उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)

Verse 1

वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः

ବାୟୁ କହିଲେ—ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୀଘ୍ରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ପ୍ରଣାମ କରି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 2

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः

ସେମାନଙ୍କ କଥା ସେତେବେଳେ ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ‘ଏହା କ’ଣ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।

Verse 3

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଣାମ କରି, କରଯୋଡ଼ି କହିଲେ।

Verse 4

विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷୀର ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ତପଶକ୍ତିରେ ସବୁକିଛି ଦହିଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। କୃପାକରି ତାହାକୁ (ତପୋଅଗ୍ନିକୁ) ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 5

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

ବାୟୁ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ମୁଁ ସେ ଶିଶୁକୁ ନିବାରିବି; ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ତୁମେ ଏବେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ।”

Verse 6

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଅମରାଦିଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ପରେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 7

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ପିନାକଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାପରେ ଯିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 8

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

ତାପରେ ସଦାଶିବ ଶୁଭ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜରାଜ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ମୁନିଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହୋରଗମାନଙ୍କ ସହ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଅମରରାଜ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଦୀପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 9

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

ତେବେ ସେ ସୁନ୍ଦର ଐରାବତ ଦିବ୍ୟ ଚାମରଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୃଦୁଭାବେ ପଖା କଲା; ଏବଂ ଶଚୀସହିତ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ବାମହସ୍ତରେ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ଧରିଲା।

Verse 10

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

ଶକ୍ରରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ସଦାଶିବ—ସେଇ ଭଗବାନ ସୋମ—ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ସେ ରାଜଛତ୍ରରେ ସେ ଏମିତି ଶୋଭିଲେ, ଯେପରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ହୁଏ।

Verse 11

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

ଏଭଳି ଶକ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ପରମେଶ୍ୱର ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ।

Verse 12

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରମେଶାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାମୁନିବର ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ୱୟଂ କଥା କହିଲେ।

Verse 13

उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ— ହେ ଦେବେଶ୍ୱର, ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବାରୁ ମୋର ଏହି ଆଶ୍ରମ ପାବନ ହୋଇଛି। ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ହେ ଭଗବାନ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ!

Verse 14

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏପରି କହି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେଇ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ରୂପଧାରୀ ହର ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 15

शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

ଶକ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏହି ତପସ୍ୟାର ଫଳରୂପେ ଯେ ବର ଚାହ, କହ। ହେ ମହାମୁନି, ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ, ତୁମର ସମସ୍ତ ଇପ୍ସିତ ମୁଁ ପ୍ରଦାନ କରିବି।

Verse 16

वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

ବାୟୁ କହିଲେ—ତେବେ ଶକ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ (ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛାକୁ) ନିବାରଣ କରୁଛି; ମୋର ଭକ୍ତି ଶିବରେ ହିଁ ନିଶ୍ଚଳ।”

Verse 17

तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

ତାହା ଶୁଣି ହରି କହିଲେ—“ହେ ଲେଖକ! ମୋତେ ଚିହ୍ନୁନାହ କି? ମୁଁ ତ୍ରିଲୋକାଧିପତି ଶକ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ନମସ୍କୃତ।”

Verse 18

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

“ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପ୍ରର୍ଷେ! ମୋର ଭକ୍ତ ହେଅ; ସଦା କେବଳ ମୋତେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର। ମୁଁ ତୋତେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେବି; ନିର୍ଗୁଣ ରୁଦ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କର।”

Verse 19

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

ନିର୍ଗୁଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ମଧ୍ୟ ତୋର କ’ଣ କାମ ସିଦ୍ଧ ହେବ? ଯେତେବେଳେ ତୁ ଦେବପଙ୍କ୍ତିରୁ ବାହାରି ପିଶାଚତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ।

Verse 20

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

ବାୟୁ କହିଲେ—ତାହା ଶୁଣି ସେ ମୁନି ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁକରୁ କହିଲେ। ଧର୍ମରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 21

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—“ହେ ଭବାନୀ-ସ୍ତୁତିରେ ରତ! ତୁମେ ଏଭଳି ସବୁ କଥା କହିଲ। ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗକ୍ରମେ ସେଇ ମହାତ୍ମ ଦେବଙ୍କ ନିର୍ଗୁଣତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲ।”

Verse 22

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

ହେ ରୁଦ୍ର! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣେନି—ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶଙ୍କ ଜନକ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ପରମ।

Verse 23

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସତ୍-ଅସତ୍ର ଅତୀତ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ନିତ୍ୟ, ଏକ ଓ ଅନେକ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେହି ପରମକୁ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଭାବେ ବାଛେ।

Verse 24

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ଯିଏ ତର୍କ-ବିତର୍କର ଆଗ୍ରହରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ଯଥାର୍ଥ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି—ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେହି ପରମେଶ୍ୱରକୁ ମୁଁ ବର ଭାବେ ବାଛେ।

