सर्‍वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause

Verse 1

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते

ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ଯାହାଠାରୁ ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକଟ ଜଗତ—ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ—ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

ଯିଏ ସମସ୍ତ କାରଣର ଧାତା ଏବଂ ପରମକାରଣର ଧ୍ୟାତା-ନିୟନ୍ତା, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ଅନ୍ୟଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।

Verse 4

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ସ୍ୱୟଂ ‘ସର୍ବେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

ଯିଏ ଆଦିରେ ମୋତେ ପୁତ୍ରରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ମୋତେ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ—ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପଦ ଲାଭ କରିଛି।

Verse 6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

ଈଶ ବୃକ୍ଷ ପରି ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ, ଏକାକୀ, ଦିବିରେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି; ସେଇ ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 7

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

ବହୁ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ସଦା ସକ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟେ ସବୁ ଜଡପ୍ରାୟ। ସେଇ ଏକ ନାନା ରୂପର ବୀଜ-କାରଣ ହୁଅନ୍ତି—ସେ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 8

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର; ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ପରମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।

Verse 9

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

ସେ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବହିର୍ମୁଖ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

ଯିଏ କାଳରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣମାନଙ୍କ ଉପରେ—କୌଣସି ଅପବାଦ ବିନା—ଅଧିଷ୍ଠାତା, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅନନ୍ତଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ ପରମେଶ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକ।

Verse 11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ନାହିଁ, ରାତି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପରାଶକ୍ତି ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ଓ ନିତ୍ୟ; ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା—ଦୁହେଁ ତାଙ୍କରେ ସଦା ବିରାଜିତ।

Verse 12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

ଯାହା କ୍ଷର ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ଯାହା ଅମୃତ ଓ ଅକ୍ଷର—ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାର ସାର ଅକ୍ଷର, ପ୍ରକୃତରେ ଏକେ ଦେବ—ସ୍ୱୟଂ ହର (ଶିବ)।

Verse 13

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ; ଅନ୍ତଃକରଣ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତେବେ ଏହି ବଦ୍ଧ ପଶୁର ବନ୍ଧନାନ୍ତେ ବିଶ୍ୱମାୟା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

ଯେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଜ୍ଵଳେ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଭାସାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଶ୍ରୁତିର ଘୋଷଣା।

Verse 15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

ଜାଣ, ଏକମାତ୍ର ଦେବ ହେଲେ ମହାଦେବ—ମହେଶ୍ୱର। ତାଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ କେହି ମଧ୍ୟ ସୀମିତ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କିମ୍ବା ବୁଝି ପାରେ ନାହିଁ।

Verse 16

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ସେ ଆଦିସ୍ୱରୂପ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ନ ଆରମ୍ଭ ଅଛି ନ ଶେଷ; ସ୍ୱଭାବତଃ ସେ ନିର୍ମଳ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ତାଙ୍କ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଧୀନ।

Verse 17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

ତାଙ୍କର ରୂପ ଅପ୍ରାକୃତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ; ଗ୍ରାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ-ଚିହ୍ନରୁ ପରେ। ସେ ସ୍ୱୟଂ ମୁକ୍ତ ଓ ମୋକ୍ଷଦାତା; କାଳାତୀତ ହୋଇ କାଳଗତିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି।

Verse 18

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

ସେ ସମସ୍ତ ଆବାସର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆବାସର ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ଷଡ୍ବିଧ ଅଧ୍ୱମୟ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତର ପତି, ପରମ ସ୍ୱାମୀ।

Verse 19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

ସେ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଭୂତମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ‘ଉତ୍ତର’ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ପରେ କିଛି ନାହିଁ—ସେଇ ନିରୁତ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ। ସେ ଅନନ୍ତ-ଅନନ୍ତର ସନ୍ଦୋହ; ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦମଧୁ ପାନକାରୀ ମଧୁବ୍ରତ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ମକରନ୍ଦ-ରସ।

Verse 20

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

ଅଖଣ୍ଡ ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗଦଣ୍ଡମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏକୀଭୂତ ପିଣ୍ଡରେ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ସେ ପରମ ପଣ୍ଡିତ; ଔଦାର୍ଯ୍ୟ, ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟର ମହାସାଗର-ଆଶ୍ରୟ ସେଇ।

Verse 21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

ତାଙ୍କ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତୁଳ, ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ରାଜା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

ତାଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ବିଚିତ୍ର ଶକ୍ତିକୃତ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏବଂ କାଳାନ୍ତେ ଏହି ଜଗତ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ପାଇ ପ୍ରଳୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବ ତାଙ୍କ ବଶରେ; ସେଇ ସର୍ବନିୟୋଜକ ଓ ସଂଚାଳକ। କିନ୍ତୁ ସେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

