पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଯେଉଁଥିକୁ ‘ପଶୁ’ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଯାହାକୁ ‘ପାଶ’ (ବନ୍ଧନ) ବୋଲି ଉଦାହୃତ କରାଯାଏ—ଏ ଦୁଇଠାରୁ ଭିନ୍ନ ସେ କିଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ‘ପତି’ (ପ୍ରଭୁ) ଅଟେ?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଅନନ୍ତ ରମଣୀୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଏକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱପତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ପଶୁ-ପାଶରୁ ବିମୋଚକ।

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

ଯଦି ସେ (ପରମେଶ୍ୱର) ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେବ? କାରଣ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଓ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଦୁହେଁ ଅଚେତନ ଓ ଅଜ୍ଞାନମୟ; ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

ପ୍ରଧାନରୁ ପରମାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କିଛି ଅଚେତନ, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣ ବିନା ସ୍ୱୟଂ କର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଫଳ ଉତ୍ପାଦନ କରେ—ଏପରି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଜଡ ଆଧାର ପରମ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ଚେତନ ପତି-ଶିବଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

ଜଗତ୍ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ଅବୟବଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ; ତେଣୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କେବଳ ପତି-ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର, ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) କିମ୍ବା ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ର ନୁହେଁ।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ)ର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପତି (ପ୍ରଭୁ)ଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ପୂର୍ବକ ହୁଏ; ଯଥାର୍ଥ ବିବେକ ବିନା ତାହାର ଜ୍ଞାନ-କ୍ରିୟା ଅନ୍ଧର ଗମନ ପରି।

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

ଯେ ଆତ୍ମାକୁ ପୃଥକ୍ ବୋଲି ବିଚାର କରି, ପରେ ପ୍ରେରକ ପତି-ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହୀତ ହୁଏ; ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଅମୃତତ୍ୱ (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

ପଶୁ (ଜୀବ), ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଓ ପତି (ପ୍ରଭୁ) ବିଷୟରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏକ ପରମ ପଦ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମବିତ୍—ତାହାକୁ ଜାଣି ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଲେ—ଯୋନିମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଗର୍ଭବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

ଏହି ଦ୍ୱିତୟ—କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଇଶ୍ୱର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଇ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱବିମୋଚକ, ବନ୍ଧନମୋଚକ।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

ଭୋକ୍ତା (ଜୀବ), ଭୋଗ୍ୟ (ଭୋଗ୍ୟ ଜଗତ) ଓ ପ୍ରେରୟିତା (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଈଶ୍ୱର)—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମୃତ। ଏହାଠାରୁ ପରେ, ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଣିବାକୁ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ନିହିତ ଥାଏ ଓ ଦଧିରେ ଘୃତ ଅନ୍ତର୍ଲୀନ; ଯେପରି ପ୍ରବାହମାନ ସ୍ରୋତରେ ଜଳ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ହୁତାଶନ ପ୍ରସାରିତ—ସେପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶିବ ବାହ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

ଏହିପରି ନିତ୍ୟଯୁକ୍ତ ସାଧକ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ—ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଅନୁପଶ୍ୟତି (ଦର୍ଶନ) କରେ।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମହାଶକ୍ତିମାନ, ସେ ନିଜ ଈଶାନୀ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏବଂ ଏକାକୀ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

ସେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ରୁଦ୍ର ଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ କେହି ନଥିଲେ। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ-ଭୁବନ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେଇ ତାହାର ରକ୍ଷକ ହେଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ସେଇ ତାହାକୁ ପୁଣି ସଂକୋଚିତ କରନ୍ତି।

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ସର୍ବତ୍ର, ତାଙ୍କର ମୁଖମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର। ସେପରି ତାଙ୍କର ବାହୁ ସର୍ବତ୍ର, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାଦଯୁକ୍ତ। ଏହିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପତି (ପ୍ରଭୁ) ଜଗତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ।

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

ଏକମାତ୍ର ଦେବ—ମହେଶ୍ୱର ମହାଦେବ—ଦ୍ୟାଵା ଓ ଭୂମିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି। ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଭବ ଓ ଉଦ୍ଭବ ମଧ୍ୟ।

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

ଏହି ରୁଦ୍ର ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା)କୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି କହେ—ମହର୍ଷି ରୁଦ୍ର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

ମୁଁ ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଯିଏ ମହାନ, ଅମୃତ ଓ ଧ୍ରୁବ; ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତମସର ପରେ ସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁ।