Verse 25

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଶମ୍ଭୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ସେ ଗୁଣାତୀତ ବିଭୁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 26

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କଣ ଲାଭ? ମୁଁ ଏହି ମହାସତ୍ୟ ବୁଝିଛି—ଯଦି କେହି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ନିନ୍ଦା କେବଳ ଶୁଣିଥାଏ, ତେବେ ତାହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପର ଚିହ୍ନ।

Verse 27

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

ଭବ (ଶ୍ରୀଶିବ)ଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଲେ ସେହି କ୍ଷଣେ ସେ ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

ହେ ସୁରାଧମ! କ୍ଷୀର ପ୍ରତି ମୋ ଇଚ୍ଛା ଏବେ ପାଇଁ ଥାଉ। ଶିବାସ୍ତ୍ରରେ ତୋତେ ନିହତ କରି ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି।

Verse 29

वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏପରି କହି ଉପମନ୍ୟୁ ସ୍ୱୟଂ ମରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। କ୍ଷୀର ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ନିହତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 30

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

ତେବେ ମୁନି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ନେଇ ଘୋର ‘ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କଲେ। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତାହା ନିକ୍ଷେପ କରି ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗର୍ଜିଲେ।

Verse 31

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳ ସ୍ମରଣ କରି ଉପମନ୍ୟୁ ନିଜ ଦେହରୁ ଦୁଧ ଦୋହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଅଗ୍ନେୟୀ ଧାରଣାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସେ ସ୍ଥିର ଓ ସମାହିତ ରହିଲେ।

Verse 32

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

ହେ ବିପ୍ର! ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପରେ, ଭଗନେତ୍ରହାରୀ ଭଗବାନ ଶିବ ସେହି ଯୋଗୀଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ସୌମ୍ୟଭାବେ ନିବାରଣ କଲେ।

Verse 33

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର, ମଧ୍ୟରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବାବେଳେ, ଶଙ୍କରପ୍ରିୟ ନନ୍ଦୀ ତାହାକୁ ଧରିନେଲେ।

Verse 34

स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्

ତେବେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ଶିପ୍ରାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ—ମସ୍ତକରେ କୋମଳ ବାଲଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଧାରଣ କରି।

Verse 35

क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च

ଦୁଧର ହଜାର ସମୁଦ୍ର ହେଉ, କିମ୍ବା ଅମୃତର ସମୁଦ୍ର ହେଉ; ଦହି ଆଦିର ସମୁଦ୍ରମାନେ ହେଉ, ଏବଂ ଘିଅର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ହେଉ।

Verse 36

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः

ସେ ପ୍ରଭୁ ବାଳକକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବାକୁ ଫଳର ସମୁଦ୍ର, ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ସମୁଦ୍ର, ଏବଂ ଅପୂପ (ମିଠା ପିଠା)ର ଏକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 37

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

ଏଭଳି ସେ ଦେବୀ ସହିତ ବୃଷଭ ଉପରେ ଆସୀନ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲା; ତ୍ରିଶୂଳ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଗଣେଶ୍ୱରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।

Verse 38

दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

ଦିବି ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦିତ ହେଲା, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଲା। ବିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରହ୍ମା-ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ଦଶଦିଗକୁ ପୂରି ଆବୃତ କଲେ।

Verse 39

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

ତେବେ ଆନନ୍ଦ-ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ଉପମନ୍ୟୁ, ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ଚିତ୍ତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 40

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

ସେହି ସମୟରେ ସେଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ସସ୍ମିତ ହୋଇ—“ଏହି, ଏହି” ବୋଲି ଡାକି, ନିକଟକୁ ଆଣି ସ୍ନେହରେ ମସ୍ତକ ଘ୍ରାଣ କରି ବର ଦେଲେ।

Verse 41

शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम

ଶିବ କହିଲେ—ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଇଚ୍ଛାମତେ ସଦା ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ସଦା ସୁଖୀ ହେ, ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହେ, ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତ ହୋଇ ରୁହ।

Verse 42

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः

ହେ ମହାଭାଗ ଉପମନ୍ୟୁ, ଏହି ପାର୍ବତୀ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମାତା; ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟାରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସାଗର ଦାନ କରିଛି।

Verse 43

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च

ମଧୁର ଏକ ସାଗର ଅଛି, ଦଧି-ଅନ୍ନର ଏକ ସାଗର ଅଛି, ଆଜ୍ୟ-ଅନ୍ନର ଏକ ସାଗର ଅଛି, ଏବଂ ଫଳ ଆଦିର ମଧ୍ୟ ଏକ ସାଗର ଅଛି।

