परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କଳ୍ପଚକ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ‘ଷଟ୍କୁଲୀୟ’ ମୁନିମାନେ ‘ପରମ’—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ—ଏହାକୁ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ବିବାଦ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଦୁର୍ନିରୂପ୍ୟ ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମାଧାନ ପାଇଁ ସେମାନେ ଦେବ-ଦାନବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ, ଅବିନାଶୀ ବିଧିନିର୍ମାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ମେରୁର ପୁଣ୍ୟଶିଖର ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭରିଥିବା, ରତ୍ନ, ଉପବନ, ଗୁହା ଓ ଜଳପ୍ରପାତରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ’ ନାମକ ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଶୁଦ୍ଧଜଳ ହ୍ରଦ, ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଦୃଢ ପ୍ରାକାରଯୁକ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାନଗରୀର ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ତତ୍ତ୍ୱନିର୍ଣ୍ଣୟ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠିକା, ଯାହା ସୂଚାଏ ଯେ ପରମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାଧିକାରୀଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ, ମହାକାଳ ଅତିବାହିତ ହୋଇ, ଅନେକ କଳ୍ପ ପୁନଃପୁନଃ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଏହି ଉପସ୍ଥିତ (ନୂତନ) କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।
Verse 2
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
ବାର୍ତ୍ତା ଯଥାବିଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଏବଂ ସମବେତ ପ୍ରଜା ଜାଗୃତଚିତ୍ତରେ ସାବଧାନ ହେଲେ; ତେବେ ଷଟ୍କୁଳୀୟ ମୁନିମାନେ ପରସ୍ପର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 3
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
“ଏହିଁ ପରମ” “ଏହା ପରମ ନୁହେଁ” ବୋଲି ମହାବିବାଦ ଉଠିଲା; କିନ୍ତୁ ପରମ (ପତି) ଦୁର୍ନିରୂପ ଥିବାରୁ ସେଠାରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 4
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
ତାପରେ ସେମାନେ ବିଧାତା ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 5
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
ସେମାନେ ଶୁଭ ଓ ରମ୍ୟ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଯାହା ଦେବ-ଦାନବମାନଙ୍କରେ ସଂକୁଳ ଥିଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସଂବାଦ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 6
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
ସେଠା ପକ୍ଷୀଦଳର କଳରବରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଥିଲା; ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା; ଏବଂ ନିକୁଞ୍ଜ, କନ୍ଦରା, ଦରୀ, ଏକାନ୍ତଗୃହ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିର୍ଝରମାନଙ୍କ ଶୋଭାରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 7
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
ସେଠାରେ ‘ବ୍ରହ୍ମବନ’ ନାମକ ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଥିଲା, ନାନା ପ୍ରକାର ମୃଗରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାହା ଦଶ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘ ଥିଲା।
Verse 8
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
ସେଠାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ରମ୍ୟ ସରୋବର ଥିଲା। ତାହାର ଚାରିପାଖେ ପୁଷ୍ପିତ ସୁନ୍ଦର ବୃକ୍ଷ, ମତ୍ତ ଭ୍ରମରରେ ଆବୃତ ଥିଲେ।
Verse 9
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
ସେଠାରେ ତରୁଣ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ଏକ ମହାନଗର ଥିଲା—ଦୁର୍ଧର୍ଷ ବଳର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର।
Verse 10
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
ସେହି ନଗର ତପ୍ତ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ; ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣସହିତ, ବାହାରକୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ଭଲଭୀ, ଉଚ୍ଚ କୂଟଶିଖର ଏବଂ ଶତଶତ ଭବ୍ୟ ପ୍ରତୋଳୀଦ୍ୱାରରେ ମଣ୍ଡିତ ଥିଲା।
Verse 11
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
ମହାର୍ଘ ମଣିର ବିଚିତ୍ର କାନ୍ତିରେ ଆକାଶ ଯେନ ଲହରି ନାଚୁଥିବା ପରି ଦିଶୁଥିଲା; ଅନେକ କୋଟି ମହାଭବନରେ ସେ ନଗର ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା।
Verse 12
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ମହାତ୍ମା—ସାକ୍ଷାତ୍ ଲୋକପିତାମହ—ଙ୍କୁ ସମୀପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 13
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
ମୁନିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଦେବର୍ଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସନ୍ନିଧିକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଓ ସର୍ବ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 14
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
ସେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ, ସୌମ୍ୟ, ପଦ୍ମପତ୍ରସଦୃଶ ନୟନବାନ୍; ଦିବ୍ୟ କାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 15
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
ସେ ଦିବ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ବିଭୂଷିତ; ଯାହାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦକୁ ସୁରେନ୍ଦ୍ର, ଅସୁରେନ୍ଦ୍ର ଓ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ଭକ୍ତିରେ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି।