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପରେ କିଛି ନାହିଁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତର କିଛି ନାହିଁ, ମହତ୍ତର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମୁଖ, ସମସ୍ତ ଶିର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରୀବା ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଭଗବାନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ଶିବ ‘ସର୍ବଗତ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ତାଙ୍କର ହାତ ପାଦ ସର୍ବତ୍ର; ସର୍ବତ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଶିର ଓ ମୁଖ। ସେ ଲୋକେ ସବୁ ଦିଗରୁ ଶୁଣନ୍ତି; ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ସର୍ବଂ ଆବୃତ କରି ପତିରୂପେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଅତୀତ। ସେ ସର୍ବର ପ୍ରଭୁ ଈଶାନ; ସର୍ବଙ୍କର ଶରଣ ଓ ସଦା ହିତକାମୀ ସୁହୃଦ।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

ଯିଏ ଚକ୍ଷୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, କର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି; ଯିଏ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କୁ କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରମ ପୁରୁଷ, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

ଏହି ଅବ୍ୟୟ ମହେଶ୍ୱର ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମହତ୍ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ; ଦେହଧାରୀ ଜୀବର ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ନିହିତ।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ଈଶାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ଅତୀତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ସାର, ଅତୁଳ ମହିମାରେ ଯୁକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଶୋକମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଅଜର, ପୁରାତନ, ସର୍ବଗ ଓ ବିଭୁକୁ; ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର ନିରୋଧ ଅଛି, କାରଣ ସେ ଦେହ-ଭବର ବାଧ୍ୟତାରୁ ପରେ।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

ଏକ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱର ଶକ୍ତି-ଯୋଗରେ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଚିନ୍ତା କର—ଆଦିରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ସେଇ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୈବୀ ଶକ୍ତି ‘ଅଜା’ ଓ ‘ବିଶ୍ୱଧାତ୍ରୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ସେ ଅଜନ୍ମା ଏକା, ତଥାପି ଲୋହିତ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ—ତିନି ବର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଲୋକ-ଜୀବ ରୂପ ପ୍ରଜା ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

ଏକ ଜୀବ ଜନନୀ ପ୍ରକୃତି ସହ ରହି, ତାହାକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଅଜ—ପରମେଶ୍ୱର—ସେଇ ପ୍ରକୃତି ସହ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

ଦୁଇ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ସଦା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକେ ଗଛରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜଣେ ମିଠା ପିପ୍ପଳ ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ନ ଖାଇ କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଦେଖେ। ଏହିପରି ଏକେ ଦେହରେ ପଶୁ କର୍ମଫଳ ଭୋଗେ, ଏବଂ ପତି—ଶିବ—ଅସଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରଷ୍ଟା ରହନ୍ତି।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

ଏହି ସଂସାର-ବୃକ୍ଷରେ ନିମଗ୍ନ ଜୀବ ଆବରଣରେ ଢାକା ହୋଇ ଶୋକ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ସଦା-ସହଚର, ପରମ-କାରଣ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ତେବେ ତାହାର ଶୋକ ନଶିଯାଏ।

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

ତେବେ ସେ ତାଙ୍କର ମହିମାକୁ ଜାଣି ଶୋକରହିତ ହୋଇ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ, ଯଜ୍ଞ, ଋତୁ ଏବଂ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଯାହା କିଛି—ସବୁ ତାଙ୍କରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

ପରାତ୍ପର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟାଧାରୀ ପରମ ତାଙ୍କ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ଜାଣ, ଏବଂ ମାୟାଧିପତିକୁ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ) ଜାଣ।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅବୟବ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଈଶାନ, କଲଲ ନାମକ ଅତି ଛୋଟ ଭ୍ରୂଣପିଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

ବିଶ୍ୱର ସ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଓ ତାହାକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣି, ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର (ପତି) ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

ସେଇ ହିଁ କାଳ, ସେଇ ହିଁ ରକ୍ଷକ, ବିଶ୍ୱର ଅଧିପତି ପ୍ରଭୁ। ସେ ବିଶ୍ୱାଧିପତିଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ଘିଅଠାରୁ ପରେ ଥିବା ମଣ୍ଡ ପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଗୁପ୍ତ, ଜାଣିଲେ ସବୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମଦେବ—ମହେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱକର୍ମା। ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଅମୃତତ୍ୱ (ମୋକ୍ଷ) ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଥିଲା—ନ ଦିନ, ନ ରାତି; ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍—ସେତେବେଳେ କେବଳ ଏକ ଶିବ ଥିଲେ; ଯାହାଠାରୁ ପୁରାତନ ପ୍ରଜ୍ଞା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