Verse 44

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने

ମିଠା ପିଠାର ପର୍ବତ ଏବଂ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟର ସମୁଦ୍ର—ଏସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦାନ କରିଛି; ହେ ମହାମୁନି, ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 45

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्

ମହାଦେବ ତୁମ ପିତା, ଜଗଦମ୍ବିକା ତୁମ ମାତା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମରତ୍ୱ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଗାଣପତ୍ୟ ଅଧିକାର ଦେଇଛି।

Verse 46

वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा

ଅତି ପ୍ରୀତିରେ ହୃଦୟେ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ପରମ ବରମାନେ ବାଛ। ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ମୁଁ ଦେବି—ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ନାହିଁ।

Verse 47

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏପରି କହି ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇହାତରେ ଉଠାଇ, ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକଶିର ଘ୍ରାଣ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ—“ଏହି ତୁମ ପୁତ୍ର।”

Verse 48

देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्

ଏବଂ ଦେବୀ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ) ପରି ପ୍ରୀତିରେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ନିଜ କମଳହସ୍ତ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ‘କୁମାର’ ନାମକ ଅବ୍ୟୟ ପଦ ଦାନ କଲେ।

Verse 49

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्

କ୍ଷୀରସାଗର ମଧ୍ୟ ସାକାର ହୋଇ, ହାତରେ ମିଠା କ୍ଷୀର ଧରି ଆଗକୁ ଆସି, ପିଣ୍ଡୀଭୂତ—ଅନଶ୍ୱର—କ୍ଷୀର ଦାନ କଲା।

Verse 50

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः

ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟ, ସଦା ତୃପ୍ତି, ଅନଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଏବଂ ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କଲେ।

Verse 51

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे

ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁ ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ମହିମା ଦେଖି, ଉପମନ୍ୟୁ ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଏକ ଦିବ୍ୟ ବର ଦାନ କଲେ।

Verse 52

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्

ସେ ତାହାକୁ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବ୍ରତଯୋଗ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଉପଦେଶ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାନରେ ସୁଚିର ପରମ ପାଟବତା ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।

Verse 53

सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्

ସେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ବରଗୁଡ଼ିକ—ସଦା ଥିବା କୁମାରତ୍ୱ ସହ—ଲାଭ କରି, ସେଇ ଶିବ ଓ ସେଇ ଶିବା (ଦେବୀ)ଙ୍କ କୃପାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।

Verse 54

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्

ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଲଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି, କରଯୋଡ଼ି ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକ ବର ଯାଚିଲା।

Verse 55

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲା: ହେ ଦେବଦେବେଶ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ମୋତେ ତୁମର ନିଜ ଭକ୍ତି ଦିଅ—ପରମ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ।

Verse 56

श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा

ହେ ମହାଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ—ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସଦା ଅଚଳ ରହୁ, ଏହି ଦାନ କରନ୍ତୁ। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ୍ୟ, ପରମ ସ୍ନେହ ଓ ସର୍ବଦା ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 57

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

ଏଭଳି କହି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଉପମନ୍ୟୁ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ, ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 58

उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा

ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ! ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ! ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ହେ କରୁଣାସିନ୍ଧୁ, ହେ ସାମ୍ବ ଶଙ୍କର! ସଦା କୃପା କର।

Verse 59

वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्

ବାୟୁ କହିଲେ—ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବରଦାନ ଦେଉଥିବା ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନହୃଦୟରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 60

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि

ଶିବ କହିଲେ—ବତ୍ସ ଉପମନ୍ୟୁ! ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ତୋତେ ସବୁକିଛି ମୁଁ ଦେଇଛି। ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ! ତୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତ, ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ପରିଚିତ ହୋଇଛୁ।

Verse 61

अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

ତୁମେ ଅଜର ଓ ଅମର ହେଉ, ଦୁଃଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେଉ। ଯଶସ୍ବୀ ହେଉ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ।

Verse 62

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ବାନ୍ଧବମାନେ, କୁଳ ଓ ଗୋତ୍ର ସଦା ଅକ୍ଷୟ ରହିବ; ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ତୁମର ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ହେବ।

Verse 63

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ମୁଁ ସଦା ମୋର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରଖିବି; ଏବଂ ତୁମେ ମୋର ନିକଟରେ ରହି ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରିବ।

Verse 64

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः

ଏଭଳି କହି ସୂର୍ୟକୋଟିସମ ପ୍ରଭାବାନ୍ ଭଗବାନ୍ ଈଶାନସ୍ୱରୂପ ହର ଵର ଦେଇ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 65

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः

ଉପମନ୍ୟୁ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵରଗୁଡ଼ିକ ପାଇ ମାତୃସ୍ଥାନକୁ ଗଲା; ଏବଂ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସୁଖ ଲାଭ କଲା।