ବ୍ରତ, ସମସ୍ତ ଦାନ, ତପ ଓ ନିୟମ—ଏସବୁ ପୁରାତନକାଳରେ ସଦ୍ଜନମାନେ ଭାବାର୍ଥ, ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

‘ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ମୁଁ ଓ ରୁଦ୍ର—ତଥା ଅନ୍ୟ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ—ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛୁ।’

Verse 26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

ପତିତ, ମୂଢ, ଦୁର୍ଜନ ଓ କୁତ୍ସିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହାରେ—ଦୁହିଁଭାବେ ପୂଜ୍ୟ; ଭକ୍ତିମୟ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସମ୍ଭାଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ତ୍ରିବିଧ ରୂପ ଅଛି—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ତତଃ ପରମ୍। ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଆମ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରନ୍ତି।

Verse 28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

ତାହାର ପରେ ଯେ ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅବ୍ୟୟ। ସେହି ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ଭଜୁଥିବା ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ରତାଚାର ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 29

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର କି ଆବଶ୍ୟକ? ଗୁହ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ ପରମ ରହସ୍ୟ ଏହି—ଶିବଭକ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଇ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଜନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ସେଇ ଭକ୍ତି (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ପ୍ରସାଦରୁ ମାତ୍ର ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି ଅଙ୍କୁରରୁ ବୀଜ, ବୀଜରୁ ପୁଣି ଅଙ୍କୁର।

Verse 31

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ପ୍ରସାଦପୂର୍ବକ ହୁଏ। ଶେଷେ, ସମସ୍ତ ସାଧନ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକମାତ୍ର।

Verse 32

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶିବପ୍ରସାଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ, ଏବଂ ତାହା ବେଦରେ ଦର୍ଶିତ। ସେହି ବେଦୋକ୍ତ ଧର୍ମର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରୁ ପୂର୍ବର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ସମତାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 33

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

ସମତାରୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରସାଦର ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଧର୍ମର ଅତିଶୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହି ଉନ୍ନତ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବ (ପଶୁ) ର ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

ଏଭଳି ପାପ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଅନେକ ଜନ୍ମର କ୍ରମରେ—ଜ୍ଞାନକୁ ପୂର୍ବ କରି—ସାମ୍ବ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

ଭକ୍ତର ଭାବାନୁଗୁଣ ଭାବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେହି ପ୍ରସାଦରୁ କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସ ହୁଏ—କିନ୍ତୁ ତାହା ଫଳତ୍ୟାଗ, କର୍ମସ୍ୱରୂପତ୍ୟାଗ ନୁହେଁ।

Verse 36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

ଏହେତୁ କର୍ମଫଳତ୍ୟାଗରୁ ଶିବଧର୍ମର ଶୁଭ ଅନ୍ୱୟ ଜନ୍ମେ। ଏବଂ ସେ (ଶିବଧର୍ମ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଗୁରୁ-ନିରପେକ୍ଷ ଓ ଗୁରୁ-ଆପେକ୍ଷ।

Verse 37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ସାପେକ୍ଷ’ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ‘ଅନପେକ୍ଷ’ ଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କାରଣ ଏହି ଶିବଧର୍ମ-ପରମ୍ପରା ଶିବଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 38

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରର ଦୋଷ ଦେଖେ। ତାହାରୁ ବିଷୟପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଭାବସାଧନ—ଶିବରେ ସ୍ଥିର ଭକ୍ତି-ସମାଧି—ହୁଏ।

Verse 39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

ଭାବସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଷ୍ଠା କର୍ମରେ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନରେ ଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷରେ ଯୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପରାଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାହା ପରେ ସତ୍ୱର (ଶିବଙ୍କ) ପ୍ରସାଦ-କୃପା ମିଳେ। ସେହି କୃପାରୁ ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବସମ ହୁଏ।

Verse 41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

ଏଠାରେ ଅନୁଗ୍ରହର ପ୍ରକାରମାନଙ୍କର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ କ୍ରମ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ପୁରୁଷର ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟତା, ସେପରି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ତାହାକୁ ମିଳେ।

Verse 42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

କେହି ଗର୍ଭସ୍ଥାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କେହି ଜନ୍ମକ୍ଷଣରେ। କେହି ବାଳ୍ୟରେ, କେହି ଯୌବନରେ, ଆଉ କେହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।

Verse 43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

କେହି ତିର୍ୟକ୍‌ୟୋନି (ପଶୁଜନ୍ମ) ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କେହି ନରକଗତି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଆଉ କେହି ଉଚ୍ଚ ପଦ ପାଇ, ସେହି ପଦର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

