सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

ସେମାନଙ୍କ ପାଦରୁ ଘୋଡ଼ା, ମହାହସ୍ତୀ, ଶରଭ, ଗବୟ, ମୃଗ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଅଶ୍ୱତର ଏବଂ ନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଦି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

ଅଭିମାନୀ ସତ୍ତା କେବଳ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାରୁ ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚବିଧ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା। ସେ ସର୍ବତ୍ର ଘନ ତମସାରେ ବୀଜ ଖୋଲ ଭିତରେ ଥିବା ପରି ଆବୃତ; ବାହାରେ-ଭିତରେ ପ୍ରକାଶ ନଥିଲା, ସବୁ ସ୍ତବ୍ଧ ଓ ଯେନେ ଅଚେତନ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ମୁଖ ଓ କର୍ମ-ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆବୃତ ଓ ରୁଦ୍ଧ ରହିଲା।

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

ଏହିହେତୁ ସ୍ୱୟଂ-ସଂବୃତ ସ୍ୱଭାବର ସେମାନେ ‘ନାଗ’ ଭାବେ ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ସାଧନାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ମନେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଘୋଷଣା କରିବା ସହିତ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମକ ପ୍ରବାହ—ଆଡ଼ୁଆ ଜୀବଧାରା (ପଶୁ ଆଦି)—ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

ତିର୍ୟକ୍ ସ୍ୱଭାବର ସେମାନେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶମୟ, କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ପୁନଃ ଆବୃତ ଥିଲେ। ତାହାଠାରୁ ‘ପଶୁ’ ଅବସ୍ଥାର ଜୀବ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେମାନେ କୁପଥ ଧରୁଥିଲେ। ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସାଧକ ଜାଣି ସେ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କଲେ। ତେବେ ‘ଊର୍ଧ୍ୱ-ସ୍ରୋତସ୍’ ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବିଲା—ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଦେବସୃଷ୍ଟି।

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

ସେମାନେ ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ ଏବଂ ବାହାରେ-ଭିତରେ ଆବୃତ ନଥିଲେ। ସ୍ୱଭାବତଃ ସେମାନେ ବାହାରେ-ଭିତରେ ‘ପ୍ରକାଶ’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ ହେଲେ। ପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତର ଧ୍ୟାନରୁ ‘ଅର୍ବାକ୍-ସ୍ରୋତସ୍’—ସାଧକ ପ୍ରବାହ—ଉଦ୍ଭବିଲା। ‘ମନୁଷ୍ୟ’ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ଜନ୍ମିଲା, ଯାହା ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ମିଶ୍ରିତ।

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

ସେମାନେ ବାହାରେ-ଭିତରେ ପ୍ରକାଶମୟ, ତଥାପି ତମସର ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ରଜସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ ଚାରି ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ବିପର୍ୟୟ, ଶକ୍ତି, ତୁଷ୍ଟି ଏବଂ ସିଦ୍ଧି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅପରିଗ୍ରାହୀ ଏବଂ ପୁନଃ ଯଥୋଚିତ ସଂବିଭାଗ (ଠିକ୍ ବଣ୍ଟନ)ରେ ରତ।

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘ଖାଦନ’ ଓ ‘ଅଶୀଳ’ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀ ଭୂତାଦି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ବିକାଶ ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ। ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱିତୀୟ; ତେଣୁ ତାହା ଭୂତସର୍ଗ କୁହାଯାଏ। ତୃତୀୟ ‘ବୈକାରିକ’ ସର୍ଗ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତିର ସର୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭରେ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ନୁହେଁ, ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଘଟିଲା। ଚତୁର୍ଥ ‘ମୁଖ୍ୟସର୍ଗ’; ତାହାରେ ସ୍ଥାବର (ବନସ୍ପତି ଆଦି) ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚମ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’—ଏହା ତିର୍ୟଗ୍ୟୋନି, ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁଜନ୍ମ। ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଷଷ୍ଠ ‘ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍’ ଦେବସର୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

ତାପରେ ‘ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ନାମ ସପ୍ତମ ସର୍ଗ—ଏହା ମାନବସୃଷ୍ଟି। ଅଷ୍ଟମ ‘ଅନୁଗ୍ରହସର୍ଗ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ନବମ ‘କୌମାରସର୍ଗ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପୂର୍ବର ତିନି ସର୍ଗ ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ବୈକୃତ ସର୍ଗ ବୁଦ୍ଧି-ପୂର୍ବକ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

ଆଦିରେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ମନରୁ, ନିଜ ସମାନ, ପ୍ରଥମେ ସନନ୍ଦ, ସନକ, ବିଦ୍ୱାନ ସନାତନ, ଋଭୁ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୋଗୀ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ—ବୀତରାଗ ଓ ବିମତ୍ସର।

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ଈଶ୍ୱରରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ମନ ଲଗାଇଲେ ନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନପେକ୍ଷ ସନକାଦି ଚାଲିଗଲାପରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ପରମ ତପ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ତପ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମାତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

ତାପରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହେବାରୁ ତାଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା। ସେହି ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୂତ ଓ ପ୍ରେତ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଶ୍ରୁଜାତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ।

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

କ୍ରୋଧ ଓ ଆହତ ଅଭିମାନରୁ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ମୂର୍ଛା ଆସିଲା। କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାପତି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତେବେ ପ୍ରାଣେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର, ଭଗବାନ ନୀଲଲୋହିତ, ଅତୁଲ ପ୍ରସାଦ ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

ପ୍ରଭୁ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଏକରୂପ ଓ ଦଶରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଶଧା ଓ ଏକଧା ହେଲେ। “ବତ୍ସମାନେ, ଲୋକାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସ୍ଥାପନା ଓ ହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କର” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“ପ୍ରଜାସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଅଲସତା ଛାଡ଼ି ସାବଧାନରେ ପ୍ରୟାସ କର” ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ସହିତ ସେମାନେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ରୋଦନ ଓ ଦ୍ରାବଣ ହେତୁ ସେମାନେ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେଇ ରୁଦ୍ରମାନେ ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଏହି ପ୍ରାଣମାନେ ମହାତ୍ମଶକ୍ତି।

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

ତାପରେ ପ୍ରାଣହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେବ ପରମେଷ୍ଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମହେଶ୍ୱର କରୁଣାରେ ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ଦାନ କଲେ। ସେଇ ବିଭୁଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିବାରୁ ରୁଦ୍ର ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଖ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ଭୟ କରନି, ଭୟ କରନି, ହେ ମହାଭାଗ ବିରିଞ୍ଚ, ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ। ମୋର କୃପାରେ ତୁମ ପ୍ରାଣ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି; ହେ ସୁବ୍ରତ, ସୁଖରେ ଉଠ। ସ୍ୱପ୍ନାନୁଭୂତି ପରି ସେଇ ମନୋହର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମ ସମ ଦୀପ୍ତ ନୟନରେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ହରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

ତେବେ ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିଥିବା ପରି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ, କରଯୋଡି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ— “ଆପଣଙ୍କ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଆପଣ କିଏ—ଯିଏ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଏକାଦଶାତ୍ମକ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

ତାହାର କଥା ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସୁରେଶ୍ୱର ନିଜ ଦୁଇ ସୁଖଦ କରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ— “ମୋତେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ପୁତ୍ର-ଭାବରେ ଆସିଛି। ଏହି ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“ଏହେତୁ ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏହି ତୀବ୍ର ମୂର୍ଛାକୁ ଝାଡ଼ିଦିଅ। ପୂର୍ବବତ୍ ଜାଗ୍ରତ ହେଅ—ତୁମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।” ଏପରି ଭଗବାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନାନା ଅଷ୍ଟକ ସ୍ତୁତିରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତବ କଲେ।

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ଭାସ୍କର ସଦୃଶ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ରସ ଓ ଜଳମୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଦେବ ଭବଙ୍କୁ ନମୋ ନମଃ। ପୃଥିବୀ-ରୂପ ଶର୍ବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

