पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् । ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଆମେ ପରମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ; ଯାହା କରି ବ୍ରହ୍ମାଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ପାଶୁପତ (ପଶୁପତି ଶିବଭକ୍ତ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 2

वायुरुवाच । रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् । व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्

ବାୟୁ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାପ ଛେଦନକାରୀ ଏକ ରହସ୍ୟ କହିବି; ଅଥର୍ବଶିରସ୍‌ରେ ଶ୍ରୁତ ଶ୍ରୌତ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ।

Verse 3

कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः । क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः

ଯୋଗ୍ୟ କାଳ ହେଉଛି ଚୈତ୍ର ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ; ଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ ହେଉଛି ଶିବପରିଗ୍ରହ (ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ) ସ୍ଥାନ—କ୍ଷେତ୍ର, ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ—ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 4

तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः । अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च

ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ, ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟକର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି, ନିଜ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତି ନେବ; ପରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରିବ।

Verse 5

पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः

ବିଶେଷ ବିଧିର ପୂଜା କରି, ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବ; ଶ୍ୱେତ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଶୁଭ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ ହେବ।

Verse 6

ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना । व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः

ଦେବ (ଶିବ) ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଜ୍ଞାପନ କରିବା ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ଦୀକ୍ଷିତ ଭକ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବ—“ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ କରିବି।”

Verse 7

यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा

ଏହି ବ୍ରତ ଶରୀରପାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କିମ୍ବା ବାରୋ ବର୍ଷ; କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ପୁଣି ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ; ଅଥବା ଅତି କମରେ ବାରୋ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 8

तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा । दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा

ସେଇ ଅବଧିର ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ପୁନଃ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ; କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ମାସ; କିମ୍ବା ବାର ଦିନ; କିମ୍ବା ଛଅ ଦିନ—ଏହି ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଶିବ-ଉପାସନାର ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 9

तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि । अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात्

ବ୍ରତ-ସଙ୍କଳ୍ପର ଅବଧି ଅର୍ଧଦିନ କିମ୍ବା ଏକଦିନ ହେବା ଉଚିତ। ପରେ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ବିରଜା-ହୋମ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେହି ଶୁଦ୍ଧି (ମଳମୁକ୍ତି)ର କାରଣ।

Verse 10

हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम् । पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन्

ଘୃତ, ସମିଧା ଓ ଚରୁକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଆହୁତି ଦେଇ, ପୁନର୍ବାର ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପୂରି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 11

जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः । तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुद्ध्यंताम् १ त्यनुस्मरन्

ସେହି ସମିଧାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେଇ, ଅନ୍ତରେ ସ୍ମରଣ କରୁ—“ମୋ ଦେହରେ ଥିବା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ।”

Verse 12

पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः

ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହାମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଜ୍ଞାନ-କର୍ମ ଭେଦରେ କର୍ମର ପାଞ୍ଚ ବିଭାଗ ନିରୂପିତ।

Verse 13

त्वगादिधातवस्सप्त पञ्च प्राणादिवायवः । मनोबुद्धिरहं ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ

ତ୍ୱକ୍ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ, ପ୍ରାଣ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ, ମନ-ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂଭାବ-ଖ୍ୟାତି, ତିନି ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ—ଏହାମାନେ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ; ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣି ସାଧକ ପାଶବିମୋଚକ ପତି ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ।

Verse 14

रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च । माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ

ରାଗ, ବିଦ୍ୟା ଓ କଳା; ତଥା ନିୟତି ଓ କାଳ; ପୁନଶ୍ଚ ମାୟା ଓ ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା, ସହିତ ମହେଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ କଥିତ ପରତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 15

शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः । मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत्

ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଜାଣନ୍ତି—ଶକ୍ତିରୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। କିନ୍ତୁ ବିରଜ (ନିର୍ମଳ) ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ହୋତା/ଯଜମାନ ମଧ୍ୟ ରଜୋମଳମୁକ୍ତ ବିରଜ ହୁଏ।

Verse 16

शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमंत्र्य च

ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନବାନ ହୁଏ। ତାପରେ ଗୋମୟ ନେଇ ପିଣ୍ଡ କରି, ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରେ।

