त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause

Verse 1

वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

ବାୟୁ କହିଲେ—ପୁରୁଷର ଅଧିଷ୍ଠାନ-ପ୍ରବେଶ ପୂର୍ବରୁ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ (ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକାରଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 2

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

ତାପରେ ସେହି ବିକାରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଏହି ତିନି ଦେବ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।

Verse 3

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ ଭୁବନକୁ ବ୍ୟାପି ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାହତ; ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅପ୍ରତିମ; ଏବଂ ଅଣିମା ଆଦି ଯୋଗସିଦ୍ଧି ସହିତ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ।

Verse 4

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ—ଏଇ ତିନି କର୍ମରେ ମହାଦେବ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେଇ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସହ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।

Verse 5

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

କଳ୍ପାନ୍ତରେ, ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମୋହିତ ହୋଇ ସ୍ପର୍ଧାକୁ ଧାଉଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା, ଲୟ ଓ ଆଚାର-ବିଧି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦାନ କଲେ।

Verse 6

एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः

ଏମାନେ ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପରସ୍ପର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 7

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ୱାରା କାହାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କିମ୍ବା ଅଧିକ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱ ସତ୍ୟରେ ସିદ્ધ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 8

मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः

କ୍ରୋଧ ଓ ହଠରେ ଆବିଷ୍ଟ ମୂର୍ଖମାନେ କଠୋର ବାକ୍ୟରେ ଏମିତି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଯାତୁଧାନ ଓ ପିଶାଚ ସମାନ ହୋଇଯାନ୍ତି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 9

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्

ମହାଦେବ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ। ମହେଶ୍ୱର ରୂପେ ସେ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାର ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି।

Verse 10

सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

ସେଇ ପରମାତ୍ମା ଏହି ତ୍ରୟର, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରୁ ଜଗତ୍‌ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ।

Verse 11

यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ନିତ୍ୟ, ନିଷ୍କଳ, ପରମେଶ୍ୱର—ସେଇ ଏକା ତାହାର ଆଧାର, ତାହାର ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଯାହାରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେଇ ଅଧିଷ୍ଠାନ।

Verse 12

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्

ଏହେତୁ ମହେଶ୍ୱର ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଉଭୟ। ସଦାଶିବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଶିବାତ୍ମକ।

Verse 13

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्

ପ୍ରଧାନରୁ ପ୍ରଥମେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମିଲା; ତାହାକୁ ବୃଦ୍ଧି, ଖ୍ୟାତି, ମତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ସଂକ୍ଷୋଭରୁ ଅହଂକାର ତ୍ରିଧା ହେଲା।

Verse 14

अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

ଅହଂକାରରୁ ଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଧାନ ଵୈକାରିକ ଅହଂକାରରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 15

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च

ସେହି ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକାସାଥି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 16

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः

ସେଠାରେ ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ନିଜ ଗୁଣରେ ଏହା ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ—ଦୁହିଁର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରେ। ତମସ୍‌ଯୁକ୍ତ ଅହଂକାରରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଭୂତ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 17

भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः

ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଦିଭୂତ ହେବାରୁ ସେ ‘ଭୂତାଦି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଭୂତାଦି’ ଶବ୍ଦଟି ମୂଳତଃ ନାମମାତ୍ର; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 18

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः

ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ-ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମେ। ବାୟୁରୁ ରୂପ-ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାରୁ ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ପ୍ରକଟେ; ତେଜରୁ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 19

रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्

ରସରୁ ଆପଃ (ଜଳ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେହି ଜଳରୁ ଗନ୍ଧ-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମିଲା; ଭୂତମାନଙ୍କରୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 20

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

ପୁରୁଷ (ପରମେଶ୍ୱର)ଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଅନୁଗ୍ରହ-ସହାୟତାରେ, ମହତ୍ ଆଦିରୁ ବିଶେଷ-ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ଅଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

Verse 21

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

ଯେତେବେଳେ ସେହି (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା)ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ (ପ୍ରକଟ ହେବାକୁ ଥିବା ଜଗତ) ଓ କରଣ (ସୃଷ୍ଟିର ସାଧନ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେହି ଅଣ୍ଡରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ହୋଇ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 22

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

ସେଇ ପ୍ରଥମ ଶରୀରୀ; ତେଣୁ ସେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 23

तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः

ସେହି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ। ଯଜ୍ଞର ଅଭିମାନିନୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 24

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସେହି ଶରୀରୀ ପାଇଁ ମନ ଯାହା-ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜୀବ ସତ୍ୟରେ ବଶୀ ନୁହେଁ; ସ୍ୱଭାବତଃ ସେ ବିକାରଶୀଳ, ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଓ ସାପେକ୍ଷ (ପରାଧୀନ) ଥିବାରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ ହୁଏ।

Verse 25

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्

ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ତ୍ରିଧା ବିଭଜନ କରି ସେ ତ୍ରିଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ ତିନି ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ଶାସନ କରନ୍ତି।

Verse 26

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः

ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ; କାଳତ୍ୱରେ ସେ ‘ଅନ୍ତକ’ (ଅନ୍ତ କରୁଥିବା) ବୋଲି ପରିଚିତ। ପୁରୁଷରୂପେ ସେ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ ପୁରୁଷ; ଏବଂ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ରୂପେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ତ୍ରିବିଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 27

