अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)

Verse 1

वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

ବାୟୁ କହିଲେ—ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରଜାମାନେ ପୁଣି ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମୈଥୁନଜନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ମନେ କଲେ।

Verse 2

न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः

କାରଣ ପୂର୍ବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନାରୀମାନଙ୍କ କୁଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇନଥିଲା; ତେଣୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମୈଥୁନଜନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 3

ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर

ତାପରେ ସେ ଅର୍ଥନିଶ୍ଚୟକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ବିବେକବୁଦ୍ଧି ଗଢ଼ିଲା; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे

ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ବିନା ଏହି ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରଜାମାନେ ସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରି ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ତପ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा

ସେଇ ଆଦ୍ୟା—ପରମ ଶକ୍ତି; ଅନନ୍ତା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କରାଉଥିବା। ସେ ଆଦି, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧା, ଭାବରେ ଗମ୍ୟ ଏବଂ ମନୋହରା।

Verse 6

निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा

ସେ ଗୁଣାତୀତା, ପ୍ରପଞ୍ଚାତୀତା, ନିଷ୍କଳା ଏବଂ ନିରୁପପ୍ଲବା। ସେ ଅଧିକ ନିରନ୍ତର, ନିତ୍ୟା, ଏବଂ ସଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 7

तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः

ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟରେ ଭଗବାନ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ପରେ ପରମ ତପ କଲେ।

Verse 8

तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह

ସେହି ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗନିଷ୍ଠାରେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 9

ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः

ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହର ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହୋଇ ଦେବରୂପେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 10

तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः

ସେହି ପରମ ଦେବଙ୍କୁ—ଅଜ୍ଞାନ ତମସର ପରେ, ଅବ୍ୟୟ—ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ନଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 11

सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ବିଧାତା, ସମସ୍ତ ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱର, ଏବଂ ସର୍ବଲୋକ-ବିଧାୟିନୀ ପରାଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 12

अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्

ସେ ତର୍କାତୀତ, ସୀମିତ ଆଭାସରହିତ, ଅମେୟ, ଅଜର ଓ ଧ୍ରୁବ; ଅଚଳ, ନିର୍ଗୁଣ, ପରମ ଶାନ୍ତ—ଅନନ୍ତ ମହିମାର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 13

सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्

ମୁଁ ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯିଏ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବଦାତା, ସତ୍-ଅସତ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶରୁ ଅତୀତ, ସମସ୍ତ ଉପମାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 14

प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः

ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଉଠି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ କହିଲେ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିନୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସଂସ୍କାର-ସଂଯମରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ ବାକ୍ୟରେ।

Verse 15

यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः

ଯଥାର୍ଥ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ, ବେଦତାତ୍ପର୍ୟରେ ପରିବୃଂହିତ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବଗୋଚର ସୂକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବାଧିଦେବ ମହାଦେବ ଓ ତାଙ୍କର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଦେବୀ—ଉଭୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଜୟ ହେ, ହେ ଦେବ! ହେ ମହାଦେବ, ଜୟ। ହେ ଈଶ୍ୱର, ହେ ମହେଶ୍ୱର, ଜୟ। ସର୍ବ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜୟ; ସର୍ବ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ଜୟ।

Verse 17

जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि

ଜୟ ହେ, ହେ କଲ୍ୟାଣୀ ପ୍ରକୃତି! ଜୟ ହେ, ହେ ପ୍ରକୃତିର ନାୟିକା! ଜୟ ହେ, ତୁମେ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଜୟ ହେ, ହେ ପ୍ରକୃତିସୁନ୍ଦରୀ!

Verse 18

जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल

ଅମୋଘ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ମହାମାୟାଙ୍କୁ ଜୟ; ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପୂରଣକାରୀ ଅମୋଘ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜୟ। ବିଶାଳ ମହାଲୀଳାଯୁକ୍ତ ଅମୋଘଙ୍କୁ ଜୟ; ପରମ ମହାବଳଯୁକ୍ତ ଅମୋଘଙ୍କୁ ଜୟ।

Verse 19

जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि

ଜୟ ହେଉ, ହେ ବିଶ୍ୱଜଗତର ମାତା; ଜୟ ହେଉ, ହେ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ୱରୂପିଣୀ। ଜୟ ହେଉ, ହେ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ; ଜୟ ହେଉ, ହେ ବିଶ୍ୱସଖୀ॥

Verse 20

जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग

ଜୟ ହେଉ, ହେ ଶାଶ୍ୱତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପିଣୀ; ଜୟ ହେଉ, ହେ ନିତ୍ୟ ଆଲୟ। ଜୟ ହେଉ, ହେ କାଳାତୀତ ଆକାର; ଜୟ ହେଉ, ହେ ଭକ୍ତାନୁଗାମୀ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ॥

Verse 21

जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके

ଜୟ ହେଉ, ହେ ଆତ୍ମତ୍ରୟର ନିର୍ମାତ୍ରୀ; ଜୟ ହେଉ, ହେ ଆତ୍ମତ୍ରୟର ପାଳିନୀ। ଜୟ ହେଉ, ହେ ଆତ୍ମତ୍ରୟର ସଂହର୍ତ୍ରୀ; ଜୟ ହେଉ, ହେ ଆତ୍ମତ୍ରୟର ନାୟିକା॥