Verse 17

विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक् । प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्

ଅଗ୍ନିରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ହବିଷ୍ୟ ରଖି ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସେହି ଦିନ କେବଳ ହବିଷ୍ୟ-ଭୋଜନ କରିବ। ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପ୍ରଭାତେ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସବୁ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି, ବିଧିମତେ ଅଗ୍ରସର ହେବ।

Verse 18

दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत् । प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमा वसानतः

ସେହି ଦିନ ନିରାହାର ରହି ଶେଷ ସମୟକୁ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ କାଟିବ। ଏହିପରି ପରଦିନ ପ୍ରାତଃ ପର୍ବକାଳରେ ମଧ୍ୟ କରି, ସମାପନବିଧି ସହିତ ହୋମ କରି କର୍ମ ଶେଷ କରିବ।

Verse 19

उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः । ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा

ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପସଂହାର କରି ଯତ୍ନରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ପରେ ଶିବବ୍ରତାନୁସାରେ ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତ, କିମ୍ବା ଏକ ଶିଖା/ଏକ ଜଟା ଧାରଣ କରିବ।

Verse 20

भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः । अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरो ऽथ वा

ଆବଶ୍ୟକ ଆଚାର ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଦିଗମ୍ବର ରହିବ। କିମ୍ବା କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର, ଅଥବା ଚର୍ମ ଓ ବଲ୍କଳ ଆବରଣ ଧାରଣ କରିବ—ଶିବାନୁଶାସନାନୁସାରେ।

Verse 21

एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली । प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्

ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବ କିମ୍ବା ବଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିବ; ଦଣ୍ଡ ଓ ମେଖଳା ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିବ। ପରେ ପାଦ ଧୋଇ, ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରି ନିଜ ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ (ଶିବପୂଜା ଓ ଯୋଗାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ)।

Verse 22

संकुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसंभवम् । अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्

ତାପରେ ବିରଜା-ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଭସ୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ମିଶାଇ, ‘ଅଗ୍ନି…’ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଥିବା ଆଥର୍ବଣର ଛଅ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ତାହାର ସଂସ୍କାର କରିବ।

Verse 23

विभृज्यांगानि मूर्धादिचरणांतानि तैस्स्पृशेत् । ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना

ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସେଇ (ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବ। ପରେ ସେହି କ୍ରମରେ ଭସ୍ମକୁ ଉଠାଇ ପଦକ୍ରମେ ଲେପନ/ଧାରଣ କରିବ।

Verse 24

सर्वांगोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा । ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) କିମ୍ବା ଶିବନାମ ଜପ କରି ସମଗ୍ର ଦେହରେ ବିଭୂତି (ଭସ୍ମ) ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବା—ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଏହି ତ୍ର୍ୟାୟୁଷକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି।

Verse 25

शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत् । कुर्यात्स्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्

ଶିବଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇ ଶିବଯୋଗ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ—ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ—ଏହି ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत् । तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

ଏହି (ପାଶୁପତ ଶାସନ) ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏହା ପଶୁତ୍ୱ, ଅର୍ଥାତ୍ ବନ୍ଧିତ ଜୀବଭାବକୁ ନିବାରେ। ତେଣୁ ସେହି ପଶୁତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

पूजनीयो महादेवो लिंगमूर्तिस्सनातनः । पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलंकृतम्

ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ସନାତନ ମହାଦେବ ପୂଜନୀୟ। ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ନବରତ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଅଷ୍ଟଦଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत् । विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा

କର୍ଣ୍ଣିକା ଓ କେଶରଯୁକ୍ତ (ପଦ୍ମସଦୃଶ) ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ସେହିପରି; ନଥିଲେ ଲାଲ ଆସନ କିମ୍ବା ଧଳା ଆସନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ।

Verse 29

पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये कृत्वा लिंगं कनीयसम्

ସାଧକ ପଦ୍ମ ନିଅ; ତାହା ନ ମିଳିଲେ କେବଳ ଭାବନାମୟ ପଦ୍ମ କଳ୍ପନା କର। ସେହି ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ/ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 30