ନ ଉପରେ, ନ ତିର୍ୟକ୍, ନ ମଧ୍ୟରେ—କେହି ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କ ନାମ ମହାଯଶସ୍ବୀ, ସେହି ମହିମାମୟଙ୍କର କୌଣସି ସୀମିତ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ସାଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

କେତେକ ଲୋକ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ସେମାନେ ଏହି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ, ଶୁଭ ଓ ସୁଖପ୍ରଦ ରୂପରେ ଶରଣ ନେନ୍ତି।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

ସେଠାରେ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ଅନନ୍ତ ଓ ଅସୀମ—ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ସେହି ଦୁଇଅକ୍ଷରରେ ‘ବିଦ୍ୟା’ ଓ ‘ଅବିଦ୍ୟା’—ଦୁହେଁ ନାମ ଗୁପ୍ତଭାବେ, ଯେନେ ଗୁହ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଲୁଚିଥିବା ପରି, ନିହିତ ଅଛି।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

ଅବିଦ୍ୟାକୁ କ୍ଷର (ନଶ୍ୱର) ବୋଲି, ଏବଂ ବିଦ୍ୟାକୁ ଅମୃତ (ଅବିନାଶୀ) ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଉଭୟଙ୍କ ଉପରେ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସେ ଦୁହିଁଠାରୁ ଭିନ୍ନ—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)।

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

ଯିଏ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ବହୁବିଧ ଜାଲକୁ ବିକାଶ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଏକରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି—ସେଇ ପ୍ରତାପବାନ୍ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱୟଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଅଧଃ ଓ ତିର୍ୟକ୍—ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। ସ୍ୱଭାବ-ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଏକ, ସେଇ ବରେଣ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

ଯିଏ ସ୍ୱଭାବବାଚକ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବାଚ୍ୟ ବିଷୟକୁ ପରିଣତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ‘ଭୋଗ୍ୟ’ ଓ ‘ଭୋକ୍ତା’ ଅବସ୍ଥାରେ ଗଢ଼ନ୍ତି—ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

ସେଇ ଗୁହ୍ୟ ଉପନିଷଦୀୟ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ସେ ଗୂଢ଼, ପରାତ୍ପର ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣିଲେ—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୋନି-କାରଣ ଏବଂ ଜଗତ୍‌ପୂର୍ବ ଆଦି-କାରଣ।

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣନ୍ତି—ଯିଏ କେବଳ ଅନ୍ତର୍ଭାବାନୁଭୂତିରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ, ‘ଅନୀହ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଭାବ ଓ ଅଭାବର କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ କଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରସାର କରୁଥିବା ଦେବ—ସେମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି (ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି)।

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

କେହି ଏହାକୁ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ମୋହିତ ହୋଇ ଏହାକୁ କାଳ ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଦେବଙ୍କ ମହିମା ହିଁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ଯେନ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ନିତ୍ୟ କାଳ-ସ୍ୱରୂପେ ଆବୃତ, ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରେରଣାରେ ଏହି କର୍ମ ଭୂତମାନଙ୍କ ସହ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ବିକାଶ ପାଏ।

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ସେହି ସାଧନାକର୍ମକୁ ପୁନଃପୁନଃ କରି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ବାହ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ, ସାଧକ ନିଶ୍ଚୟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ି—ଶିବ-ପତି ପଥରେ ତତ୍ତ୍ୱସତ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରି ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

ଆଠ ଦ୍ୱାରା, ତିନି ଦ୍ୱାରା, ଏହିପରି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ପୁନଃ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ କାଳ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

ଗୁଣ ଅନୁସାରେ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରି ତାହାକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଆଦି ସହ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ନଥିଲେ, କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଫଳ ହରାଯାଏ।

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜୀବ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ସେଇ ଆଦିଶିବ ନିଜେ ଯୋଗର କାରଣ ଏବଂ ଭୋକ୍ତା-ଭୋଗ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କ ଆଧାର।

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ତ୍ରିକାଳରୁ ପରେ, ନିଷ୍କଳ ଓ ପରାତ୍ପର—ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର। ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ତ୍ରିଗୁଣାଧୀଶ, ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

ଆମେ ସେଇ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଅଜ, ସ୍ତୁତ୍ୟ ‘ଭବ’ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ପ୍ରଜାପତି, ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପୂଜ୍ୟ—ଯିଏ ସ୍ୱଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଉପାସନା କରୁ।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

