अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦେବୀ/ଶକ୍ତିକୁ ‘ଆଜ୍ଞା’ କିପରି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଜଗତକୁ ଅଗ୍ନି–ସୋମ ଓ ବାକ୍–ଅର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବାୟୁ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ରୌଦ୍ରୀ, ତୀବ୍ର, ତୈଜସୀ ଦୀପ୍ତିମୟ ବୃତ୍ତି; ସୋମ ହେଉଛି ଶକ୍ତିର ଶାକ୍ତ, ଅମୃତପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତିକର ଭାବ। ସେ ତେଜ ଓ ରସ/ଅମୃତକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି—ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଅଗ୍ନି ପରି କ୍ରିୟାଶୀଳ, ରସ ସୋମ୍ୟ ଜଳ ପରି ପୋଷକ; ଏହି ଦୁଇରେ ଚରାଚର ଜଗତ ଧାରିତ। ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରକୃତି କାରଣଶୃଙ୍ଖଳା—ଆହୁତିରୁ ଅନ୍ନ, ବର୍ଷାରୁ ବୃଦ୍ଧି—ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି–ସୋମ ଚକ୍ରରେ ଲୋକସ୍ଥିତି ନିର୍ଭର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଓ ସୋମ/ଅମୃତର ଅଧୋଗତି ଦେଖାଇ, ତଳେ କାଳାଗ୍ନି ଓ ଉପରେ ଶକ୍ତିକୁ ପରସ୍ପରପୂରକ କ୍ରିୟା ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରୁଥିବାବେଳେ ଦେବ କ’ଣ ଘୋଷଣା କଲେ? ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି‑ସୋମସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ବାକ୍‑ଅର୍ଥସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କହିଲେ କି?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
ଆପଣ କହିଛନ୍ତି—ଐଶ୍ୱର୍ୟର ସାର କେବଳ ‘ଆଜ୍ଞା’, ଏବଂ ‘ତୁମେ ହିଁ ସେଇ ଆଜ୍ଞା’। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆମେ ଯଥାବତ୍, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ରୌଦ୍ରୀ, ଘୋର ଓ ତେଜୋମୟ ତନୁ, ତାହାକୁ ‘ଅଗ୍ନି’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ‘ସୋମ’ ହେଉଛି ଶାକ୍ତ, ଅମୃତମୟ—ଶକ୍ତିର ଶାନ୍ତିକର ତନୁ।
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
ସେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଅମୃତସ୍ୱରୂପା; ସେ ନିଜେ ତେଜ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଦିବ୍ୟ କଳା। ସମସ୍ତ ଭୂତର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ସେଇ ରସ ଓ ତେଜ—ଦୁଇ ରୂପେ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
ତେଜ ତତ୍ତ୍ୱର ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱିବିଧ—ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ, ଅନ୍ୟଟି ଅନଲାତ୍ମକ। ସେହିପରି ରସର ବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ—ଏକ ସୋମାତ୍ମକ, ଅନ୍ୟଟି ଜଲାତ୍ମକ।
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
ତେଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଦି ରୂପମୟ, ରସ ମଧୁର ଆଦି ରୁଚିମୟ। ତେଜ ଓ ରସର ବିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ଧାରିତ।
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
ଅଗ୍ନିରୁ ଅମୃତର ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ ଅମୃତରେ ଅଗ୍ନି ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନି-ସୋମର ସଂଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ‘ଅଗ୍ନୀଷୋମ’ ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଜଗତ୍ହିତକାରୀ।
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
ହବିଷ୍ରୁ ଶସ୍ୟସମ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ଶସ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଏବଂ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ହବିଷ୍ରୁ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
ଏହି ଅଗ୍ନି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗକୁ ଜ୍ୱଳେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୌମ୍ୟ ପରମ ଅମୃତ ରହିଛି। ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ସୌମ୍ୟ ଅମୃତ—ଅଗ୍ନିର ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ—ଅଧୋମୁଖେ ସ୍ରବେ।
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
ଏହିହେତୁ କାଳାଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି ଓ (ଦିବ୍ୟ) ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖେ ଦାହନ ଓ ଅଧୋମୁଖେ ଆପ୍ଲାବନ/ପ୍ରବାହ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
ଆଧାର-ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଏହି ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ କାଳାଗ୍ନି ଧୃତ ଅଛି। ସେହିପରି ଅଧୋଗାମୀ ସୋମ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ପଦ ଓ ଆଶ୍ରୟ, ଯେଉଁଠି ଶିବ-ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
ଉପରେ ଶିବ, ତଳେ ଶକ୍ତି; ପୁନଃ ଉପରେ ଶକ୍ତି, ତଳେ ଶିବ। ଏହିପରି ଏଠାରେ ଶିବ-ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନ ଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
ଭସ୍ମକୁ ଅଗ୍ନିର ବୀର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଜଗତ ପୁନଃପୁନଃ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମସାତ୍ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯେ ଭସ୍ମ ହୁଏ ସେହି ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଅଟେ।
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
ଏଭଳି ଭସ୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଜାଣି ଭସ୍ମଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରି, “ଅଗ୍ନି…” ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ବଦ୍ଧ (ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ) ହୋଇ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
ଅଗ୍ନିର ବୀର୍ୟରୂପ ଯେ ଭସ୍ମ, ତାହା ସୋମଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସିକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗଶିଷ୍ଟି ବିନା ଧାରଣ କଲେ ତାହା କେବଳ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାରକ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ପରମ ଶୈବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
ଯୋଗଯୁକ୍ତିରେ ସେହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପରିପ୍ଲୁତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିର ଅମୃତବର୍ଷାଦ୍ୱାରା ସାଂସାରିକ ଅଧିକାର ଓ ଦାବିରୁ ନିବୃତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
ଏହେତୁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ହେବା ପାଇଁ ଏହି ସଦା-ଲଭ୍ୟ ‘ଅମୃତ-ପ୍ଲାବନ’; ଶିବଶକ୍ତିର ଅମୃତସ୍ପର୍ଶରେ ଯାହା ଲଭ୍ୟ, ଯାହାକୁ ମିଳିଲା ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ‘ଦହନ’ ଓ ‘ପ୍ଲାବନ’କୁ ଯଥାବତ୍ ଜାଣେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି-ସୋମବନ୍ଧିତ ପଦ (କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ଦ୍ୱୈତ)କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ଯେ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଦେହାଭିମାନକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ପରେ ଯୋଗମାର୍ଗେ ଶକ୍ତିରୂପ ସୌମ୍ୟ ଅମୃତଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପ୍ଲାବିତ/ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେ ଅମୃତତ୍ୱ (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ କରି, ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ତାତ୍ପର୍ୟ ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ—ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ—ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ସ୍ୱରୂପ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.