स्फीटिकं पीठिकोपेतं पूजयेद्विधिवत्क्रमात् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन तल्लिंगं कृतशोधनम्

ପୀଠିକାସହିତ ସ୍ଫଟିକ ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିମତେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କର। ଶୋଧନ କରି, ବିଧାନାନୁସାରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପରେ ଆରାଧନା କର।

Verse 31

परिकल्प्यासनं मूर्तिं पञ्चवक्त्रप्रकारतः । पञ्चगव्यादिभिः पूर्णैर्यथाविभवसंभृतैः

ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଅନୁସାରେ ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ନିଜ ବିଭବ ଅନୁଯାୟୀ ସଂଗୃହୀତ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆଦି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପହାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।

Verse 32

स्नापयेत्कलशैः पूर्णैरष्टापदसमुद्भवैः । गंधद्रव्यैस्सकर्पूरैश्चन्दनाद्यैस्सकुंकुमैः

ଅଷ୍ଟଦଳ ପୀଠ ଉପରେ ରଖା ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ—କର୍ପୂର, ଚନ୍ଦନାଦି ଓ କୁଙ୍କୁମ/କେଶର ସହିତ—ପତି ଶିବଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ୍ୟର୍ଥ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ମୋକ୍ଷଦାତା।

Verse 33

सवेदिकं समालिप्य लिंगं भूषणभूषितम् । बिल्वपत्रैश्च पद्मैश्च रक्तैः श्वेतैस्तथोत्पलैः

ବେଦିକା ସହିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ସାବଧାନରେ ଅନୁଲେପନ କରି, ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ କରି; ପରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ରକ୍ତ-ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଏବଂ ଉତ୍ପଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

नीलोत्पलैस्तथान्यैश्च पुष्पैस्तैस्तैस्सुगंधिभिः । पुण्यैः प्रशस्तैः पत्रैश्च चित्रैर्दूर्वाक्षतादिभिः

ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ପତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ଦୂର୍ବା, ଅକ୍ଷତ ଆଦି ବିଚିତ୍ର ପବିତ୍ର ନିବେଦନଦ୍ୱାରା (ପୂଜା କରାଯାଏ)।

Verse 35

समभ्यर्च्य यथालाभं महापूजाविधानतः । धूपं दीपं तथा चापि नैवेद्यं च समादिशेत्

ଯଥାସାମର୍ଥ୍ୟ ମହାପୂଜାବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ଧୂପ, ଦୀପ ଏବଂ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

निवेदयित्वा विभवे कल्याणं च समाचरेत् । इष्टानि च विशिष्टानि न्यायेनोपार्जितानि च

ନିଜ ବିଭବ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ନିବେଦନ କରି, ପରେ କଲ୍ୟାଣକର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଇଷ୍ଟ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁମାନେ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଉପାର୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ହେଉ।

Verse 37

सर्वद्रव्याणि देयानि व्रते तस्मिन्विशेषतः । श्रीपत्रोत्पलपद्मानां संख्या साहस्रिकी मता

ସେହି ବ୍ରତରେ ବିଶେଷତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ ପଦ୍ମ—ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ରମତେ ସହସ୍ର (ହଜାର) ଅଟେ।

Verse 38

प्रत्येकमपरा संख्या शतमष्टोत्तरं द्विजाः । तत्रापि च विशेषेण न त्यजेद्बिल्वपत्रकम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଗଣନା ଏକଶ ଆଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷକରି ଶିବପୂଜାରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 39

हैममेकं परं प्राहुः पद्मं पद्मसहस्रकात् । नीलोत्पलादिष्वप्येतत्समानं बिल्बपत्रकैः

ହଜାର ସାଧାରଣ ପଦ୍ମଠାରୁ ଗୋଟିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ନୀଳୋତ୍ପଳ ଆଦି ପୁଷ୍ପରେ ମଧ୍ୟ, ବିଲ୍ବପତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ସମାନ ମନାଯାଏ।

Verse 40

पुष्पान्तरे न नियमो यथालाभं निवेदयेत् । अष्टाङ्गमर्घ्यमुत्कृष्टं धूपालेपौ विशेषतः

ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣରେ କଠୋର ନିୟମ ନାହିଁ; ଯାହା ମିଳେ ତାହା ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅର୍ଘ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଧୂପ ଓ ଲେପନ ଶିବପୂଜାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 41

चन्दनं वामदेवाख्ये हरितालं च पौरुषे । ईशाने भसितं केचिदालेपनमितीदृशाम्

ବାମଦେବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧିରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ, ପୌରୁଷ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟରେ ହରିତାଳ (ହଳଦିଆ), ଏବଂ ଈଶାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟରେ ଭସ୍ମ—ଏପରି ଲେପନ କିଛି ଲୋକ ବିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 42

न धूपमिति मन्यन्ते धूपान्तरविधानतः । सितागुरुमघोराख्ये मुखे कृष्णागुरुं पुनः

ଧୂପର ବିଭିନ୍ନ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଧୂପକୁ ଏକରୂପ ମନନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଘୋର-ମୁଖରେ ଶ୍ୱେତ ଅଗୁରୁ (ସୀତାଗୁରୁ) ଏବଂ ଅନ୍ୟତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଅଗୁରୁ (କୃଷ୍ଣାଗୁରୁ) ବିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 43

पौरुषे गुग्गुलं सव्ये सौम्ये सौगंधिकं मुखे । ईशाने ऽपि ह्युशीरादि देयाद्धूपं विशेषतः

ପୌରୁଷ ଭାବରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ସବ୍ୟ (ବାମ) ପକ୍ଷରେ ସୌମ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ; ମୁଖରେ ସୌଗନ୍ଧିକ ଧୂପ। ଈଶାନ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷକରି ଉଶୀର ଆଦିର ଧୂପ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 44

शर्करामधुकर्पूरकपिलाघृतसंयुतम् । चंदनागुरुकाष्ठाद्यं सामान्यं संप्रचक्षते

ଶର୍କରା, ମଧୁ, କର୍ପୂର ଓ କପିଲା ଘୃତ ସହିତ, ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ସୁଗନ୍ଧିତ କାଷ୍ଠ ଆଦି ଯୁକ୍ତ ଯେ ମିଶ୍ରଣ—ତାହାକୁ ‘ସାମାନ୍ୟ’ (ମାନକ) ଅର୍ପଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 45

कर्पूरवर्तिराज्याढ्या देया दीपावलिस्ततः । अर्घ्यमाचमनं देयं प्रतिवक्त्रमतः परम्

ତତ୍ପରେ କର୍ପୂର-ବର୍ତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଦୀପାବଳି ଅର୍ପଣ କରିବ। ତାପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂଜ୍ୟ ମୁଖ ସମ୍ମୁଖେ ଯଥାକ୍ରମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ଦେବ।

Verse 46

प्रथमावरणे पूज्यो क्रमाद्धेरम्बषण्मुखौ । ब्रह्मांगानि ततश्चैव प्रथमावरणेर्चिते

ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ କ୍ରମେ ହେରମ୍ବ (ଗଣେଶ) ଓ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କୁ ପୂଜିବ। ତାପରେ ସେହି ପ୍ରଥମ ଆବରଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।

Verse 47

द्वितीयावरणे पूज्या विघ्नेशाश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्या भवाद्या अष्टमूर्तयः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆବରଣରେ ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ) ଓ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ (ସାର୍ବଭୌମ) ପୂଜ୍ୟ। ତୃତୀୟ ଆବରଣରେ ଭବାଦି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 48

महादेवादयस्तत्र तथैकादशमूर्तयः । चतुर्थावरणे पूज्याः सर्व एव गणेश्वराः

ସେଠାରେ ମହାଦେବ ଆଦି ଏବଂ ଏକାଦଶ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ—ସମସ୍ତେ ଚତୁର୍ଥ ଆବରଣରେ ପୂଜ୍ୟ; କାରଣ ସେମାନେ ସବୁ ଶିବଗଣଙ୍କର ଅଧିପତି, ଗଣେଶ୍ୱର।

Verse 49

बहिरेव तु पद्मस्य पञ्चमावरणे क्रमात् । दशदिक्पतयः पूज्याः सास्त्राः सानुचरास्तथा

ତାପରେ ପଦ୍ମର ବାହାରେ, ତାହାର ପଞ୍ଚମ ଆବରଣ-ଚକ୍ରରେ କ୍ରମାନୁସାରେ, ଦଶ ଦିଗର ପତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ତାଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ।

