दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିବା ସେଇ ଦୁରାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ମହେଶ କିପରି ବିଘ୍ନ କଲେ? ଏହା ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।

Verse 2

वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ

ବାୟୁ କହିଲେ—ସମଗ୍ର ଜଗତର ମାତା ଦେବୀଙ୍କ ତପୋବଳରେ (ଶିବ) ପିତୃଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରମୁଦିତ ହିମବଦ୍ଗିରିରେ (ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା)।

Verse 3

देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते

ଦେବ ଶିବ ତଦ୍କୃତ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହିମବାନଙ୍କ ଶିଖରରେ ବାସ କରି, ଦୀର୍ଘ କାଳ ଗତ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା‑ବିହାର କରୁଥିଲେ।

Verse 4

वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲା ପରେ ପ୍ରାଚେତସପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ସ୍ୱୟଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଯଜ୍ଞାରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

ତାପରେ ଦକ୍ଷ ହିମବାନଙ୍କ ପର୍ବତପୃଷ୍ଠରେ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ନାମକ ଶୁଭ ଦେଶରେ—ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠି ନିଷେବିତ—ଯଜ୍ଞ କଲେ।

Verse 6

तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

ତାଙ୍କର ସେହି ମଖରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।

Verse 7

आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ—ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ—ଏବଂ ଉଷ୍ମପ, ସୋମପ, ତଥା ଆଜ୍ୟପ ଓ ଧୂମପ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 8

अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः

ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ, ପିତୃଗଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ—ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ—ସମସ୍ତେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ; ଯଜ୍ଞର ନିୟତ ଭାଗର ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରାଗଲା।

Verse 9

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत

ଇଶ୍ୱର (ଶିବ) ବିନା ସମଗ୍ର ଦେବସଭା ସେଠାରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଦଧୀଚି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 10

दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः

ଦଧୀଚି କହିଲେ—ଅପୂଜ୍ୟକୁ ପୂଜା ଦେବା ଓ ସତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୂଜା ନ କରିବା—ଏମିତି କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମହାପାପ ପାଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 11

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମତି ମିଳେ ଓ ସତ୍ମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଦେବକୃତ ଦାରୁଣ ଦଣ୍ଡ ଶୀଘ୍ରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 12

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्

ଏଭଳି କହି ସେ ବିପ୍ରର୍ଷି ପୁଣି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ-ରକ୍ଷକ ପଶୁପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଆର୍ଚ୍ଚନା କରୁନାହ?’

Verse 13

दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ମୋର ଅନେକ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଶୂଳଧାରୀ ଓ ଜଟାଧାରୀ; ସେମାନେ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ। ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣେନି।

Verse 14

दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया

ଦଧୀଚି କହିଲେ—ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ କି ଫଳ? ଯଦି ଏହି ଅଧ୍ୱରର ରାଜା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତୁମେ ପୂଜୁନାହ, ତେବେ ଏ ଯଜ୍ଞର ରାଜତ୍ୱ କ’ଣ?

Verse 15

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः

ଯିଏ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସ୍ରଷ୍ଟା; ଯାହାଙ୍କ ସେବକତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସତ୍ତା ଘୋଷଣା କରେ।

Verse 16

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ଯିଏ ପ୍ରକୃତିର ବିକାରମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁରୁଷଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରାତ୍ପର—ତାଙ୍କୁ ଯୋଗବିଦ୍ୱାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 17

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्

ସେଇ ଅକ୍ଷର ପରବ୍ରହ୍ମ—ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଉଭୟରୁ ଅତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟର ଆଧାର। ସେ ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ନିଧନହୀନ, ତର୍କାତୀତ ଓ ସନାତନ।

Verse 18

यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे

ଯିଏ ସ୍ରଷ୍ଟା, ସଂହାରକ ଓ ଭର୍ତ୍ତା—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ମହାଦେବ। ତେଣୁ ଏହି ଅଧ୍ୱରରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖୁନି; ଯଜ୍ଞର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ କେବଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖେ।

Verse 19

दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य

ଦକ୍ଷ କହିଲେ: ବିଧି ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ହବି ଯଜ୍ଞପତିଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଛି। ଆଜି ମୁଁ ଅପ୍ରତିମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭାଗ ନେଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଜନ କରି, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ କରିବି।

