शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ସେଇ ଶିଶୁ କ୍ଷୀର ପାଇବାକୁ ତପ କରିଥିଲା; ତେଣୁ ଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ତାହାକୁ କ୍ଷୀରସାଗର ଦାନ କଲେ।

Verse 2

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

ସେ କେବଳ ଶିଶୁ ହୋଇ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବକ୍ତାତ୍ୱ କିପରି ପାଇଲା? ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ସତ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ତପସ୍ୟାରେ କିପରି ଦୃଢ଼ନିଷ୍ଠ ହେଲା?

Verse 3

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ମୁଁ ତପଶ୍ଚରଣର ପଥ ଓ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକରେ କିପରି ଅଗ୍ରସର ହେବି? ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିରୁ ଜନିତ ସେ ପରମ ବୀର୍ୟ—ସ୍ୱରକ୍ଷାକାରୀ ଭସ୍ମ—କିପରି ପାଇବି?

Verse 4

वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଶିଶୁ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଲୌକିକ ପ୍ରାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ତପ କରିଛି। ଏହା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୀମାନ୍ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର।

Verse 5

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସିଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସେ ସଂସିଦ୍ଧ ଥିଲା; କୌଣସି କାରଣରୁ ନିଜ ପଦରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲା, ତଥାପି ଦିଷ୍ଟିବଶେ ମୁନିକୁମାରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 6

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ, ଯାହାର ଭାଗ୍ୟ ପକ୍କ ହୋଇଥିଲା ଓ ଯାହାର ଶୁଭ ସିଦ୍ଧି ସନ୍ନିକଟ, ଦୁଧର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ତପ ଦ୍ୱାରରୂପ ହେଲା।

Verse 7

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

ଏହିପରି ଶଂକର ସ୍ୱୟଂ ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କ ଉପରେ ଶାଶ୍ୱତ ଅଧିପତ୍ୟ ଓ ନିତ୍ୟ କୁମାରତ୍ୱ ପଦ ଦେଲେ; ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ପୋଷଣ-ଦାନ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 8

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

ତାହାର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନାଗମ ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଶାଂକର ପ୍ରସାଦରୁ। ମୁନିମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ପରମ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ ‘କୌମାର ଉପଦେଶ’; ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ତିମୟ।

Verse 9

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବକ୍ତା ହେଲା। ସେଇ ଦିବ୍ୟ କୁମାର ନନ୍ଦନ, ମୁନିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲବ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ନବଲବ୍ଧ ଜ୍ଞାନସାଗର ପରି ହେଲା।

Verse 10

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

ଶିବଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱିତ ବୋଧରେ ତାହାର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ—ନିଜ ମାଆଙ୍କର ବଚନ ହିଁ। କ୍ଷୀରକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ସାକ୍ଷାତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକ ହିଁ ତାହାର ହେତୁ ହେଲା।

Verse 11

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

ଏକଥର ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଥାଇ ସେ ଅତ୍ୟଳ୍ପ କ୍ଷୀର ପିଲା। ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷୀରରେ ସନ୍ତୃପ୍ତ ମାମାପୁଅକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 12

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

ମାମାପୁଅ ଇଚ୍ଛାମତେ କ୍ଷୀର ପିଇ ଦାଁଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ନାମରେ ପରିଚିତ ଉପମନ୍ୟୁ ଆନନ୍ଦରେ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 13

उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲା—ମା, ମା, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟ ତପସ୍ୱିନୀ! ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦିଅ। ମୁଁ ଗାଈର ଅତିମିଠା କ୍ଷୀର, ଉଷ୍ଣ ଥିବାବେଳେ, ଅଳ୍ପ ନୁହେଁ—ବହୁତ ପିଏ।

Verse 14

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

ବାୟୁ କହିଲେ—ପୁଅର କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ମାଆ—ତପସ୍ୱିନୀ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।

Verse 15

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

ତେବେ ସେ ହୃଦୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୀତିରେ ପୁଅକୁ ସ୍ନେହେ ଲାଡ଼ କରି ଆଦରରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସ୍ମରି ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 16

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

କ୍ଷୀରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ବାଳକ ଉପମନ୍ୟୁ, ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ, ପୁଣି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା—“ଦିଅ, ଦିଅ।”

Verse 17

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

ସେହି ହଠକୁ ବୁଝି ତପସ୍ୱିନୀ ଦ୍ୱିଜପତ୍ନୀ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଶୁଭ ଉପାୟ ରଚିଲେ।

