मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation

Verse 1

मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପର ସମସ୍ତ ଭେଦ ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତିସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।”

Verse 2

वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते

ବାୟୁ କହିଲେ—“କାଳସଂଖ୍ୟାର ବିସ୍ତାରରେ ‘ପରାର୍ଧ’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେତେଇ ପରିମାଣର ଆଉ ଗୋଟିଏ କାଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତାହାର ଅନ୍ତେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ଷେପିତ ହୁଏ।”

Verse 3

दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः

ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୂର୍ବ ପ୍ରକଟନ-ଚକ୍ରରେ ଦିନକୁ ଦିନ ମନୁମାନଙ୍କର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହା ପରମ୍ପରା କ୍ରମେ ପରିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଥିଲା।

Verse 4

अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्

ଏହା ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞେୟ ଥିବାରୁ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କରି ଗଣନା କରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 5

उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे

ସବୁ କଥା କହିଦେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶ୍ରୋତାମାନେ, ମୋର ବଚନ ଶୁଣ—ଏଠାରେ ପୃଥକ୍ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ କେଉଁ ଫଳ ଅଛି? ତେଣୁ ମୁଁ ଅଲଗା ଫଳ କହିବାକୁ ସାହସ କରୁନି।

Verse 6

य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः

କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କଳ୍ପଟି ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି, ସେଇ କଳ୍ପଟି ଏଠାରେ ଆଲୋଚ୍ୟ; ସେଥିରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟିର କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश

ଯେ କଳ୍ପଟି ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି, ନାମତଃ ସେ ‘ବାରାହ କଳ୍ପ’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁ ଅଛନ୍ତି।

Verse 8

स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ସାତ ମନୁ ଏବଂ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି ଆଉ ସାତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ବୈବସ୍ୱତ’ ନାମକ ମନୁ ସପ୍ତମ, ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତମାନ।

Verse 9

मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରାୟଃ ସମାନ ଭାବେ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ; ତେଣୁ ବିବେକୀ ଜ୍ଞାନୀ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ତର୍କ କରି ତାହା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 10

पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च

ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ କାଳରୂପୀ ପବନ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ସହ, ବନ ଓ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ମୂଳ ସମୂଳେ ଉଖଡ଼ିଗଲା; ଅରଣ୍ୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ଛିଟିଗଲା।

Verse 11

जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च

ଦେବାଗ୍ନି ଦହିଲେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେନ ତୃଣଭରା ମୁଖ ଥିବା ପରି ଦଗ୍ଧ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ନଶିଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ଝରିଲେ, ମହାବିବର ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପରିସ୍ଥିତିର ବଳବେଗରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 12

दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः

ସମସ୍ତ ଦିଗ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ମହା ପୃଥିବୀ ସର୍ବତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, ସେହି ଜଳ ଚଞ୍ଚଳ ଛିଟାଉଛିଟାଉ ଓ ଭୁଜମଣ୍ଡଳ ପରି ତରଙ୍ଗବଳୟ ସହ ସବୁଦିଗରେ ଉଛଳି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।

Verse 13

प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्

ଚଣ୍ଡ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପରେ ପ୍ରଳୟଜଳ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଲାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ଜଳରେ ସୁଖରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 14

इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्

ଏହିପରି ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ମନ୍ତ୍ର-ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହାକୁ ଶୁଣ; ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷରାଶ୍ରିତ ଏହାର ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 15

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

ଜଳକୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନିଶ୍ଚୟ ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେହେତୁ ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କ ‘ଅୟନ’—ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ—ଅଟେ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 16

शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः

ଜନଲୋକନିବାସୀ ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶିବଯୋଗମୟୀ ନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ—ଏହା ସାଧାରଣ ଘୁମ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଯୋଗସମାଧି।

Verse 17

स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा

ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଦେବମାନେ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧ କଲେ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ ପୂର୍ବେ ଶ୍ରୁତିମାନେ (ବେଦ) ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧ କରିଥିଲେ।

Verse 18

ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः

ତାପରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଶୟନସ୍ଥାନରୁ ଉଠି ଜଳର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଗଲେ। ଯୋଗନିଦ୍ରାର ମନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 19

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ପୃଥକ କିଛିମାତ୍ର ଦେଖିଲା ନାହିଁ। ବିସ୍ମୟାକୁଳ ଭଳି ବସି, ପରେ ସେ ପରମ ଚିନ୍ତନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 20

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

ସେଇ ଭଗବତୀ, ମନୋହର ଓ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀ କେଉଁଠି—ଯାହା ନାନାବିଧ ମହାଶୈଳ, ନଦୀ, ନଗର ଓ କାନନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା?