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜଃ; କାଳତ୍ୱରେ ତମଃ ଓ ରଜଃ। କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ। ଏହିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁରେ ଗୁଣପ୍ରାଧାନ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ।

Verse 28

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଧାରଣ କଲେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳତ୍ୱ ଧାରଣ କଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଲୟ କରନ୍ତି। ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷରୂପେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ବିଭୁଙ୍କ କର୍ମ ତ୍ରିବିଧ।

Verse 29

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

ଏହିପରି ତ୍ରିବିଧ ଭିନ୍ନତା ହେତୁ ବ୍ରହ୍ମା ‘ତ୍ରିଗୁଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ବିଭାଜନ ହେତୁ ‘ଚାତୁର୍ବ୍ୟୂହ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 30

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

ସେ ଆଦି ଥିବାରୁ ‘ଆଦିଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ; ଅଜନ୍ମା ଥିବାରୁ ‘ଅଜ’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ପ୍ରଜାପତି’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 31

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः

ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମେରୁ ପର୍ବତ, ସେ ତାହା ସେଇ ପରମ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କ ‘ଉଲ୍ବ’ (ବାହ୍ୟ ଆବରଣ/ପିଣ୍ଡ) ଅଟେ। ଗର୍ଭୋଦକ ଜଳ ସମୁଦ୍ର ହେଲା, ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ‘ଜରାୟୁ’ (ଝିଲ୍ଲୀ) ପରି ହେଲେ।

Verse 32

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଏହି ଲୋକମାନେ—ଏହି ସମଗ୍ର ଅନ୍ତର୍ବିଶ୍ୱ—ସମାହିତ: ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ରସହ, ଗ୍ରହସହ, ଏବଂ ସର୍ବଗାମୀ ବାୟୁ ସହିତ।

Verse 33

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

ବାହ୍ୟତଃ ସେ ଅଣ୍ଡ ଦଶଗୁଣ ଜଳରାଶିଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏବଂ ସେହି ଜଳ ମଧ୍ୟ ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ତେଜସ୍ (ଅଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

Verse 34

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

ତେଜସ୍ (ଅଗ୍ନି) ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ବାୟୁ ଆକାଶଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏବଂ ଖଂ (ଆକାଶ) ମଧ୍ୟ ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

Verse 35

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

ସ୍ଥୂଳ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନେ ମହତ୍ (ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ମହତ୍ ପୁନଃ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି) ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବାହ୍ୟରୁ ଏହି ସାତ ଆବରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘେରାଯାଇଛି।

Verse 36

एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

ଏହି ଆବରଣମାନେ ପରସ୍ପର ଏକାପରକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି ସ୍ଥିତ ଅଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିଧ୍ୱଂସ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଶକ୍ତି।

Verse 37

एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

ଏଭଳି ପରସ୍ପରାଶ୍ରୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଆଧାର–ଆଧେୟଭାବରେ ବିକାରମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିକାରୀ କାରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 38

कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

ଯେପରି କଚ୍ଛପ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ପୁଣି ସଙ୍କୋଚ କରେ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବିକାରମାନଙ୍କୁ ସୃଜି ପୁଣି ତାହାକୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମିତ କରି ଲୟ କରେ।

Verse 39

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते

ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରଳୟକାଳ ଆସିଲେ ତାହା ପ୍ରତିକ୍ରମରେ ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 40

गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

କାଳର ଅଧୀନରେ ଗୁଣମାନେ କେବେ ସମ, କେବେ ବିଷମ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ଲୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବୈଷମ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ।

Verse 41

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

ଏହି ମହାନ୍ ଓ ଘନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୋନି (ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ) ଅଟେ। ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଉଚ୍ୟ।

Verse 42

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

ଏପରି ଅଣ୍ଡମାନଙ୍କର ହଜାରେ ହଜାରେ କୋଟି ଅଛି—ଏହା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଧାନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 43

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्

ସେଠା ସେଠା ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାମାନେ, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ମାନେ ଓ ଭବ (ରୁଦ୍ର)ମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏଭଳି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ।

Verse 44

महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

ମହେଶ୍ୱର ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର; ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ। ସେହି ଅଣ୍ଡରୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକମାନେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 45

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

ଏହି ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନସର୍ଗକୁ ମୁଁ ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ (ବିଚାର-ଗଣନା ବିନା) କହିଛି। ଏବଂ କଳ୍ପାନ୍ତକାଳର ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳାମାତ୍ର।

Verse 46

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्

ସ୍ମୃତିରେ ଯେ ଅପ୍ରମେୟ କାରଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରସୂତି-ହେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ ରହିତ, ଅନନ୍ତବୀର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ। ସେ ଶୁକ୍ଳ ଓ ସୁରକ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏବଂ ପୁରୁଷ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 47

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले

ରଜୋଗୁଣର ଉତ୍ପାଦକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହେତୁ ଜଗତର ନିରନ୍ତରତା ଓ ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ। ଆଦିକାଳେ ସେ ଅଷ୍ଟ ବିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, କାଳାନ୍ତେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତଦ୍ରୂପେ ଗ୍ରସି ଲୟକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 48

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य

ପ୍ରକୃତିରେ ସ୍ଥାପିତ କାରଣମାନଙ୍କର ଯେ ସ୍ଥିତି ଓ ଯେ ପୁନଃ ପ୍ରବୃତ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତ ଅପ୍ରାକୃତ ବୈଭବଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରରେ ହୁଏ।