Verse 50

ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सर्वे ऽपि ज्योतिषां गणाः । सर्वा देव्यश्च देवाश्च सर्वे सर्वे च खेचराः

ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦିବ୍ୟଗଣ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର। ସମସ୍ତ ଦେବୀ, ଦେବ ଓ ଆକାଶଗାମୀ ସମସ୍ତ ସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ସର।

Verse 51

पातालवासिनश्चान्ये सर्वे मुनिगणा अपि । योगिनो हि सखास्सर्वे पतंगा मातरस्तथा

ପାତାଳବାସୀ ଅନ୍ୟ ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଯୋଗୀ, ସମସ୍ତ ସଖା, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପତଙ୍ଗଗଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ମାତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 52

क्षेत्रपालाश्च सगणाः सर्वं चैतच्चराचरम् । पूजनीयं शिवप्रीत्या मत्त्वा शंभुविभूतिमत्

କ୍ଷେତ୍ରପାଳମାନେ ଗଣସହିତ, ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ—ସବୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବିଭୂତି-ମହିମାରେ ଯୁକ୍ତ, ଏହା ଜାଣି ଶିବପ୍ରୀତି ପାଇଁ ତାହାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 53

अथावरणपूजांते संपूज्य परमेश्वरम् । साज्यं सव्यं जनं हृद्यं हविर्भक्त्या निवेदयेत्

ତାପରେ ଆବରଣପୂଜାର ଶେଷରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜି, ଘୃତସହିତ ହୃଦୟପ୍ରିୟ ମନୋହର ହବିକୁ ଭକ୍ତିରେ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

मुखवासादिकं दत्त्वा ताम्बूलं सोपदंशकम् । अलंकृत्य च भूयो ऽपि नानापुष्पविभूषणैः

ମୁଖବାସ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଉପଦଂଶ ସହିତ ତାମ୍ବୂଳ ନିବେଦନ କଲା; ଏବଂ ପୁନଃ ନାନା ପୁଷ୍ପ-ଭୂଷଣରେ (ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ) ଅଲଙ୍କୃତ କଲା।

Verse 55

नीराजनांते विस्तीर्य पूजाशेषं समापयेत् । चषकं सोपकारं च शयनं च समर्पयेत्

ନୀରାଜନ (ଆରତି) ଶେଷରେ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀକୁ ଯଥାବିଧି ବିସ୍ତାର କରି ପୂଜାର ଶେଷ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ କରିବ। ପରେ ଉପଚାରସହିତ ଚଷକ (ପାତ୍ର) ଏବଂ ଶୟନ-ସେବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 56

चन्द्रसंकाशहारं च शयनीयं समर्पयेत् । आद्यं नृपोचितं हृद्यं तत्सर्वमनुरूपतः

ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ହାର ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ଶୟନ ଅର୍ପଣ କରିବ। ଏହି ଅଗ୍ର ଦାନ—ରାଜୋଚିତ ଓ ହୃଦୟପ୍ରିୟ—ସବୁକୁ ଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଯଥୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ନିବେଦନ କରିବ।

Verse 57

कृत्वा च कारयित्वा च हित्वा च प्रतिपूजनम् । स्तोत्रं व्यपोहनं जप्त्वा विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

ବିଧିକୁ ନିଜେ କରି କିମ୍ବା କରାଇ, ଏବଂ ବିଘ୍ନନିବାରଣାର୍ଥ ପ୍ରତିପୂଜନକୁ ପୃଥକ୍ ରଖି, ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ‘ବ୍ୟପୋହନ’ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରିବ; ପରେ ଶିବନିଷ୍ଠ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ବିଦ୍ୟା (ମନ୍ତ୍ର) ଜପ କରିବ।

Verse 58

प्रदक्षिणां प्रणामं च कृत्वात्मानं समर्पयेत् । ततः पुरस्ताद्देवस्य गुरुविप्रौ च पूजयेत्

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିବ। ତାପରେ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗୁରୁ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।

