शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः । तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: କେଉଁଟି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଅପରୋକ୍ଷ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ) ହୁଏ? ଏବଂ ତାହାର ସାଧନ କ’ଣ? ହେ ମାରୁତ, ଏବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

वायुरुवाच । शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

ବାୟୁ କହିଲେ: ଶୈବଧର୍ମ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କାରଣ ତାହାରେ ଶିବ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 3

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् । क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

ସେଇ ସାଧନା ପଞ୍ଚବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଉନ୍ମୋଚିତ—ଉତ୍ତମ କ୍ରିୟା, ତପ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ।

Verse 4

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः । परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

ସେହି ଉପଦେଶମାନେ ଓ ତାହାର ଉଚ୍ଚତର ତାତ୍ପର୍ୟ ସହ ପରମ ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେଠାରେ ପରୋକ୍ଷ (ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ) ଓ ଅପରୋକ୍ଷ (ସାକ୍ଷାତ୍) ଜ୍ଞାନ ମିଳେ—ଯାହା ମୋକ୍ଷଦାୟକ।

Verse 5

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ । धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

ପରମ ଓ ଅପର—ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମ ଶ୍ରୁତିଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ଧର୍ମ’ ଶବ୍ଦର ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଆମ ପ୍ରମାଣ କେବଳ ଶ୍ରୁତି ହିଁ।

Verse 6

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः । धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

ଯୋଗପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ଧର୍ମ ଶ୍ରୁତିର ଶିରୋଭାଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତଦଧଃସ୍ଥ ଗୌଣ ଧର୍ମମାନେ ଶ୍ରୁତିର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 7

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः । साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

ଯେ ଧର୍ମ ‘ପରମ’ ବୋଲି ମତ, ସେ ଅପଶୁ-ସ୍ୱଭାବ ନିୟମିତ ଆତ୍ମାର ଅଧିକାର ଥିବାରୁ ପରମ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ‘ସାଧାରଣ’ ଧର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଅଧିକାରତଃ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 8

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् । धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक्सांग एवोपबृंहितः

ଏହି ପରମ ଧର୍ମ ହିଁ ପରଧର୍ମ (ମୋକ୍ଷଧର୍ମ) ସାଧନ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ପ୍ରମାଣଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପୁଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 9

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନ’ ବୋଲି କଥିତ ଯେ ଶୈବ ପରମ ଧର୍ମ, ସେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା କିଛି ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସମର୍ଥିତ।

Verse 10

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः । तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

ଏହା ଶୈବ ଆଗମମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗର ବିସ୍ତୃତ ବିଧାନ ସହିତ। ଏବଂ ସେହି ପରମ୍ପରାର ସଂସ୍କାର ଓ ଅଧିକାର-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପରିଷ୍କୃତ ଓ ପୁଷ୍ଟ।

Verse 11

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः । श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

ଶୈବ ଆଗମ ଦ୍ୱିବିଧ—ଶ୍ରୌତ (ବୈଦିକ) ଓ ଅଶ୍ରୌତ। ଶ୍ରୌତ ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୁତିସାରମୟ; ଅନ୍ୟଟି ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବୋଲି ମତ।

Verse 12

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः । कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

ଏହି ଶୈବ ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱପ୍ରମାଣ—ପୂର୍ବେ ଦଶଧା, ପୁନଃ ଅଷ୍ଟାଦଶଧା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ। କାମିକ ଆଦି ନାମରେ ସିଦ୍ଧ ହେବାରୁ ଏହା ‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 13

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

ଯେ ଶ୍ରୁତିସାରମୟ ଏବଂ ଶତକୋଟି ବିସ୍ତୃତ—ସେଠାରେ ପରମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

Verse 14

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा । तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

ୟୁଗସନ୍ଧିକାଳରେ ସେ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ସମୟରେ ସେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶିବ ନିଜେ ସାଧନାଧର୍ମକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଓ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 15

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय । रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

ସଂକ୍ଷେପରେ, ଏହି ଉପଦେଶ-ପରମ୍ପରାର ପ୍ରବକ୍ତା ଚାରିଜଣ ପରମର୍ଷି—ରୁରୁ, ଦଧୀଚି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଉପମନ୍ୟୁ।

Verse 16

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः । तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

ସେମାନଙ୍କୁ ପାଶୁପତ ବୋଲି ଜାଣ; ସେମାନେ ସଂହିତାମାନଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ। ସେମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାରୁ ଶତଶଃ, ଅଥବା ସହସ୍ରଶଃ ଗୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 17

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

ସେଠାରେ ପରମ ଧର୍ମ ଚର୍ୟା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚତୁର୍ବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଇଥାଏ।

Verse 18

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

ଏହିହେତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ପାଶୁପତ ଯୋଗକୁ ମନାଯାଇଛି। ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ କଥିତ।

Verse 19

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः । तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