Verse 18

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତିରେ ସଂଗ୍ରହିତ ଧାନ୍ୟକୁ ସେ ତେବେ ନିଜେ ଦେଖିଲା। ମଧୁରକଣ୍ଠୀ ସେ ନାରୀ ଦାନା ପିସି ଚୁଣା କରି ଜଳରେ ମିଶାଇଲା।

Verse 19

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् । आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

“ଆସ ଆସ ମୋ ପୁଅ” ବୋଲି ସ୍ନେହରେ କହି ସେ ପ୍ରଥମେ ଶିଶୁକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲା। ପରେ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ନିକଟକୁ ନେଇ କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ଦେଲା।

Verse 20

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

ମାଆ ଦେଇଥିବା କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ପିଇ ସେ ବାଳକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ମାଆକୁ କହିଲା, “ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ।”

Verse 21

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ କହିଲା; ପୁତ୍ରର ମୁଣ୍ଡକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖି ଓ ଘ୍ରାଣ କରି, ଦୁଇହାତରେ କମଳସଦୃଶ ତାହାର ନୟନ ପୋଛିଦେଲା।

Verse 22

जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

ମାତା କହିଲେ—ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ନଦୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଗତି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଭାଗ୍ୟହୀନମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଶିବଭକ୍ତିହୀନମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 23

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ନ ରାଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି, ନ ସ୍ୱର୍ଗ, ନ ମୋକ୍ଷ; ଦୁଧରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଷ୍ଟିକର ଭୋଜନ ପରି ପ୍ରିୟ ଭୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 24

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ଭବ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଭ୍ରମରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

Verse 25

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

ଆମେ ସଦା ବନରେ ବସୁଥିବା ଲୋକ; ସେଠାରେ ଆମ ପାଇଁ କ୍ଷୀର କେଉଁଠୁ ମିଳିବ? ହେ ବତ୍ସ, ଦୁଧ ପାଇବାର ସାଧନ କେଉଁଠି, ଆମେ ବନବାସୀ କେଉଁଠି?

Verse 26

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ, ଭାଗ୍ୟହୀନା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ‘ମିଥ୍ୟା ଦୁଧ’ ଦେଇଛି—ପାଣିରେ ପିଠା ଘୋଳି ତିଆରି କରା।

Verse 27

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

ମାମାଙ୍କ ଘରେ ସେଇ ମିଠା, ଉବା ଦୁଧ ଅଳ୍ପ ପିଇ ତାହାର ମାଧୁର୍ୟ ଜାଣି, ତୁମେ ସେଇ ପ୍ରକାର ରୁଚିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲ।

Verse 28

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

‘ଦୁଧ ଦିଆ ହୋଇନି’ ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖୀ କରୁଛ। ହେ ଶମ୍ଭୋ, ତୁମ ପ୍ରସାଦ ବିନା ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଧ ଥାଏ ନାହିଁ।

Verse 29

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

ଉମାସହିତ, ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିରେ ଯାହା ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତାହାହିଁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ଓ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 30

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

ଏବେ, ହେ ବସୁ, ଆମେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ସକାମ ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେଇଥାନ୍ତି।

Verse 31

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

ଧନକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଆମେ ଏଠାରେ ପୂର୍ବେ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିନଥିଲୁ; ତେଣୁ ଆମେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଛୁ, ସେହି କାରଣରୁ ତୁମକୁ ଦେବାକୁ ଦୁଧ ନାହିଁ।

Verse 32

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

ହେ ସୂତ! ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯାହା ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହାର ଫଳ ତାହାହିଁ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 33

वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

ବାୟୁ କହିଲେ—ମାତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଓ ଶୋକାଦି ସୂଚକ ବଚନ ଶୁଣି, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପହୀନ ହୃଦୟ ଥିବା ସେ ବାଳକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟରେ ଏହିପରି କହିଲା।

Verse 34

उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲା—ମାତା, ତୁମେ ଶୋକରେ ଆବୃତ। ଯଦି ଉମାସହିତ ଶଙ୍କର (ସାମ୍ବ ଶିବ) ସତ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ହେ ମହାଭାଗେ, ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର; ସବୁ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।

Verse 35

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

ମାତା, ଆଜି ମୋ କଥା ଶୁଣ—ମହାଦେବ କେଉଁଠି ଥାଆନ୍ତି ଯଦି, ଦେରି ହେଉ କି ଶୀଘ୍ର, ମୁଁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସାଧିବି।

Verse 36

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

ବାୟୁ କହିଲେ: ସେଇ ମହାମତି ବାଳକର ବଚନ ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଦୃଢ଼ମନା ମାତା ତେବେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 37

मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् । विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