ସେ କାଳ ଆଦିଠାରୁ ପରେ ଥିବାରୁ, ସମଗ୍ର ପ୍ରପଞ୍ଚ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ହିଁ ଚକ୍ରବତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସେ ଧର୍ମଦାତା, ପାପନାଶକ, ଭୋଗାଧୀଶ ଓ ବିଶ୍ୱଧାମ—ପରମପତି ଶିବ।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

ଆମେ ସେଇ ଦେବ—ମହାଦେବଙ୍କୁ—ଜାଣୁ; ସେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଦୈବତ, ପତିମାନଙ୍କର ପରମ ପତି, ସର୍ବାତୀତ; ଭୁବନେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର।

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟଫଳ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା କୌଣସି କାରଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଜଗତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କେହି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଅଛି। ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ବଳଶକ୍ତି ଓ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି—ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି।

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

ସେଇ ଶକ୍ତିର ଏକ ପତି ଅଛନ୍ତି—ଯିଏ କୌଣସି ସୀମିତ ଚିହ୍ନ (ଲିଙ୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ, ନା ଅନ୍ୟ କାହାର ଅଧୀନ। ସେଇ କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଅଧିପତିଙ୍କର ଅଧିପତି।

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

ତାଙ୍କର କୌଣସି ଜନକ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠାରୁ ନୁହେଁ। ସେହିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମହେତୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—‘ମଳ’ (ଅଶୁଦ୍ଧି), ‘ମାୟା’ ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

ସେ ଏକମାତ୍ର; ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୂଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ସବୁଦିଗରେ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ସେଇ ଧର୍ମାଧ୍ୟକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିବାସ କରନ୍ତି; ସେ ସାକ୍ଷୀ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞ ଚେତା ଏବଂ ଗୁଣାତୀତ (ନିର୍ଗୁଣ)। ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି ବିବଶ ଆତ୍ମା ଥିବା ଅନେକଙ୍କର—ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଭାବେ ଥିବାଙ୍କର—ସେ ଏକମାତ୍ର ବଶୀ-ନିୟନ୍ତା।

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

ସେ ନିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ଚେତନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଚେତନ। ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅକାମ; ତଥାପି ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାମ୍ୟ ବସ୍ତୁ (ଏବଂ ତାହାର ଫଳ) ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

ଯେତେବେଳେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବ (ପଶୁ) ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ ଜଗତର କାରଣସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପତି ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଓ ବିଶ୍ୱଜ୍ଞ; ସେ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମ-ଯୋନିକୁ ଜାଣନ୍ତି। ସେ କାଳର ନିୟନ୍ତା, ଗୁଣଧାରୀ ଓ ଗୁଣାଧିପତି। ସେଇ ପ୍ରଧାନ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଜୀବ)ର ପତି, ଗୁଣେଶ ଏବଂ ପାଶମୋଚକ—ବନ୍ଧନ ଛେଦକ ମୋକ୍ଷଦାତା।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ଯେ ଦେବ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ସ୍ୱାତ୍ମବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରି, ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲି।

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯିଏ ଫଳାତୀତ, କ୍ରିୟାତୀତ, ପରମ ଶାନ୍ତ, ନିରବଦ୍ୟ ଓ ନିରଞ୍ଜନ।

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆକାଶକୁ ଚର୍ମ ପରି ବେଷ୍ଟନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ଏବଂ ଦଗ୍ଧ ଇନ୍ଧନ ପରି ପବନକୁ ଧରିବେ—ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଅମୃତର ପରମ ସୀମାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ; ଅର୍ଥାତ ସାଧାରଣ ଉପାୟରେ ଏହା ଅସମ୍ଭବ।

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

ତେବେ, ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ନ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବ ଓ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

ଏହା ପରମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜ୍ଞାନ—ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶକ। ବେଦାନ୍ତରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ ପୁରାତନ କଳ୍ପମାନଙ୍କୁ ଥେକେ ପ୍ରଚୋଦିତ।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ମହା ଭାଗ୍ୟଗୌରବରେ ମୁଁ ଏହା ପାଇଛି। ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରଶାନ୍ତ (ଅସଂଯମୀ) ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିବା ପୁତ୍ରକୁ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଜଣକୁ ଏହି ଉପଦେଶ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହାର ଦେବରେ ପରାଭକ୍ତି ଅଛି ଏବଂ ଦେବ ପରି ଗୁରୁରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭକ୍ତି ଅଛି, ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ୍।

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କଥିତ ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ଶୁଣ—ଶିବ ପ୍ରକୃତିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ଏବଂ ପୁରୁଷରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ।

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ପୁନଃ ସବୁକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରନ୍ତି।