षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ବାୟୁ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତନରେ ଶବ୍ଦ (ଶବ୍ଦ) ଓ ଅର୍ଥ (ଅର୍ଥ)ର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଏକତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦ ବିନା ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ନିରର୍ଥକ ନୁହେଁ; ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ଶବ୍ଦ ସାର୍ବଜନୀନ ଅର୍ଥବାହକ। ଏହି ଶବ୍ଦ–ଅର୍ଥ ବିନ୍ୟାସ ପ୍ରକୃତିର ବିକାର ଏବଂ ଶିବ–ଶକ୍ତିସହ ପରମ ଶିବଙ୍କ ‘ପ୍ରାକୃତୀ ମୂର୍ତ୍ତି’ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଶବ୍ଦବିଭୂତି ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରା—ତିନି ସ୍ତରରେ ନିରୂପିତ, ଯାହାର ଶିଖର ଶିବତତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠ ପରାଶକ୍ତି। ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ସମ୍ବନ୍ଧ, ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସମୁଚ୍ଚୟ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀ କୁଣ୍ଡଲିନୀ–ମାୟାକୁ ମୂଳକାରଣ ମାତୃକା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଆଧାରରୁ ଷଡଧ୍ୱ ତିନି ଶବ୍ଦପଥ ଓ ତିନି ଅର୍ଥପଥ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ; କଳାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱବିତରଣ ଓ ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚବିଧ ପରିଣାମ ଅନୁସାରେ ଜୀବଙ୍କ ଭୋଗ ଓ ଲୟକ୍ଷମତା ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଜଗତ୍ ବାକ୍ ଓ ଅର୍ଥର ଏକାତ୍ମତାରେ ଯେପରି ଗଠିତ, ତାହା ମୁଁ ନିବେଦନ କରୁଛି। ଷଡଧ୍ୱ-ବିଦ୍ୟାକୁ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ବିସ୍ତାରରେ ନୁହେଁ।
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
ଶବ୍ଦ ବିନା କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଓ ଅର୍ଥ ବିନା କୌଣସି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରୀତି-ନୀତି ଓ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥକୁ ବୋଧ କରାଏ।
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
ଏହି ପ୍ରକଟତା ପ୍ରକୃତିର ପରିଣାମ; ଏହା ଦ୍ୱିଧା—ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ—ରୂପେ ବୁଝାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରାକୃତ (ସ୍ୱାଭାବିକ) ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶବ୍ଦ ହିଁ, ସେହି ବିଭୂତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତ୍ରିବିଧ କହନ୍ତି—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରା। ଏଥିରେ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଶ୍ରୁତିଗୋଚର, ଅର୍ଥାତ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ଧ୍ୱନିରୂପେ ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଓ ଚିନ୍ତାମୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରମ ସ୍ୱରୂପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା-କଳ୍ପନାରୁ ଅତୀତ। ସେଇ ଶକ୍ତି ହିଁ ପରାଶକ୍ତି, ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ଆଶ୍ରିତ।
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରୁ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବଳବତୀ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେହେତୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସମଷ୍ଟି-ସ୍ୱରୂପ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଜାତର ମୂଳପ୍ରକୃତି ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତି ହିଁ କୁଣ୍ଡଲିନୀ—ମାୟା—ସତୀ; ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ୱରେ ସେ ପରମା।
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ବିଭାଗ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିସ୍ତାର, ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଷଡଧ୍ୱ-ଆତ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଶବ୍ଦର ତିନି ‘ଅଧ୍ୱ’ ଏବଂ ଅର୍ଥ/ବସ୍ତୁତତ୍ତ୍ୱର ତିନି ‘ଅଧ୍ୱ’ ଘୋଷିତ।
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭେଦ ହେତୁ ଲୟ (ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଲୀନତା) କିମ୍ବା ଭୋଗ (ଫଳାନୁଭବ) ର ଅଧିକାର ହୁଏ।
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
ସେହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କଳା (ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଯଥାତଥ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ପରମ ପ୍ରକୃତିର ଆଦିରେ, ପରିଣାମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ସେମାନେ ପଞ୍ଚଧା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
ନିବୃତ୍ତି ଆଦି କଳାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଶବ୍ଦତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହାକୁ ‘ମନ୍ତ୍ରାଧ୍ୱା’, ‘ପଦାଧ୍ୱା’ ଓ ‘ବର୍ଣ୍ଣାଧ୍ୱା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
ଅର୍ଥକ୍ରମରେ ଭୁବନାଧ୍ୱା, ତତ୍ତ୍ୱାଧ୍ୱା ଓ କଳାଧ୍ୱା ଉପଦେଶିତ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ‘ବ୍ୟାପ୍ୟ-ବ୍ୟାପକ’—ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବ୍ୟାପକ—ରୂପେ କୁହାଯାଏ।
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ ସମସ୍ତ ପଦଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ପଦଗୁଡ଼ିକ ବାକ୍ୟଭାବ (ଅଭିପ୍ରାୟ-ଅର୍ଥ) ରୁ ଉଦ୍ଭବ। ବର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାରାହି ପଦ ବର୍ଣ୍ଣସମୂହ ହୁଏ—ଏହିପରି ବିପଶ୍ଚିତମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
ବର୍ଣ୍ଣ (ଧ୍ୱନି-ରୂପ) ଭୁବନମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ସେମାନେ ସେହି ଭୁବନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ଅନ୍ତର–ବହିର୍ ଗତି କରୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ-ପ୍ରବାହଦ୍ୱାରା ଭୁବନମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
କାରଣ-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭ-ପ୍ରେରଣାରୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଏଠାରେ କିଛି ଭୁବନ ଅନ୍ତରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
ଶିବାଗମରେ ଅନ୍ୟ ପୌରାଣିକ ଉପଦେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ; ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପଦିଷ୍ଟ।