ମାତା କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଶୁଭ ଭାବେ ବିଚାର କରିଛ; ଏହା ମୋ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଏ। ଆଉ କଥାରେ ବିଳମ୍ବ କରନି; ଉମାସହିତ ସାଂବ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 38

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ପରମ କାରଣ। ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସେବକ।

Verse 39

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ହିଁ ଆମର ଯେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସେ ଉଦ୍ଭବିତ। ଆମେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାସ। ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣୁନାହିଁ—ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ।

Verse 40

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ଭାବକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି—ଉମାସହିତ ଗଣସହିତ ସେହି ସାଂବ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଭଜ।

Verse 41

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

ଦେବାଧିଦେବ, ବରଦାତା ଶିବଙ୍କର ଏହି ମନ୍ତ୍ର—“ନମଃ ଶିବାୟ”—ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ବାଚକ (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସୂଚକ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 42

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

ପ୍ରଣବସହିତ ପରମ ସେ ସପ୍ତକୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ପୁନଃ ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 43

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया

ସେହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ଦିଅନ୍ତି—ନିଜନିଜ ଅଧିକାର (ଯୋଗ୍ୟତା) ଆଦି ଅନୁସାରେ। କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱରାଜ୍ଞାରେ ଏହି ଏକମାତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଟି ସର୍ବାଧିକାରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 44

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा

ଯେପରି ଶିବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବି—ନିକୃଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ କି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ, ସେପରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଦା ରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସମର୍ଥ।

Verse 45

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ, ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହା ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ; ଏହାର ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 46

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्

ଏହେତୁ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ହେଉ। ତାହା ଜିହ୍ୱାର ଅନ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଜପରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏ ଲୋକରେ କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।

Verse 47

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାର ଅନୁତ୍ତମ କାରଣ। ଏହା ସେହି ପରମ ଶିବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେହିଠାରେ ନିହିତ ବୋଲି ଜାଣି, ସେହିଠାରେ ହିଁ ପରାୟଣ ହେଉ— ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 48

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

“କିନ୍ତୁ ଏହି ଭସ୍ମ ମୁଁ ପାଇଛି— ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ, ଏବଂ ତୁମର ନିଜ ପିତାଙ୍କଠାରୁ। ବିରାଗର ଅଗ୍ନିରେ ସିଦ୍ଧ ଏହି ଭସ୍ମ ମହାବିପଦ ଓ କ୍ଲେଶ ନିବାରକ।”

Verse 49

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

“ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଛି, ମୋର ଅନୁଜ୍ଞାରେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶୀଘ୍ର ଜପ କଲେ ତୁମର ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।”

Verse 50

वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏଭଳି ମାତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ‘ଶିବମସ୍ତୁ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ମୁନି ବିଦାୟ ପାଇଲେ; ସେ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 51

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏପରି କହି ସେ ତପ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମାଆ କହିଲେ—ଦେବମାନେ ତୋତେ ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 52

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः

ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ସେଠାରେ ଦୁଶ୍ଚର ତପ କଲା। ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ସମାହିତ ହେଲା।

Verse 53

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्

ଆଠଟି ଇଟାରେ ପ୍ରସାଦ/ବେଦୀ ତିଆରି କରି ଏବଂ ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ି, ସେଠାରେ ଉମାସହିତ ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କୁ—ଗଣସହିତ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः

ଭକ୍ତିରେ କେବଳ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ପୁଅମାନେ ଆଣିଥିବା ବନଜ ପୁଷ୍ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଆରାଧନା କରି ପରମ ତପ କଲେ।

Verse 55

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्

ତାପରେ ସେଇ ବାଳକ ଉପମନ୍ୟୁ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏକାକୀ ଓ କୃଶ ହୋଇ ତପ କରୁଥିବା ଦେଖାଗଲା; ତାହାର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 56

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्

ପୁରାତନ କାଳରେ ମରୀଚିଙ୍କ ଶାପରେ କିଛି ମୁନି-ପିଶାଚସଦୃଶ ସତ୍ତା ରାକ୍ଷସୀ ଭାବ ଧାରଣ କରି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ।

Verse 57

स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्

ସେମାନେ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛିପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲା; ଏବଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତନାଦ ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ସଦା “ନମଃ ଶିବାୟ” ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ଡାକୁଥିଲା।

Verse 58

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्

ସେହି ନାଦ ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନକାରୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ସେଇ ବାଳକକୁ ଛାଡ଼ି ମୁନିମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସେବା କଲେ।

Verse 59

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्

ହେ ମୁନିମାନେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହାତ୍ମା ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାବଳରେ ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୋଇଉଠିଲା।