मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः । क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଦେବୀ ଓ ନିଜ ଗଣସହିତ ହର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ। ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ, କେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ଏବଂ କ’ଣ କରି ସ୍ଥିର ହେଲେ?

Verse 2

वायुरुवाच । महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः । दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्

ବାୟୁ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ର ଗୁହାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶ୍ରୀମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ମନ୍ଦର, ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରିୟ ନିବାସ ହେଲା।

Verse 3

तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ । चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्

ସେ ମହାତପ କଲେ—ନିଜ ଶିରରେ ଶିବ-ଶିବା ଯୁଗଳଙ୍କୁ ବହନ କରିବା ପାଇଁ; ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମସ୍ପର୍ଶଜନିତ ସୁଖ ଲାଭ କଲେ।

Verse 4

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

ସେଇ ପର୍ବତର ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ହଜାର ମୁଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କହିହେବ ନାହିଁ; କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 5

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे । पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्

ଯଦିଓ ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ, ତଥାପି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ସାହସ କରୁନାହିଁ; କାରଣ ଏହାର ଶୋଭା ଅନ୍ୟ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଧରା ପଡ଼େନାହିଁ।

Verse 6

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता

ତଥାପି ଏହି ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ବିଷୟରେ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ—କୌଣସି ଅଲୌକିକ ଦିବ୍ୟ ଋଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏଥିରେ ଏମିତି ଶୋଭା ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅଛି ଯେ ଏହା ଈଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଆବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 7

अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया । अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः

ଏହି କାରଣରୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଦେବ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ପର୍ବତକୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁର, ଗୁପ୍ତ ନିବାସ କରିଦେଲେ।

Verse 8

मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः । शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्

ତାହାର ମେଖଳା-ଭୂମି ଓ ନିର୍ମଳ ପାଥର ସିଢ଼ିଗୁଡ଼ିକ ଶିବ-ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ତୁଚ୍ଛ କରି ଦେଖାଏ।

Verse 9

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः । अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः

ପିତୃମାନଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ନାନ-ପାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେବାରୁ ଜଗତ୍ ନିତ୍ୟ ପୋଷିତ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଲଭ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ-ସଂସ୍କାର ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

Verse 10

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः । अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते

ପର୍ବତ ଝରଣାର ସ୍ଫଟିକ-ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳର ମୃଦୁ ଶୀତଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ଏବଂ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଅଧିରାଜ୍ୟରେ ଏହି ପର୍ବତରାଜ ଯେନ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 11

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः । चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते

ରାତିରେ ଶିଖରପ୍ରାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ପର୍ବତ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜଛତ୍ର।

Verse 12

स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते

ଚାମରଧାରିଣୀ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ କେଶଲତାରେ ସେ ପର୍ବତ ଯେନ ଭିଜାଯାଉଥିଲା—ସମଗ୍ର ପର୍ବତ-ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜଚାମର ଚାରିଦିଗେ ଡୋଳୁଥିବା ପରି।

Verse 13

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः

ପ୍ରାତଃକାଳେ ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟବେଳେ ରତ୍ନଭୂଷିତ ସେ ପର୍ବତ ଦର୍ପଣ ସମ୍ମୁଖେ ଦାଁଡ଼ି, ନିଜ ଦେହର ସୌଭାଗ୍ୟ-ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପରି ଥିଲା।

Verse 14

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः

କୁଜୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ନାଦରେ ସେ ସଦା ମୁଖର ଥିଲା; ପବନେ ଉଠାଇଦିଆ ଲତାଭୁଜା ଡୋଳୁଥିଲା; ମୃଦୁ ପଲ୍ଲବ ଝୁଲୁଥିଲା; ଛୁଟିଥିବା ପୁଷ୍ପ ସତତ ଝରୁଥିଲା।

Verse 15

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्

ଲତାପ୍ରତାନରେ ଜଟିଳ ଏବଂ ତପସ୍ବୀ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବୃକ୍ଷମାନେ ଘେରିଥିବା ସେ ଅଦ୍ରିରାଜ ଯେନ ‘ଜୟ’ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହ ପୂଜିତ ଓ ସତତ ଭକ୍ତିରେ ସେବିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 16

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा । प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव

କିଛି ଶୃଙ୍ଗ ଅଧୋମୁଖ, କିଛି ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ, ଆଉ କିଛି ତିର୍ୟକ୍‌ମୁଖ ଥିଲା; ଯେନ ପାତାଳକୁ ପଡ଼ୁଛି ଓ ସେହି ସମୟରେ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଉଠୁଛି—ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 17

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि । पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्

ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସବୁଠାରୁ ଘେରାଯାଇ, ଯେନ ଆକାଶରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି; ଯେନ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦେଖୁଛି; ଏବଂ ଯେନ ନିରନ୍ତର ନୃତ୍ୟ କରୁଛି—ଏମିତି ପ୍ରତୀତ ହେଲା।

Verse 18

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः

ପ୍ରତିଦିନ ଗୁହାମୁଖଗୁଡ଼ିକ ଫାଟି ଖୋଲା ଥାଇ, ଯେନ ଵିଶାଳ ଉଦରବାନ ପ୍ରାଣୀ ମୁହଁ ଖୋଲିଛି; ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରେ ଲାବଣ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହେବା ପରି, ସେ ପର୍ବତ ଜମ୍ଭାଇ ନେଉଛି ବୋଲି ଲାଗିଲା।

Verse 19

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः

ଯେନ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ଯେନ ସମୁଦ୍ରକୁ ପିଉଛି; ଯେନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ତମକୁ ଉଗଳୁଛି, ଏବଂ ଯେନ ମେଘମାନଙ୍କ ସହ ଆକାଶରେ ମଦମତ୍ତ ହେଉଛି।

Verse 20

निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः

ସେଇ ନିବାସଭୂମିଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣର ଭିତରଭାଗ ପରି ଶୀତଳ ଓ ରମଣୀୟ ଥିଲା। ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଘନ, କୋମଳ ଛାୟା ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରୁ ଆଡ଼କୁ ରଖୁଥିଲା।

Verse 21

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः । तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः

ନଦୀ, ସରୋବର, ତଡାଗ ଆଦିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ପବନ, ସେଠା ସେଠାରେ ଏକାସନେ ନିଷଣ୍ଣ ଶିବ ଓ ଶିବା—ଏହି ଦୁଇ ଶୁଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ସଫଳ ହେଲା।

Verse 22

तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ

ତାଙ୍କୁ ସର୍ବତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରି, ଉମାସହିତ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ମହାଦେବ ରୈଭ୍ୟାଶ୍ରମ ସମୀପକୁ ଯାଇ, ଯୋଗମାୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 23

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु

ସେଠାର ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେବୀ ସହିତ ମହେଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ରମଣୀୟ ପ୍ରାଙ୍ଗଣମାନଙ୍କରେ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।

Verse 24

तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च । दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः

ଏଭଳି କାଳ ଗତ ହେଲା ଓ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ତେବେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ନାମରେ ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟ-ଭ୍ରାତା ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 25

ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना । अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि

ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟତ୍ୱର ବର ଦେଲେ।

Verse 26

अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा । अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा

ସେ କନ୍ୟା କୌଣସି ଯୋନିରୁ ଜନ୍ମିତ ନୁହେଁ; ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ। ପୁରୁଷସ୍ପର୍ଶ-ରହିତ ପବିତ୍ରତାରେ ରତ, ଏବଂ ଯାହାର ପରାକ୍ରମ ଅଲଂଘ୍ୟ।

Verse 27

तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः । इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति

“ତାହାର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମର ବଧ ହେବ”—ତାହା ପ୍ରତି କାମରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟର୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।”

Verse 28

ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् । निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्

ସେତେବେଳୁ ସେ ସମରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ନିଜ ଅପ୍ରତିହତ ପ୍ରଭାବରେ ଜଗତକୁ ଏମିତି କଲା ଯେ ବେଦପାଠ ଓ ଯଜ୍ଞର “ବଷଟ୍” ଧ୍ୱନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରବ ହୋଇଗଲା।

Verse 29

तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः । विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଦେବେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା କଲେ। ପରେ ତୁମ ଦୁହଙ୍କ ରହସ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରି—ଯେପରି ହେଉ—କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ କରାଇଲେ।

Verse 30

तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् । निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि

ଏହେତୁ ସେଇ ଦୀପ୍ତିମୟ ସାରରୁ ଜନ୍ମିତ, ନିଷ୍କାମ, କନ୍ୟାସ୍ୱରୂପିଣୀ ଶକ୍ତିକୁ—ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ହନ୍ତ୍ରୀକୁ—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ।

Verse 31

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः

ଏଭଳି ଧାତୃ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାର୍ଥିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ନୀଲଲୋହିତ—ମନେ ହେଲା ସ୍ନେହମୟ ତିରସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି—ସ୍ମିତ ସହିତ ତୁମ ଦୁହଙ୍କୁ ‘କାଳୀ’ ଏହି ଗୁପ୍ତ ନାମ କହିଲେ।

Verse 32

ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् । स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा

ତେବେ ବର୍ଣ୍ଣର କାରଣରୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେବୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣା ହସିହସି, ପତିଙ୍କୁ ସମାଧାନ ନ କରୁଥିବା ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 33

देव्युवाच । ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् । एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते

ଦେବୀ କହିଲେ— “ମୋର ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣରୂପରେ ଯଦି ତୁମର ରତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି କାମଭାବ ଏତେ ଦୀର୍ଘକାଳ କିପରି ନିୟମିତ ରହିଲା?”

Verse 34

अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया । न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः

“ଅରତି (ଅସନ୍ତୋଷ) ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ସହ କିପରି ରମଣ କରୁଛ? କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅଶକ୍ୟ ନୁହେଁ।”

Verse 35

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् । इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः

ସ୍ୱାତ୍ମାନନ୍ଦରେ ରମଣ କରୁଥିବା ତୁମ ପାଇଁ ରତି ସୁଖର ସାଧନ ନୁହେଁ; ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ମର (କାମଦେବ) ତୁମେ ବଳପୂର୍ବକ ଭସ୍ମ କରିଦେଲ।

Verse 36

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः

ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବ୍ୟର୍ଥ ଜନ୍ମିତା ମନାଯାଏ।

Verse 37

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଯେନେ ଏକମାତ୍ର ଶେଷ ରଖିଛି—ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭୋଗବିଷୟ ହେବା। ତଥାପି ଯଦି ତାକୁ ‘ଅସତ୍ୟ’ କହି ଅନ୍ୟଥା ରୂପେ ଅପବାଦ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ନାରୀର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି?

Verse 38

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्

ଏହିପରି, ତୁମେ ଗୁପ୍ତରେ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ଥିତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି, କିମ୍ବା କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ।

Verse 39

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया

ଏପରି କହି ଦେବୀ ଶୟନରୁ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ତପ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିକଟରୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଯାଚନା କଲେ।

Verse 40

तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत

ଏପରି ପ୍ରେମ-ସମ୍ମତି ଭଙ୍ଗ ହେବ ବୋଲି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଭୂତପତି ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ଭବାନୀଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 41

ईश्वर उवाच । अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे । रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ, ଏହା କ୍ରୀଡାରେ କହିଥିବା କଥା ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣୁନାହ; ମୋପରେ କାହିଁକି କ୍ରୋଧ? ଯଦି ମୋର ତୁମ ପ୍ରତି ଅରତି (ବିମୁଖତା) ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ରତି—ପ୍ରେମ—କିପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଆନ୍ତା?

Verse 42

माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा । कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम

ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ମାତା; ମୁଁ ପିତା ଏବଂ ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ। ତେବେ ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ଅଭିରତି—ଆନନ୍ଦମୟ ଆସକ୍ତି—ନଥିବା କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 43

आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः । यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः

ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛା ଉଦ୍ଭବିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କାମଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି କରାଯାଇଥିବ? କାରଣ କାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଜଗତ୍‌ର ଉଦ୍ଭବ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 44

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया । ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया

ପୃଥକ୍ ଜନମାନଙ୍କ ରତି-ଆନନ୍ଦ ଓ ସଂଯୋଗ ପାଇଁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିରେ କାମତତ୍ତ୍ୱକୁ କଳ୍ପନା କରିଛି। ତେବେ କାମଦାହ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ କିପରି ଉପାଲମ୍ଭ କରୁଛ?