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
ଶୈବଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ—ଏବଂ ସେଥିରୁ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ତାଙ୍କର କଳା (ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥ।
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
ପରମ ପ୍ରକୃତିର ଆଦିରେ, ପରିଣାମ (ରୂପାନ୍ତର) ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚଧା ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ସେହି ପାଞ୍ଚ କଳା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ହୋଇ, ସତ୍ତାର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ୟାପି ରହେ।
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ହେତୁ ପରାଶକ୍ତି ଷଡଧ୍ୱମାନଙ୍କରେ ଅବିଭକ୍ତ ରହେ। ଏବଂ ପର-ପ୍ରକୃତିଭାବର ସତ୍ୟ ସତ୍ତା ଥିବାରୁ ତାହା ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ନିହିତ।
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
ଶକ୍ତି ଆଦିରୁ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରୁ ଯାହା ଉଦ୍ଭବିତ, ସେ ସବୁ ତାହିଁ ଏକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ—ଯେପରି ମୃତ୍ତିକା କୁମ୍ଭାଦି ମୃଣ୍ମୟ ରୂପକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
ସେଇ ଶୈବତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ପରମ ଧାମ, ଯାହା ଷଡଧ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ବିଶୋଧନରେ ଶକ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଅବ୍ୟାପିନୀ ମଧ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼େ।
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
ନିବୃତ୍ତି-ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ଥିତି ରୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଧିତ ହୁଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଭାଗ ଅବ୍ୟକ୍ତ-ଗୋଚର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
ତାହାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ। ତାହାରୁ ଉପରେ, ମଧ୍ୟପଥର ଶେଷରେ ଶାନ୍ତି; ଶାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ (ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତା) ଶିବାଭିମୁଖ ନିର୍ମଳ ବିଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
ପରପ୍ରକୃତିର ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଯାହାକୁ ‘ପରମ ବ୍ୟୋମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେଇ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
ଏହିପରି ସାଧକମାନେ ସେଇ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏ ସବୁକୁ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଅଧ୍ୱମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ନ ଜାଣି ଯେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଶୁଦ୍ଧି ସାଧିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
ଏପରି ପ୍ରତାରକ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ଫଳ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ତାହାର ପରିଶ୍ରମ ବ୍ୟର୍ଥ, କେବଳ ନରକଗତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
ଶିବଙ୍କ ଶକ୍ତିପାତ-ଅନୁଗ୍ରହର ସଂଯୋଗ ବିନା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ କ୍ରମବିକାଶ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବୁଝିହେବ ନାହିଁ।
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
ପରମ ଶୈବୀ, ଚିଦ୍ରୂପା, ରାଜ୍ଞୀସ୍ୱରୂପିଣୀ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଶକ୍ତି—କାରଣଭୂତା ଯିଏ—ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
ଯଥାର୍ଥ ବିଚାରରେ ଏହି ମାୟା ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ, ନ ଏହା କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିକାର। ପ୍ରକୃତରେ ନ ବନ୍ଧନ ଅଛି, ନ ମୁକ୍ତି—ତଥାପି ଏହାକୁ ବନ୍ଧ-ମୁକ୍ତି କରାଉଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପରମ ପରାକାଷ୍ଠା, ଶିବଙ୍କ ସହ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ (ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ) । ତାଙ୍କ ସମଧର୍ମିଣୀ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ।
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଗୃହସ୍ଥ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସଦା ଗୃହିଣୀ। ପରା ପ୍ରକୃତିଜ ଏହି ଜଗତ୍—ତାଙ୍କ ଯୁଗଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ, ତାଙ୍କର ଅପତ୍ୟ।
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
ସେ କର୍ତ୍ତା, ସେହି କାରଣ—ଏପରି କହି ଦୁହିଁଙ୍କ ଭେଦ ବ୍ୟବହାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କିନ୍ତୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ଏକମାତ୍ର; ସେହି ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
କେହି କେହି ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂସ ଭାବରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ଭେଦ କହନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ସେ ଶିବଙ୍କ ପରାଶକ୍ତି, ଯିଏ ଶିବରେ ସମବାୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ନିହିତ।
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ଚିଦ୍ରୂପା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ସେପରି ଏହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ତେଣୁ ଶିବ ହିଁ ପରମ ହେତୁ, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ହିଁ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଶକ୍ତି।
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
ତାହାର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରେରଣାରେ ଅବ୍ୟୟ ଶୈବୀ ମୂଳପ୍ରକୃତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ସେଇ ମହାମାୟା, ମାୟା ଓ ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
କାର୍ଯ୍ୟଭେଦର ତ୍ରିବିଧ ବିଭାଜନରେ ସେ ଷଡଧ୍ୱ (ଛଅ ପଥ) ପ୍ରସବ କରେ; ବାକ୍ ଓ ଅର୍ଥମୟ ସେଇ ଷଡ୍ବିଧ ଅଧ୍ୱା ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଅଶେଷ ଶାସ୍ତ୍ରଜାତ ସମସ୍ତେ, କିଛି ଅବଶେଷ ନ ରଖି, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ହିଁ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.