Verse 59

दत्त्वार्घ्यमष्टौ पुष्पाणि देवमुद्वास्य लिंगतः । अग्नेश्चाग्निं सुसंयम्य ह्युद्वास्य च तमप्युत

ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଠଟି ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରି ଲିଙ୍ଗରୁ ଦେବଙ୍କ ପୂଜାକୁ ସାଦରେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ଅଗ୍ନିକୁ ଭଲଭାବେ ସଂଯମ କରି ସ୍ଥିର କରି, ସେହି କ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

प्रत्यहं च जनस्त्वेवं कुर्यात्सेवां पुरोदिताम् । ततस्तत्साम्बुजं लिंगं सर्वोपकरणान्वितम्

ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତ ଏଭଳି ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହ, ଜଳାର୍ପଣ ଓ ପଦ୍ମାର୍ଚ୍ଚନାଯୁକ୍ତ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିମତେ ସେବି ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये । संपूज्य च गुरून्विप्रान्व्रतिनश्च विशेषतः

ଏହାକୁ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଶିବାଳୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଗୁରୁମାନେ, ବିପ୍ରମାନେ ଓ ବିଶେଷକରି ବ୍ରତଧାରୀମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् । स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशने ऽथ वा

ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଦୀନ-ଅନାଥମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ନିଜେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଫଳ-ମୂଳ ଆହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा । नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः

ସେ ପୟୋବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରୁ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁ; ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ କରୁ, କିମ୍ବା ରାତିରେ ନିୟତ ପରିମାଣରେ ଖାଉ। ସଦା ଭୂମିରେ ଶୟନରେ ନିରତ ରହି, ଶୁଚି ଓ ଦେହ-ଆଚାରରେ ସଂଯମୀ ହେଉ।

Verse 64

भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतो ऽथवा । ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्

ଏହି ବ୍ରତକୁ ସଦା ଆଚରଣ କର—ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ କିମ୍ବା ତୃଣରେ ଶୟନ କର, ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠ ରୁହ।

Verse 65

अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि

ରବିବାର, ଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ, ଉଭୟ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ—ଯେ ସମର୍ଥ, ସେ ଏହି ଅବସରରେ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରୁ।

Verse 66

पाखण्डिपतितोदक्यास्सूतकान्त्यजपूर्वकान् । वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା—ପାଖଣ୍ଡୀ, ପତିତ, ଯାହାଙ୍କ ଜଳ ଅଶୁଚି, ସୂତକରେ ଥିବା ଏବଂ ଚାଣ୍ଡାଳାଦି ବହିଷ୍କୃତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ—ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସଙ୍ଗ ଶିବମାର୍ଗର ଶୁଚିତା ଓ ସ୍ଥିରତାକୁ ବାଧା ଦେଉଛି।

Verse 67

क्षमदानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् । संतुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा

ସେ ସଦା କ୍ଷମା, ଦାନ, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ଶୀଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଉ। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୋଇ ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ରତ ରୁହୁ; ତେବେ ଶିବମାର୍ଗରେ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ, ପତି ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ପଶୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 68

कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा । पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा

ତ୍ରିଷବଣସ୍ନାନ (ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ) କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଭସ୍ମସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ କରିପାରେ। ଏବଂ ବିଶେଷ ପୂଜାକୁ ମଧ୍ୟ—ମନରେ, ବାଣୀରେ, ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦରେ—ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭାବ ଶିବାର୍ପଣ କରି।

Verse 69

बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती । प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे

ଏଠାରେ ବହୁତ କହି କ’ଣ ଲାଭ? ବ୍ରତଧାରୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଶିବ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବବିରୋଧୀ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନତାରୁ ଯଦି ଏମିତି ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଗୁରୁ-ଲଘୁ (ଭାରୀ-ହାଲୁକା ଦୋଷ) ବିଚାର କରି ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 70

उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः । आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः

ପୂଜା, ହୋମ, ଜପ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରମାଦରେ ଆଚରଣ କର।

Verse 71

गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च संपदा । भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः

କେବଳ ଶିବପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ ଭକ୍ତ ଗୋଦାନ, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ଏବଂ ସମ୍ପଦ ସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 72

सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः । प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्

ଏହି ବ୍ରତର ସାଧାରଣ ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏବେ ପରମ୍ପରାରେ ଯଥାଶ୍ରୁତ, ପ୍ରତିମାସର ବିଶେଷ ଆଚାର ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 73

वैशाखे वज्रलिंगं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् । आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्

ବୈଶାଖରେ ବଜ୍ରଲିଙ୍ଗ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଶୁଭ ମରକତଲିଙ୍ଗ, ଆଷାଢରେ ମୌକ୍ତିକଲିଙ୍ଗ, ଶ୍ରାବଣରେ ନୀଳମଣି-ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् । आश्विने मासि विद्याद्वै लिंगं गोमेदकं वरम्

ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ପଦ୍ମରାଗ (ରୁବି)ମୟ ପରମ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଗୋମେଦକ (ହେସୋନାଇଟ)ମୟ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିବା।

Verse 75

कार्तिक्यां वैद्रुमं लिंगं वैदूर्यं मार्गशीर्षके । पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजन्तथा

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବୈଦ୍ରୁମ (ପ୍ରବାଳ)ମୟ ଲିଙ୍ଗ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ବୈଦୂର୍ୟ (ବିଲାଡ଼ିଆ-ଚକ୍ଷୁ)ମୟ ଲିଙ୍ଗ, ପୌଷରେ ପୁଷ୍ପରାଗ (ପୁଖରାଜ/ଟୋପାଜ୍)ମୟ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ମାଘରେ ତଦ୍ରୂପ ଦ୍ୟୁମଣି (ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନ)ମୟ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 76

फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययो ऽथवा । सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा

ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ (ଚନ୍ଦ୍ରମଣି) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ/ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଚୈତ୍ରରେ ତାହାର ବିପରୀତ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ। ସମସ୍ତ ମାସରେ ଯଦି ରତ୍ନ ମିଳେନି, ତେବେ କେବଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ।

Verse 77

हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजन्तथा । मृन्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा

ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲେ ରୌପ୍ୟ, କିମ୍ବା ତାମ୍ର, କିମ୍ବା ଶୈଳଜ (ପଥର)ର ମଧ୍ୟ (ଲିଙ୍ଗ) ହୋଇପାରେ; କିମ୍ବା ଯଥାଲାଭ ମୃଣ୍ମୟ, କିମ୍ବା ଲାକ୍ଷା/ରଜନ (ରେଜିନ)ମୟ—ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 78

सर्वगंधमयं वाथ लिंगं कुर्याद्यथारुचि । व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः

ତାପରେ ନିଜ ରୁଚିଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟରେ ସୁବାସିତ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ଅବସାନ ସମୟରେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଯଥାବିଧି ସମାଚରଣ କରି ପରେ ବିଧି ଆଗେ ବଢ଼ାଇବା।

Verse 79

कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा । संपूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः

ବିଶେଷ ବିଧିରେ ପୂଜା କରି, ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ହୋମ କରି, ପରେ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରତଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 80

देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च

ଦେଶିକ (ଗୁରୁ)ଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ପୂର୍ବମୁଖ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ, ଦର୍ଭାସନରେ ବସି ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 81

जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् । अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः

ଯଥାଶକ୍ତି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଉମାସହିତ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ସାମ୍ବ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ପରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଅନୁଜ୍ଞା ମାଗି, କରଯୋଡି ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରୁ।

Verse 82

समुत्सृजामि भगवन्व्रतमेतत्त्वदाज्ञया । इत्युक्त्वा लिंगमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

“ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତକୁ ସମାପ୍ତ କରୁଛି”—ଏମିତି କହି, ଲିଙ୍ଗର ମୂଳସ୍ଥାନରେ ରଖା ଦର୍ଭକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 83

ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् । पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्

ତାପରେ ଦଣ୍ଡ, ଜଟା, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ମେଖଳାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ପୁନଃ ବିଧିମତେ ଆଚମନ କରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁ।

Verse 84

यः कृत्वात्यंतिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः । व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः

