହା ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଓ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 76

अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ମହାପୃଥିବୀ ଶତରୁଦ୍ର ଆଦି ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଏବଂ ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ କ୍ରମେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବାଧିପତିମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି।

Verse 77

अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः

ତାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ମହାମାୟାର ସୀମା ପରେ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁ ଆଦି ଭୁବନାଧିପତିମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 78

अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा

ସେମାନେ ଲୋକମାର୍ଗମଧ୍ୟରେ ଚଳନଶୀଳ, କୌଣସି ଏକ ସୀମା କିମ୍ବା ସ୍ଥିର ସ୍ଥାନରେ ନ ଆଶ୍ରିତ ଅଧିଷ୍ଠାତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଦେବମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ତରିକ୍ଷବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 79

पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्

ଏଭଳି ଦେବବ୍ରତପରାୟଣ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ପୃଥିବୀପଦ’ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେହିପରି ତିନି ମଳ—କାଚା ଓ ପକ୍କା—ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।

Verse 80

निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्

ନିଦାନରୂପ କାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂସାର-ରୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗର ଔଷଧ କେବଳ ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।

Verse 81

भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः

ଶମ୍ଭୁ—ପରମକାରଣ ଶିବ—ଭିଷକ ଓ ଆଜ୍ଞାଦାତା। ଜୀବ ଦୁଃଖ ଭୋଗିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଭମୟ ପ୍ରଭୁ ବନ୍ଧନବଦ୍ଧ ପଶୁମାନଙ୍କୁ (ଜୀବମାନଙ୍କୁ) ମୋଚନ କରିପାରନ୍ତି।

Verse 82

कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्

ଏହା କିପରି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଏଠାରେ ତାହା ବିଚାରଣୀୟ ନୁହେଁ। କାରଣ ସମଗ୍ର ସଂସାରଚକ୍ର ଦୁଃଖମୟ ମାତ୍ର ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 83

कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्

ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ସେ କିପରି ଅଦୁଃଖ ହେବ? ସ୍ୱଭାବ ଉଲଟେ ନାହିଁ। କେବଳ ଭିଷକ ଓ ଔଷଧ କାରଣ ଥିଲେ ମାତ୍ରେ ରୋଗୀ ଆପେଆପେ ନିରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 84

रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्

ଯେପରି ଚିକିତ୍ସକ ଔଷଧଦ୍ୱାରା ରୋଗପୀଡିତକୁ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସୁଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରଭୁ କୃପାରେ ସ୍ୱଭାବମଲିନ ଓ ସ୍ୱଭାବଜନିତ ଦୁଃଖଭୋଗୀ ବନ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କୁ କ୍ଲେଶରୁ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି।

Verse 85

स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्

ନିଜ ଆଜ୍ଞା-ରୂପ ଔଷଧବିଧାନଦ୍ୱାରା ଶିବ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ମୋଚନ କରନ୍ତି। ଚିକିତ୍ସକ ରୋଗର କାରଣ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ—ତେଣୁ ତାହାର ନିବୃତ୍ତିକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଇ।

Verse 86

इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः

ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବୈଷମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଜୀବର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧ, ତେବେ ତାହାର କାରଣ ଶିବ କିପରି ହେବେ?

Verse 87

स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्

ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ‘ମଳ’ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ଘୁରାଏ। ମାୟା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ଅଚେତନ-ସ୍ୱରୂପ ସେଇ ମଳ ହିଁ ସଂସାରକାରଣ।

Verse 88

तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः

ତାହା (ସାଧନଶକ୍ତି) ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିନା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅୟସ୍କାନ୍ତ-ମଣି (ଚୁମ୍ବକ) ମଧ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ହିଁ ଉପକାରକ ହୁଏ।

Verse 89

अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्

ସୂରିମାନେ କହନ୍ତି—“ଯେପରି ଲୋହା (ଚୁମ୍ବକରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ) ଚଳେ, ସେପରି ଏହି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚଳେ।” ସଦ୍କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିବ-ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ରୋକିବା କିମ୍ବା ଫେରାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 90

अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते

ଏହେତୁ ଜଗତର ନିତ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଅଗୋଚର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭଗବାନ ଶିବ ହିଁ। ଏହି ଲୋକରେ ଶିବ ବିନା କିଛିମଧ୍ୟ ଚାଲେ ନାହିଁ, ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 91

तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी

ଏ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଲେ, ତଥାପି ସେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି—ଆଜ୍ଞାସ୍ୱରୂପା—ସର୍ବଦିଗ୍ମୁଖୀ ହୋଇ ବିଶ୍ୱକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

Verse 92

तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः

ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି ସେ ତାହାରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ କାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ—ଆଦି; ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଶାସ୍ୟ; ସେଇ ଈଶ୍ୱର।

Verse 93

ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः

ଏହା ଈଶାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଓ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଜ୍ଞା ହେବାରୁ ଏଥିରେ ଦୋଷ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ମୋହରେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବେ, ସେ ଦୁର୍ମତି ବିନଶିଯାଏ।

Verse 94

तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी

ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ବୈଭବମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତଥାପି ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା।

Verse 95

सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः

ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହି ବାଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା—“ସତ୍ୟ—ଓଁ—ଅମୃତ—ସୌମ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ।” ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ସମୂଳେ ନଶିଗଲା।

Verse 96

मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्

ମୁନିମାନେ ବିସ୍ମୟାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ପବନ (ବାୟୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପବନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ କରି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।

Verse 97

नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते

“ଏମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାନରେ ନାହାନ୍ତି” ବୋଲି ଭାବି ସେ ଏଭଳି କହିଲେ। ବାୟୁ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପରୋକ୍ଷ ଓ ଅପରୋକ୍ଷ।

Verse 98

परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते

ପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନକୁ ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର କହନ୍ତି, ଅପରୋକ୍ଷକୁ ସୁସ୍ଥିର। ଯାହା ହେତୁ ଓ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ତାହାକୁ ‘ପରୋକ୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 99

अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ପୁନଃ ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଅପରୋକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ବିନା ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ—ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେହି ନିଶ୍ଚୟରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 100

श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନବରତ ପ୍ରୟାସ କର; ସତର୍କ ରୁହ ଏବଂ ପ୍ରମାଦ ତ୍ୟାଗ କର।