Verse 20

दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति

ଦଧୀଚି କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦେବାଧିଶମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧୀଶ୍ୱର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରାଯାଇନାହିଁ; ତେଣୁ ହେ ଦକ୍ଷ, ତୁମର ଏହି ସମଗ୍ର ଯଜ୍ଞ ଫଳିବ ନାହିଁ।

Verse 21

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्

ଏହି କଥା କହି କ୍ରୋଧିତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧୀଚି ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ବାହାରି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 22

निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः

ସେ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ଆସନ୍ତା ଅନର୍ଥ ଅବଶ୍ୟ ଅନୁଭବ୍ୟ ଥିଲା, ତାହା ନିବାରଣ ହେବା ନଥିଲା।

Verse 23

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्

ସେହି ସମୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ସବୁ କଥା ଜାଣି, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଦେବୀ ଦେବାଧିଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।

Verse 24

देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्

ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଗଣାଧିପ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 25

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्

ମୁଁ ସହସ୍ରମୁଖ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସହସ୍ର କମଳନୟନଙ୍କୁ; ସହସ୍ର ମୁଦ୍ଗର ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏବଂ ସହସ୍ର ଶର ହସ୍ତେ ଧରିଥିବା।

Verse 26

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्

ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଶୂଳ, ଟଙ୍କ/ପରଶୁ ଓ ଗଦା ଥିଲା; ସେ ଦୀପ୍ତ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଚକ୍ର ଓ ବଜ୍ରଧାରୀ, ମହିମାରେ ଘୋର, ଏବଂ ଶିରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶେଖରରୂପେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 27

कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्

ତାଙ୍କ କର ବଜ୍ରକାନ୍ତିରେ ଉଦ୍ୟୋତିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଜଟା ତଡିତ୍ ପରି ଜ୍ୱଳିତ ଥିଲା। ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଧାରଣ କରି, ବିଶାଳ ମୁଖ ଓ ମହୋଦର ସହିତ ସେ ଅତି ଘୋର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 28

विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्

(ସେ) ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଜିହ୍ୱାଯୁକ୍ତ, ଲମ୍ବିତ ଓଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ, ମେଘଗର୍ଜନା ଓ ସାଗରନାଦ ପରି ନିନାଦିତ; ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ପରିଧାନ କରି, ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତଧାରାରେ ପ୍ରବାହମାନ।

Verse 29

गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्

ତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଦୁଇ ଗଣ୍ଡଦେଶ ସହ ଲଗା ଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶେଖର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମରମାନଙ୍କ ଶିରୋମାଳାର ଶ୍ରେଣୀଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 30

रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्

ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା ନୂପୁର ଓ କେୟୂର ଧାରଣ କରି, ମହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ; ରତ୍ନସଞ୍ଚୟରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ତାରାସଦୃଶ ମୁକ୍ତାହାରରେ ଉରଃ ଆବୃତ—ସେଇ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଗଲା।

Verse 31

महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्

ତାଙ୍କର ବିକ୍ରମ ମହାଶରଭ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ସିଂହ ସଦୃଶ; ତାଙ୍କର ଗତି ପ୍ରଶଂସିତ ମତ୍ତ ରାଜହସ୍ତୀ ପରି ଧୀର ଓ ଗମ୍ଭୀର ଥିଲା।

Verse 32

शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्

ଶଙ୍ଖ, ଚାମର, କୁନ୍ଦ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମୃଣାଳ ସଦୃଶ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା; ସେଇ ପର୍ବତରାଜ ଯେନ ତୁଷାରାବୃତ, ଏବଂ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଚଳିତ ହୋଇ ସଜୀବ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 33

ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्

ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ, ଦୀପ୍ତ ମୌକ୍ତିକ-ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ସେ ରୂପ ତେଜରେ ଏମିତି ଜ୍ୱଳିଲା—ଯେନେ ଯୁଗାନ୍ତର ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି।

Verse 34

स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः

ତାପରେ ଗଣେଶ୍ୱର ଜାନୁ ଗଢ଼ି ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ପ୍ରାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସାବଧାନ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 35

मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु

ଏବଂ ନିଜ କ୍ରୋଧରୁ ସେ କଲ୍ୟାଣମୟୀ ଦେବୀ—ମହେଶ୍ୱରୀ ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ—ପ୍ରକଟ କଲେ, ଯେନୁ ନିଜ କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।

Verse 36

तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः

କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳିତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶଙ୍କର ଭଦ୍ରା ସହିତ କହିଲେ—“ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।”

Verse 37

स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्

ତାପରେ ସେ ଦେବୀ ସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିନୟରେ ଜଣାଇଲେ—“ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ, ହେ ମହାଦେବ! ମୁଁ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି?”

Verse 38

ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया

ତାପରେ ତ୍ରିପୁରହା ଭଗବାନ ଶିବ, ହୈମବତୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ, ମହାବାହୁ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ଓ ପ୍ରବଳ ନାଦମୟ ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 39

देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर

ଦେବଦେବ ମହାଦେବ କହିଲେ— ‘ପ୍ରାଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ସତ୍ୱର ଧ୍ୱଂସ କର। ଭଦ୍ରକାଳୀ ସହିତ, ହେ ଗଣେଶ୍ୱର, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ କରିବାକୁ ହେବ।’

Verse 40

अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्

‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ରୈଭ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ସମୀପକୁ ଆସିଛି। ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ହେ ଗଣେଶ, ତୁମର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ପରାକ୍ରମକୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି।’

Verse 41

वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः

କନଖଲରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର) ସମୀପରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତର ଢାଳ ପରି, ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ସଦୃଶ ଭବ୍ୟ ଦିଶନ୍ତି।

Verse 42

तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्

ସେହି ପ୍ରଦେଶରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଏବେ ଚାଲିଛି। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ—ବିଳମ୍ବ ନକରି—ସେ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କର।

Verse 43

इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्

ଦେବ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ହିମଗିରିରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ ‘ଭଦ୍ରଂ, ଭଦ୍ରଂ’ ବୋଲି କହି ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ନେହରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚାହିଲେ—ଯେପରି ଗାଈ ନିଜ ଛାତିରେ ଥିବା ବଛାକୁ ଦେଖେ।

Verse 44

आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्

ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମସ୍ତକରେ ସ୍ନେହରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ—ଯେପରି ଷଡ୍ବଦନ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)କୁ କେହି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ପରେ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ସହିତ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 45

देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक

ଦେବୀ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଭଦ୍ର, ମହାଭାଗ, ମହାବଳ ପରାକ୍ରମୀ! ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛ; ମୋର କ୍ରୋଧକୁ ନିବାରଣ କରୁଥିବା ହେଅ।

Verse 46

यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर

ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ନକରି ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ | ତେଣୁ ହେ ଗଣେଶ୍ୱର, ସେହି ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈରତା ହେତୁ ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କର |

Verse 47

यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया

ହେ ଭଦ୍ର, ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ପରିଣତ କର | ତା’ପରେ ସେହି ଯଜମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କର, ହେ ବତ୍ସ, ଏବଂ ଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କର |

Verse 48

अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे

ଅପରିମିତ ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟଶାଳୀ ଦୁଇ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭଦ୍ର ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 49

अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः

ତାପରେ ସେ ଭଗବାନ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଧାମ ପ୍ରେତାବାସ ମଧ୍ୟରେ—ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ପରିମାର୍ଜନ କରି ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୀରଭଦ୍ର ମହାଦେବ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 50

ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्

ସେ ନିଜ ରୋମକୂପରୁ ‘ରୋମଜ’ ନାମକ ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭୁଜପ୍ରଦେଶରୁ ଶତକୋଟି ମହାବଳୀ ଗଣନାୟକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 51

पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्

ପାଦରୁ, ଊରୁଦେଶରୁ, ପୃଷ୍ଠ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ; ମୁଖ ଓ ଗଳାରୁ; ଗୁହ୍ୟାଙ୍ଗ ଓ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି)ରୁ; ଶିରୋମଧ୍ୟରୁ, କଣ୍ଠରୁ, ମୁଖରୁ ଏବଂ ତଥା ଉଦରରୁ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्

ତେବେ ଭଦ୍ରତୁଲ୍ୟ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଶୁଭ ଗଣେଶ୍ୱରମାନେ ଆକାଶର ବିବର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଛାଦିତ କରିଦେଲେ।

Verse 53

सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସହସ୍ରହସ୍ତ; ତାଙ୍କ ହାତରେ ସହସ୍ର ଆୟୁଧ ଥିଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର; ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭା ରୁଦ୍ରସମ ଥିଲା।

Verse 54

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः

ସେମାନେ ହାତରେ ଶୂଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଗଦା ଧରି, ପର୍ବତଶିଖର ଓ ମହାଶିଳା ଉଠାଇ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର ସଦୃଶ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ଜଟାଧାରୀ ଦିଶୁଥିଲେ।

Verse 55

निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः

ତାପରେ ଆକାଶରେ ସିଂହବାହନମାନେ ଶତଶଃ ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ଶୁଭ ମେଘମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନା ପରି ମହାନାଦ କଲେ।

Verse 56

तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः

ସେହି ଶୁଭ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଘେରାଯାଇ ଭଗବାନ୍ ମଦ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଯେପରି ପ୍ରଳୟାନ୍ତେ କାଳଭୈରବ କାଳଦାହକ ଅଗ୍ନିର ଶତ ଜ୍ୱାଳାରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 57

तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଭଦ୍ର ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ଯେପରି ଭବ (ଶିବ) ଶୁଭ, ଦୀପ୍ତ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଗମନ କରନ୍ତି।

Verse 58

तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः

ସେତେବେଳେ ଭସ୍ମ-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଶୁଭ ଭଗବାନ୍ ବୃଷଭରେ ଆରୂଢ ହେଲେ; ସେ ମୋତିପରି ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ର ଧାରଣ କରି, ହାତରେ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଧରିଲେ।

Verse 59

स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः

ତେବେ ଭସ୍ମ-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ଭଦ୍ରଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲେ—ଯେପରି ସର୍ବଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ମହା ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ଶୋଭା ପାଏ।

Verse 60

सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ହାତରେ ଧରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; କୋମଳ ବାଳସୋମ ପରି ସୌମ୍ୟ—ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂଳାୟୁଧଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 61

दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः

ତାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଭାନୁକମ୍ପ ଭଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭକ୍ତିଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଶୁଭ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ।

Verse 62

देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः

ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିଗୁଡ଼ିକ ଦିବ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ନାଦରେ ନିନାଦିତ ହେଲା; ଏବଂ ମେଘସମୂହ ମସ୍ତକ ଉପରେ ଶତଶଃ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ—ମଙ୍ଗଳ ଅର୍ପଣ ରୂପେ।

Verse 63

फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः

ଫୁଲିଥିବା ମଧୁଗର୍ଭ ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ଯେନ ତାଙ୍କର ସହଚରୀ ହୋଇ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା; ଏବଂ ପଥରେ ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁକୂଳ ମୃଦୁ ପବନ ବହିଲା।

Verse 64

ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗଣେଶ୍ୱର ଉତ୍ସାହରେ ମତ୍ତ ଓ ଯୁଦ୍ଧବଳର ଗର୍ବରେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ହସିଲେ, କହିଲେ ଓ ଗାଇଲେ—ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।

Verse 65

तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह

ତେବେ ଭଦ୍ରଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଶୁଭ ଭଦ୍ର, ଭଦ୍ରା ସହିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଯେପରି ରୁଦ୍ରଗଣମଧ୍ୟରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବ ଅମ୍ବିକା (ପାର୍ବତୀ) ସହ ଶୋଭନ।

Verse 66

तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः

ସେହି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମହାବାହୁ ବୀରଭଦ୍ର, ନିଜ ମହାନ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ, ରଣଭୂମି ସଦୃଶ ହୋଇଥିବା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞବାଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 67

ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः

ତାପରେ ଗଣମାନଙ୍କ ନେତା ଭଦ୍ର-ରୁଦ୍ର, ଦକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେହି ପ୍ରଧାନ କ୍ରତୁର ଯଜ୍ଞପ୍ରୟୋଗଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଯେପରି ପ୍ରଳୟାନ୍ତେ ରୁଦ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।