ଶିବ ଅଷ୍ଟନାମମୟ ଯୋଗକୁ ପରିକଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ସହସା ଶୈବୀ ପ୍ରଜ୍ଞା ଜନ୍ମେ।

Verse 20

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् । प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

ପ୍ରଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ଅଚିରେ ପରମ ଓ ସ୍ଥିର ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତାହାପ୍ରତି ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 21

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् । शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

ପ୍ରସାଦରୁ ପରମ ଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କର ଅପରୋକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଶିବାପରୋକ୍ଷତାରୁ ସଂସାର-କାରଣରୁ ଜୀବ ବିୟୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 22

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् । ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

ତାପରେ ସେ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବସମ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ତ ଏହି ଉପାୟଟି ଏଠାରେ ପୃଥକ୍ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 23

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

ସେ ଶିବ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେଇ ଭିଷ୍ଣୁ ଓ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ। ସେ ସଂସାର-ରୋଗର ବୈଦ୍ୟ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ପରମାତ୍ମା।

Verse 24

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

ଏହା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଥିବା ମୁଖ୍ୟ ନାମାଷ୍ଟକ। ଶାନ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅତୀତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ପଞ୍ଚକ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 25

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

‘ସଦାଶିବ’ ଆଦି ସଂଜ୍ଞା ପାଞ୍ଚ ଉପାଧିର ପରିଗ୍ରହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଉପାଧି ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଫେରେ।

Verse 26

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

ସେହି ପରମ ପଦ ମାତ୍ର ନିତ୍ୟ; ପଥିକମାନେ (ପଦିନଃ) ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କିନ୍ତୁ ‘ପଦ’—ସୀମିତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଆଶ୍ରୟ—ତାହାର ଆସକ୍ତିଛେଦ ହେଲେ ପଥିକମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କାରଣ ପଦାତୀତ ହେଲେ ହିଁ ସେହି ପଦପ୍ରାପ୍ତି।

Verse 27

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते । आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରେ ପୁନଃ ସେହି ପରମ ପଦପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଯେ ଅଭିଧାନ, ସେହି ଆଦ୍ୟ ‘ପାଞ୍ଚ ନାମ’ର ପଞ୍ଚକ।

Verse 28

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः । त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ନାମ ଉପାଦାନ-କାରଣ ଆଦିର ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତ୍ରିବିଧ ଉପାଧି ମାଧ୍ୟମରେ କଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସତ୍ୟରୂପେ ଅନୁବର୍ତ୍ତିତ ରହନ୍ତି କେବଳ ଶିବ ହିଁ।

Verse 29

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः । अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

ସ୍ୱଭାବତଃ ତାଙ୍କରେ ଅନାଦି ମଳସଂଶ୍ଳେଷ ନାହିଁ; ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ କଳୁଷର ଅଭାବ। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିଶୁଦ୍ଧ; ତେଣୁ ସେ “ଶିବ” ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 30

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

ଅଥବା, ଯେ ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ କଲ୍ୟାଣଗୁଣର ଏକମାତ୍ର ନିଧି, ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସତ୍ଜନମାନେ—ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ସାର୍ଥକ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାରୀମାନେ—“ଶିବ” ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 31

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

ତେଇଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପରା ମନାଯାଏ। ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 32

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

ଯାହାକୁ ବେଦର ଆରମ୍ଭରେ ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭାବରେ ‘ଓଁ’ ସ୍ୱର ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ, ସେଇ ବେଦାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାତ୍ପର୍ୟରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 33

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଯିଏ ପର, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର; କାରଣ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଦୁହିଁଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ।

Verse 34

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

ଅଥବା, ଏହି ଅବ୍ୟୟ ଉପେୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ବୋଲି ଜାଣ; ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ବୁଝ, ଏବଂ ମାୟାଧିପତିକୁ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 35

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

ମହେଶ୍ୱର ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ଅନନ୍ତ ମାୟାର ବିକ୍ଷୋଭକ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ କାଳାତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା ଆଦି, ଏବଂ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁହିଁ ରୂପରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 36

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

ଦୁଃଖ ନିଜେ ହେଉ କି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉ, ଆମ ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ କାନ୍ଦାଇ ଦୂରେ ହଟାନ୍ତି। ତେଣୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ “ରୁଦ୍ର” କହନ୍ତି; ସେଇ ଶିବ ପରମ କାରଣ।

Verse 37

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଶରୀରାଦି ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ଶିବ—ଅକ୍ଲାନ୍ତ—ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏକ ଭାବରେ “ଶିବ”, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ “ରୁଦ୍ର” କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 38

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

ଜଗତର ପିତା ଶିବ—ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେ ପିତା। ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ପିତୃଭାବ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ପିତାମହ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍‌ଘୋଷ କରାଯାଏ।

Verse 39

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

ଯେପରି ନିଦାନଜ୍ଞ ବୈଦ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ଓ ଔଷଧରେ ରୋଗ ନିବାରଣ କରେ, ସେପରି ଲୟ ଓ ଭୋଗର ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସାଧନରେ ବନ୍ଧନ ଅପସାରିତ ହୁଏ।