Verse 45

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः । मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः

ମୋତେ ଦେବମାନଙ୍କ ସମାନ ଭାବି ମନୋଭବ (କାମ) ଅଳ୍ପ ଅବମାନ କଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ତାକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରିଦେଲି।

Verse 46

विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्

ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷାର କାରଣ ହେବାରୁ ଆମର ବିହାର ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ହୁଏ। ତେଣୁ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଜି ତୁମକୁ ଉପାୟ କରି ଏହି କ୍ରୀଡାମୟ ଉଦ୍ୟମକୁ ମୁଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।

Verse 47

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते । क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

“ଏହି ବିଷୟ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ।” କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମାଉଥିବା ସେହି ବାକ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି ସେ ପରେ ଏପରି କହିଲା।

Verse 48

देव्युवाच । श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया । येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता

ଦେବୀ କହିଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍, ତୁମ ଚାଟୁବଚନ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ, ଦୃଢ଼ବୁଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବେ ଠକାଯାଇଥିଲି।”

Verse 49

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् । कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते

ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ନାରୀ ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ସେ ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୁଳାଙ୍ଗନା ଓ ଶୁଭା; କିନ୍ତୁ ନୀଚମାନେ ତାକୁ ତୁଚ୍ଛ କରନ୍ତି।

Verse 50

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः । क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा

“ମୋ ପ୍ରତି ତୁମ ଅପ୍ରୀତି ଅତ୍ୟଧିକ—‘ମୋ ଦେହ ଗୌରୀ ପରି ଗୌର ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଭାବି। ତେଣୁ ଖେଳାଛଳରେ କହା ‘କାଳୀ’ ମଧ୍ୟ ମେଳ ଖାଉଛି; ନହେଲେ କିପରି?”

Verse 51

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् । अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे

ଏହେତୁ ତୁମ କଠୋରତା ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ଏବଂ ଅସମ୍ମତ। ତପ-ଯୋଗର ଏହି ସଂଯୋଗ ତ୍ୟାଗ ନକରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆଉ ରହିବାକୁ ସାହସ କରୁନି।

Verse 52

शिव उवाच । स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् । ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव

ଶିବ କହିଲେ: “ଯଦି ତୁମ ତପ ଏପରି, ତେବେ ଏହି ତପର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ତୁମ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣଧାରିଣୀ ହେଉ।”

Verse 53

देव्युवाच । नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा । ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्

ଦେବୀ କହିଲେ: “ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଆପଣଙ୍କ ବିଧାନ/ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନି। ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଗୌରୀ (ଶୁଭ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା) ହେବି।”

Verse 54

ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा । तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ପୂର୍ବେ ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ। ହେ ମହାଦେବୀ, ତାଙ୍କୁ ଡାକି ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ କଣ ସାଧିବ?”

Verse 55

देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः

ଦେବୀ କହିଲେ: “ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ପଦ ଓ ଶକ୍ତି ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ହିଁ ପାଇଛନ୍ତି। ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।”

Verse 56

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा

ପୂର୍ବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ସତୀ’ ନାମରେ ଥିଲି; ଏବଂ ଏଭଳି ଜଗତ୍ପତି ତୁମକୁ ହିଁ ପତିରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି।

Verse 57

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह

ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜ-ସ୍ୱରୂପ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି। ମୁଁ ଗୌରୀ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଏଥିରେ ଦୋଷ କ’ଣ? ଏଠାରେ କୁହ।

Verse 58

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया

ମହାଦେବୀ ଏପରି କହିଲେ, ବାମଦେବ ଯେନ ମନ୍ଦହାସ କଲେ; ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ଇଚ୍ଛାରୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଜୋର କଲେ ନାହିଁ।