Verse 16
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଅଙ୍ଗବତୀ, ହସ୍ତରେ ଚାମର ଧାରଣ କରିଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଭାସିଲେ।
Verse 17
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ନୟନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶିର ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 18
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ହେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିସ୍ୱରୂପ! ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ! ଆଦିପୁରୁଷ, ପୁରାତନ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ପରମାତ୍ମା—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 19
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରଧାନ (ଆଦି ପ୍ରକୃତି) ଓ ଯିଏ ପ୍ରଧାନକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ତେଇଶ ଭେଦରେ ବିକୃତିରୂପେ ଦେଖାଯାଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଅବିକାର, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 20
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ଓ ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉଦରେ ବିରାଜିତ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେଠି ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ ସାଧନ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 21
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକସ୍ୱରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ବିଧାନକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହ ସଂଯୋଗ-ବିଯୋଗ ଘଟାଉଥିବା ବିଧିର କାରଣ ଯିଏ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 22
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
ତୁମେ ଏକା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟ, ପାଳିତ ଓ ସଂହୃତ ହୁଏ। ତଥାପି, ହେ ନାଥ, ତୁମ ମାୟାରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣୁନାହିଁ—ହେ ପିତାମହ।
Verse 23
सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମହାଭାଗ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦିତ ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରୁଥିଲେ।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ, ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହୌଜସ୍ବୀମାନେ! ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ଏଠାକୁ କାହିଁକି ସମାଗତ ହେଲ?
Verse 25
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
ଏପରି କହୁଥିବା ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତାମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ବିନୟଭରା ବାକ୍ୟରେ କହିଲେ।
Verse 26
मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଆମେ ମହା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ; କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ବିବାଦରେ ପଡ଼ିଛୁ, ଏଠାରେ ପରମକୁ ଦେଖୁନାହୁଁ।
Verse 27
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
ତୁମେ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଧାତା-ପାଳକ, ସମସ୍ତ କାରଣର ମଧ୍ୟ କାରଣ। ହେ ନାଥ ଶିବ, ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ।
Verse 28
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପୁରାତନ, ପରାତ୍ପର, ପରମ ବିଶୁଦ୍ଧ, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାଶ୍ୱତ ପରମେଶ୍ୱର—ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ କିଏ?
Verse 29
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
ଏହି ଜଗତ ପ୍ରଥମେ କେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୃତ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୋ ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ ପାଇଁ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତୁ।
Verse 30
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିବାବେଳେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ ଓ ମନ୍ଦହାସ୍ୟମୟ ଦୃଷ୍ଟିଧାରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ (ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 31
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
ଉଠି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ‘ରୁଦ୍ର’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସେ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ସର୍ବାଙ୍ଗ ସିକ୍ତ ହେଲା; ପରେ କରଯୋଡ଼ି କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
A group of ṣaṭkulīya sages become embroiled in a major dispute over which reality is “param” (supreme). Unable to decide, they go to Brahmā—praised by devas and asuras—at Meru, entering the sacral space of Brahmavana.
It dramatizes the epistemic limit that the ultimate cannot be conclusively fixed by rival assertions alone; the “param” is durnirūpya, prompting recourse to higher authority/revelation and a structured hierarchy of knowledge sources.
Meru’s peak and Brahmavana are foregrounded, populated by devas, asuras/dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas, and gandharvas, along with lakes, jeweled ornamentation, and a radiant fortified city—marking a cosmographic prelude to doctrinal resolution.