Verse 40

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः । संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

ସେ ନିତ୍ୟ ସଂସାରର ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ମୂଳ ସହିତ ସଂସାରକୁ ନିବୃତ୍ତ କରୁଥିବା ଜଣେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଜାଣୁଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ “ସଂସାର-ବୈଦ୍ୟ” ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 41

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶ ତତ୍ତ୍ୱର ସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପାଇବାକୁ ଭୂତ‑ବର୍ତ୍ତମାନ‑ଭବିଷ୍ୟତ ତ୍ରିକାଳରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବମାନଙ୍କୁ ଅବଶେଷ ବିନା ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 42

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

ଅଣୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ମାୟା ଦ୍ୱାରା ମଳରେ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସର୍ବାର୍ଥ‑ଜ୍ଞାନର ହେତୁ ଭାବେ ଧରାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ସାଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 43

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

ବସ୍ତୁ ଯେପରି ଯଥାବସ୍ଥିତ, ସଦାଶିବ ସେହିପରି ଅୟତ୍ନେ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ସର୍ବଜ୍ଞ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 44

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

ପରମ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ଥିବାରୁ, ସେ ସର୍ବଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହେବାରୁ, ଏବଂ ପରମାତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ କେବେ ବି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନ ହେବାରୁ—ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପରମାତ୍ମା।

Verse 45

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः । निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

ଆଚାର୍ଯ୍ୟପ୍ରସାଦରେ ଏହି ନାମାଷ୍ଟକ ଲାଭ କରି, ‘ଶିବ’ ଆଦି ପଞ୍ଚନାମ ଦ୍ୱାରା ନିବୃତ୍ତି ଆଦି କଳାମାନଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥି (ଗାଠ) କାଟିଦେବା ଉଚିତ।

Verse 46

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् । गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

ନିଜ-ନିଜ ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ଛେଦ କରି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଶୋଧନ କରି, ପରେ ଉଚିତ ଗୁଣକ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଭାଜକ ଦ୍ୱାରା—ନିୟତ ହେଉ କି ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ଅନିୟତ—ସାର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् । छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ସହ ଚେତନାକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରି, ପରେ ଅଷ୍ଟାବରଣକୁ ଭେଦ କରି, ସୁଷୁମ୍ଣା ମାର୍ଗରେ ନିଜ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 48

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि । संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରାକୁ ଉପରେ ଶିବଔଜସରେ ନେଇ, ପରେ ବଦନ (ବହିର୍ମୁଖ ପ୍ରବାହ)କୁ ସଂହୃତ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଲୟ ଦ୍ୱାରା ବିଧିଅନୁସାରେ ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାର-ଶୁଦ୍ଧିର କ୍ରମରେ ତାହାରେ ଲୀନ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 49

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः । अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

ଶକ୍ତିଜନିତ ଅମୃତବର୍ଷାରେ ଦେହ ପୁନଃ ସିଞ୍ଚିତ ହେଲା; ତେବେ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅବତାରିତ କରି ହୃଦୟେ ଅମୃତାତ୍ମାର ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା।

Verse 50

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे । समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ରର ପରେ, ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଉପରେ ଆସୀନ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର—ଭକ୍ତବତ୍ସଳ—ତାଙ୍କୁ ସେ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 51

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

ସେ ଦେବ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ନିର୍ମଳ, ମଧୁର ଆକୃତିର; ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ଏବଂ ଶୀତଳ ଜ୍ୟୋତିରେ ଭାସ୍ୱର।

Verse 52

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः । शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ସ୍ଥିର-ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଶିବନାମାଷ୍ଟକ ଦ୍ୱାରା ଭାବରୂପ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରି ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରୁ।

Verse 53

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः । सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

ପୂଜାର ଶେଷରେ ଭକ୍ତ ପୁନଃ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଚିତ୍ତକୁ ଭଲଭାବେ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର କରି, ଶାର୍ୱ ନାମାଷ୍ଟକ—ପ୍ରଭୁ ଶର୍ୱ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅଷ୍ଟନାମ—ଜପ କରୁ।

Verse 54

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः । अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

ନାଭି-ରୂପ ଅନ୍ତର୍ବେଦୀରେ ଅଷ୍ଟ ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ସହ ନମସ୍କାର କରି, ଅଷ୍ଟ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରି ଅନ୍ତିମ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଶିବପୂଜା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 55

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना । एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

ଚୁଲୁକ ପରିମାଣ ଜଳ ଅର୍ପଣର ପଥରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିବେଦନ (ସମର୍ପଣ) କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କଲେ କାଳକ୍ରମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 56

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा । योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः

ସେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରେ ଓ ଏକାଧିକ ଅନୁତ୍ତମ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ପରମ ଯୋଗ ପାଇ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।