Verse 22

जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक

ଜୟ ହେଉ, ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ବିଜୟୀ ଅବଲୋକନରେ ଜଗତ୍ ଧାରିତ ହୁଏ ଓ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଆପଣଙ୍କ ଜୟମୟ ଉପେକ୍ଷା-କଟାକ୍ଷରୁ ହୁତଭୁକ୍ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବି, ଭୌତିକ ଭୋଗ୍ୟ ଜଗତକୁ ‘ଭୁକ୍ତ’—ବଶୀଭୂତ ଓ କ୍ଷୀଣ—କରେ॥

Verse 23

जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे

ଜୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କୁ—ଦେବମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞେୟ, ତଥାପି ସ୍ୱାତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୀପ୍ତ। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ-ଜୀବନ ଶକ୍ତିର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜୟ। ଚରାଚର ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ଜୟ।

Verse 24

जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक

ଜୟ ତୁମକୁ—ତୁମ ଏକମାତ୍ର ନାମରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଜୟ ତୁମକୁ—ଅସୁରମାନଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତଗଣେ ପରିବୃତ।

Verse 25

जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे

ଜୟମୟୀ ଶକ୍ତି! ଶରଣାଗତଙ୍କ ରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଧାନ କରିବାରେ ତୁମେ ପରମ ପଟୁ। ଜୟ ଯେତେବେଳେ ସଂସାର-ରୂପ ବିଷବୃକ୍ଷକୁ ଉନ୍ମୂଳିତ କରେ, ସେହି ଅଙ୍କୁରୋଦ୍ଗମ-ସ୍ୱରୂପା ତୁମେ।

Verse 26

जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव

ଜୟ ତୁମକୁ—ତୁମ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରକାଶ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରୂପେ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଜୟ ତୁମକୁ—ତୁମେ ବିଶ୍ୱାତୀତ, ଏବଂ ପରର ବୈଭବକୁ ନିରସ୍ତ କର।

Verse 27

जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि

ଜୟ ତୁମକୁ—ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରଣୀତ ପଞ୍ଚାର୍ଥ-ପ୍ରୟୋଗର ପରମ ଅମୃତ ତୁମେ। ଜୟ ତୁମକୁ—ପଞ୍ଚାର୍ଥ-ବିଜ୍ଞାନର ସୁଧା-ରୂପ ସ୍ତୋତ୍ରର ସ୍ୱରୂପିଣୀ ତୁମେ।

Verse 28

जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके

ଘୋର ସଂସାର-ରୂପ ମହାରୋଗକୁ ନିବାରଣ କରୁଥିବା ପରମ ଭିଷଗ୍ବରଙ୍କୁ ଜୟ। ଅନାଦି ମଳ ଓ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ତମଃପଟଳକୁ ହଟାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରିକାକୁ ଜୟ।

Verse 29

जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि

ଜୟ ତ୍ରିପୁରକାଳାଗ୍ନି! ଜୟ ତ୍ରିପୁରଭୈରବୀ! ଜୟ ତ୍ରିଗୁଣନିର୍ମୁକ୍ତେ ଦେବୀ! ଜୟ ତ୍ରିଗୁଣମର୍ଦ୍ଦିନୀ!

Verse 30

जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि

ଜୟ ଆଦ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞା! ଜୟ ସର୍ବପ୍ରବୋଧିନୀ! ଜୟ ପ୍ରଚୁର ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ସ୍ୱରୂପିଣୀ! ଜୟ ପ୍ରାର୍ଥିତଦାୟିନୀ!

Verse 31

क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्

ହେ ଦେବ! କେଉଁଠି ତୁମ ପରମ ଧାମ, କେଉଁଠି ଆମ ତୁଚ୍ଛ ବଚନ? ତଥାପି ହେ ଭଗବନ, ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଲାପ କରୁଥିବା ମୋତେ କ୍ଷମା କର।

Verse 32

विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः

ଏପରି ସୁକ୍ତିବାକ୍ୟରେ ନିବେଦନ କରି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବିଶ୍ୱକର୍ମା (ବ୍ରହ୍ମା) ରୁଦ୍ର (ଶିବ) ଓ ରୁଦ୍ରାଣୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ ନମସ୍କାର କଲେ।

Verse 33

इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्

ଏହି ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ। ଏହାର ନାମ ‘ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର’; ଏହା ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି—ଦୁହିଁଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଏ।

Verse 34

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्

ଯେ କେହି ଯାହାରୁ ହେଉ ଶିକ୍ଷା ପାଇ ଭକ୍ତିରେ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନ/ପାଠ କରେ, ଶିବ-ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରୀତିର କାରଣ ହେବାରୁ ସେ ସେହି ଫଳ ହିଁ ପାଏ।

Verse 35

सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्

ଯେଉଁ ଦୁଇ ଶଂକର (ଶିବ-ଶକ୍ତି) ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ଜନ୍ମ-ବିନାଶରହିତ, ଏବଂ କୃପାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଓ ଶୁଭ ଯୁବତୀର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ପ୍ରଣାମ କରେ।