କେହି ପଥରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ପରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କେହି ସେହି ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି; ରହି ରହି ଆଗେ ବଢ଼ି ଶେଷେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

ଏହେତୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରକାରର ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନଭାବର ମାପ ଅନୁସାରେ, କେବଳ (ଶିବଙ୍କ) ପ୍ରସାଦରୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

ଏହେତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇବାକୁ ବାକ୍ ଓ ମନର ଦୋଷ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଦା ଏକମାତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ—ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ।

Verse 47

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାହାକୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ତାହା ସହ ଯୁକ୍ତ ଓ ତାହାର ଶରଣାଗତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମନ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲା।

Verse 48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

ଦୀର୍ଘ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସେହି ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବ। ସତ୍ରାନ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗର ବଳରେ ବାୟୁ ସେଠାକୁ (ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ/ସଭାକୁ) ଯିବେ।

Verse 49

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

ସେଇ ତୁମର ପରମ ଶ୍ରେୟ ଓ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ସହ କହିଦେବେ। ତାପରେ ପରମ ଶୋଭାମୟୀ ପୁଣ୍ୟପୁରୀ ବାରାଣସୀର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ।

Verse 50

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ପିନାକଧାରୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ସଦା ବସନ୍ତି ଓ ବିହାର କରନ୍ତି।

Verse 51

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

ସେଠାରେ ସେଇ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ତୁମେ ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିବ। ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ କହିବି।

Verse 52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

ଏହି ଉପାୟରେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ତୁମ କରତଳରେ ଥିବା ପରି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି କରାଏ।

Verse 53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ମନୋମୟ ଚକ୍ରକୁ ଏବେ ଛାଡ଼ି ଚଳାଇ ଦିଆଯାଉଛି; ଯେଉଁଠି ଏହାର ନେମି ଖସି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେ ଦେଶ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଶୁଭ।

Verse 54

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ଏପରି କହି ପିତାମହ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ମନୋମୟ ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ; ପରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତାହାକୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ।

Verse 55

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

ସେହି ବିପ୍ର ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଜଗତ୍‌ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ଦିବ୍ୟଚକ୍ରର ନେମି ଭାଙ୍ଗିଥିଲା ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 56

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

ସେହି ଚକ୍ରଟି ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ କୌଣସି ଜଙ୍ଗଲରେ ପଡ଼ିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ନିର୍ମଳ ଓ ମଧୁରସ୍ୱାଦୁ ଥିଲା, ସେଠାରେ ମସୃଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ଶିଳାତଳ ଉପରେ।

Verse 57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

ସେହି କାରଣରୁ ସେଇ ବନ ‘ନୈମିଷ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ଏବଂ ଅନେକ ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କରେ ସମାକୁଳ।

Verse 58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

ଦୈବପ୍ରେରିତ ପୁରୂରବା ସମୁଦ୍ରର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦ୍ୱୀପରେ ଭ୍ରମଣ କଲା; ଉର୍ବଶୀଙ୍କ କ୍ରୀଡା-ବିଲାସ ମୋହରେ ବନ୍ଧି ନିର୍ବଶ ହେଲା।

Verse 59

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

ମୋହବଶରେ ଅକ୍ରମେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ହରଣ କଲା; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ କୁଶ-ବଜ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରି ତାକୁ ପତିତ କଲେ।

Verse 60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

ଯେଉଁଠାରେ ପୁରାତନକାଳରେ ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବିଶ୍ୱସୃଜ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତାହା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ସେଠାରେ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷିମାନେ—ଶବ୍ଦାର୍ଥର ଯଥାର୍ଥ ବୋଧ ଓ ନ୍ୟାୟ-ତର୍କରେ କୋବିଦ—ଶକ୍ତି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସହାୟତାରେ ବିଧିମତେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

ଯେଉଁଠାରେ ବେଦବିଦ୍‌ମାନେ ସଦା ବେଦମାର୍ଗରୁ ବହିଷ୍କୃତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବାଦ-ଜଲ୍ପର ବଳ ଓ କଳହମୟ ବଚନଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅତିବାଦୀମାନେ ବାଣୀରେ ହିଁ ହାରନ୍ତି।

Verse 63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

ପର୍ବତପାଦରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସ୍ଫଟିକମୟ ଶିଳାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଅମୃତସଦୃଶ ନିର୍ମଳ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ସ୍ୱଚ୍ଛ, ମଧୁର ଓ ପାନକୁ ରମ୍ୟ। ସେଠାରେ ଅତିରସ ଫଳଭରା ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ, ଏବଂ ସର୍ପ ଓ ହାନିକର ସତ୍ତ୍ୱ ନଥିଲା। ଏମିତି ନୈମିଷ ମୁନିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ ଥିଲା।