Verse 21

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

ଏଭଳି ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂସ୍ଥିତିର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ପିତା—ଭଗବାନ ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 22

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

ଦେବଦେବ ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଭବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ଧରଣୀପତି ଜାଣିଲେ ଯେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 23

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

ତେବେ ପ୍ରଜାପତି ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜଳକ୍ରୀଡାଯୋଗ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ବରାହ-ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 24

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

ତାଙ୍କର ଦେହ ମହାପର୍ବତ ପରି ବିଶାଳ, ମହାଘନଗର୍ଜନା ପରି ନିନାଦମୟ। ନୀଳ ମେଘ ସଦୃଶ ଦିଶି, ଦୀପ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଭୀତି ଜଗାଇଲା।

Verse 25

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

ତାଙ୍କର କାନ୍ଧ ପୁଷ୍ଟ, ବୃତ୍ତ ଓ ଘନ; କଟିତଟ ଓ ନିତମ୍ବ ଦୃଢ଼, ବିଶାଳ ଓ ଉନ୍ନତ। ଉରୁ-ଜଂଘା ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଗୋଳ, ଅଗ୍ରଭାଗ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ମଣ୍ଡଳାକାର ରେଖାଯୁକ୍ତ।

Verse 26

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

ସେ ପଦ୍ମରାଗ ମଣି ପରି ଦୀପ୍ତ; ତାଙ୍କର ନୟନ ବୃତ୍ତ ଓ ଭୀଷଣ। ତାଙ୍କର ମହାଦେହ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ଦୀର୍ଘ, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରଦେଶ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶୁଥିଲା।

Verse 27

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସରେ ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ସ୍ଫୁରିତ ସୁଶୋଭିତ ଜଟାରେ ଆବୃତ ତାଙ୍କର କପୋଳ ଓ କାନ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଥିଲା।

Verse 28

मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्

ନାନା ମଣି ଓ ବିଚିତ୍ର ଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ମହାରତ୍ନରେ ସୁପରିଷ୍କୃତ ସେ ଉନ୍ନତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମେଘସଂଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଝଲମଲ କରି ବିରାଜିତ।

Verse 29

आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ବିପୁଳ ଓ ଅମିତ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 30

स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा

ତେବେ ପର୍ବତସମ ତାହିଁ ସୂକର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲା; ଲିଙ୍ଗରୂପ ମହେଶଙ୍କ ପାଦମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଥିବା ପରି।

Verse 31

ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्

ତାପରେ ପୃଥିବୀଧର ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରସାତଳରୁ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ।

Verse 32

तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜନଲୋକନିବାସୀ ସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ନୃତ୍ୟ କଲେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।

Verse 33

वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः

ମହାବରାହଙ୍କ ଦେହ ପୁଷ୍ପାବୃତ ହୋଇ ଶୋଭିତ ହେଲା; ଉଡୁଥିବା ଖଦ୍ୟୋତମାନଙ୍କର ଝଲମଲରେ ପ୍ରାଶୁରଞ୍ଜନ ପର୍ବତ ପରି।

Verse 34

ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः

ତାପରେ ମହାବଳୀ ବରାହ ମହାନ ପୃଥିବୀକୁ ତାହାର ଯଥାସ୍ଥାନକୁ ଆଣି, ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 35

पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

ତାପରେ ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ କରି, ତାହାରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଭୂଃ ଆଦି ଚାରି ଲୋକକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 36

इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः

ଏହିପରି ପ୍ରଳୟର ମହାଜଳସମୁଦ୍ରର ଅଧଃସ୍ଥ ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ପର୍ବତସହିତ ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୁନଃ ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।