ଯେ ପରମ (ଅନ୍ତିମ) ଦୀକ୍ଷା গ্ৰହଣ କରି ଦେହାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାକୁଳ ଓ ଅଚଳ ରହି, ଏହି ବ୍ରତକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କରେ—ସେଇ ‘ନୈଷ୍ଠିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 85

सो ऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा । स एव तपतां श्रेष्ठ स एव च महाव्रती

ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରୁ ପରେ ଥିବା ‘ଅତ୍ୟାଶ୍ରମୀ’ ଏବଂ ‘ମହାପାଶୁପତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେଇ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେଇ ମହାବ୍ରତୀ।

Verse 86

न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु । यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्

ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ—ସେ କୃତକୃତ୍ୟ। ଯେ ଯତି ନୈଷ୍ଠିକ ହୋଇ ଅଚଳ ବ୍ରତନିଷ୍ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ‘ନୈଷ୍ଠିକୋତ୍ତମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 87

यो ऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सो ऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्

ଯେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ପ୍ରତିଦିନ କିମ୍ବା ବାରୋ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ବ୍ରତସମନ୍ୱୟରୁ ନୈଷ୍ଠିକ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 88

घृताक्तो यश्चरेदेतद्व्रतं व्रतपरायणः । द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः

ଘୃତରେ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରତପରାୟଣ ହୋଇ, ଯେ ଏହି ବ୍ରତ ଆଚରେ—ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦିନ ମଧ୍ୟ—ସେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ନୈଷ୍ଠିକ ହୁଏ।

Verse 89

कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद्व्रतमुत्तमम् । शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्

ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ “ଏହା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ” ଭାବେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଆଚରେ ଏବଂ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ—ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 90

भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पापैस्सुदारुणैस्सद्यो मुच्यते नात्र संशयः

ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଆବୃତ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ମହାପାତକରୁ ଜନିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 91

रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यन्तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः

ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିର ଯେ ପରମ ବୀର୍ୟ, ସେହିଟି ‘ଭସ୍ମ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ତେଣୁ ଭସ୍ମସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବକାଳେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

Verse 92

भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसंगमात् । भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ଭସ୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୋଷ ଭସ୍ମ ଓ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିର ସଙ୍ଗମରେ ନଶିଯାଏ। ଭସ୍ମସ୍ନାନରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଭସ୍ମନିଷ୍ଠ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 93

भस्मना दिग्धसर्वांगो भस्मदीप्तत्रिपुंड्रकः । भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ଯାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭସ୍ମରେ ଲେପିତ, ଯାହାର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭସ୍ମରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ଯିଏ ଭସ୍ମସ୍ନାନ କରେ—ସେ ପୁରୁଷ ‘ଭସ୍ମନିଷ୍ଠ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 94

भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः । भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवंति न संशयः

ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ସହ ରୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ—ଭସ୍ମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟମାତ୍ରରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 95

भासनाद्भासितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् । भूतिभूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्

ଶୁଦ୍ଧିର ପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରେ ବୋଲି ଏହାକୁ ‘ଭାସିତ’ କୁହାଯାଏ; କଲ୍ମଷକୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ ବୋଲି ‘ଭସ୍ମ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏହା ସତ୍ୟ ଭୂତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଏ, ଏବଂ ପରମ ରକ୍ଷା—ସଦା ରକ୍ଷାକାରୀ।

Verse 96

किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् । व्रती च भस्मना स्नातस्स्वयं देवो महेश्वरः

ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା—ଭସ୍ମମାହାତ୍ମ୍ୟର କାରଣ ଏହିଏ। ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରତଧାରୀ, ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାତ (ଲିପ୍ତ) ଥାନ୍ତି।

Verse 97

परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् । धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଏହି ଭସ୍ମ ଶୈବମାନଙ୍କର ପରମାସ୍ତ୍ର। ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ରଜଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଉଠିଥିବା ବିଘ୍ନ-ବାଧା ଏହାଦ୍ୱାରା ନିବାରିତ ହେଲା।

Verse 98

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् । धनवद्भस्म संगृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ କର; ଭସ୍ମକୁ ଧନ ପରି ସଂଗ୍ରହ କରି, ଭସ୍ମସ୍ନାନରେ ନିରତ ରୁହ।