ହେ ଈଶ, ହେ ବସୁ—ସ୍ପର୍ଶମୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ପଶୁପତି, ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ପାବକ! ତୁମକୁ ନମଃ। ହେ ଭୀମ, ବ୍ୟୋମରୂପ, ଶବ୍ଦମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ! ତୁମକୁ ନମଃ। ହେ ଉଗ୍ର, ଉଗ୍ରସ୍ୱଭାବ, ଯଜମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା! ତୁମକୁ ନମଃ। ହେ ମହାଦେବ, ହେ ସୋମ—ଅମୃତମୂର୍ତ୍ତି! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଣତିପୂର୍ବକ ବାଣୀରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ହେ ଭଗବାନ, ଭୂତ-ଭବ୍ୟେଶ! ହେ ମହେଶ୍ୱର, ମୋ ପୁତ୍ର! ହେ ଅନଙ୍ଗନାଶନ! ସୃଷ୍ଟିର ହେତୁରେ ଆପଣ ମୋ ଅଙ୍ଗରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି।”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

ତେଣୁ, ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ! ଏହି ମହାକାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ବ୍ୟସ୍ତ; ସର୍ବତ୍ର ସହାୟ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ତ୍ରିପୁରମର୍ଦନ ଦେବ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପାବନ କଲେ; ଏବଂ ଶଙ୍କର ସେହି ବାଣୀ ଗ୍ରହଣ କରି “ବାଢମ୍—ତଥାସ୍ତୁ” କହିଲେ।

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

ତାପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ। ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ କେବଳ ମନସା ମାତ୍ରେ ମରୀଚି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ।

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରମୁଖ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ପୁରାତନ ପ୍ରଜାପତି, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର ଧାରକ।

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

ତାଙ୍କଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିବ୍ୟ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଦେବଗଣସହିତ, ପ୍ରଜାସମୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଜଳରୁ ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

ସୃଷ୍ଟିର ନିମିତ୍ତେ ସେ ସମାଧି ଧାରଣ କରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ଯୋଜିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦେବମାନେ, ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ପିତୃମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଜଘନରୁ ସମସ୍ତ ଅସୁର, ଏବଂ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଅବଶେଷରୁ କ୍ଷୁଧାକ୍ରାନ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତମସ୍-ରଜସ୍ ପ୍ରାୟ, ବଳବାନ ଏବଂ ନିଶାଚର ଥିଲେ। ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ଭୂତ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପକ୍ଷରୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ପକ୍ଷଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ ନିର୍ମିତ ହେଲେ। ମୁଖରୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉରଗ (ସର୍ପଜାତି) ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ାଗଲା।

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ରୋମରୁ ଔଷଧି ଓ ସମସ୍ତ ଫଳ-ମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ପବିତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀ, ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିବୃତ୍ ସାମ ଓ ରଥନ୍ତର ଗାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

ତାଙ୍କ ଅଗ୍ର ମୁଖରୁ ସେ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଏବଂ ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ ଓ ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ତୋମକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖରୁ ବୃହତ୍ ସାମ ଓ ଉକ୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସାମଗାନ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଓ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋମ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ସେ ନିଜ ପଶ୍ଚିମ ମୁଖରୁ ବୈରୂପ୍ୟ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯାଗ, ଏବଂ ଏକବିଂଶ, ଅଥର୍ବଣ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯଜ୍ଞକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଉତ୍ତର ମୁଖରୁ ବୈରାଜ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ ଛନ୍ଦ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରୁ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ନାନା ପ୍ରକାର ଭୂତଜୀବ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ; ମନୁଷ୍ୟ, କିନ୍ନର ଓ ରାକ୍ଷସ; ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମୃଗ ଓ ସର୍ପ—ସ୍ଥାଣୁ-ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଅବ୍ୟୟ ସୃଷ୍ଟି, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ସେଇ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି—ହିଂସ୍ର-ଅହିଂସ୍ର, ମୃଦୁ-କ୍ରୂର, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟରେ ଆବୃତ। ଏମିତି ଭାବସଂସ୍କାରରେ ଗଢ଼ିଉଠି ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ପଥକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବାନୁକୂଳ ଜିନିଷ ହିଁ ରୁଚେ। ଏହିପରି ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ମୋକ୍ଷପଥରେ ନାନାତ୍ୱ ଜନ୍ମେ।

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ବିନିଯୋଗ—ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ—ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ନାମ-ରୂପ ନିଶ୍ଚୟ କରି ପ୍ରପଞ୍ଚର ବିବିଧତା ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଆଦିରେ ସେହି ପିତାମହ ବେଦଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ିଲେ—ଆର୍ଷ ନାମ ଓ ବେଦର ପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟବହାର-ରୀତି ସହିତ।

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

ପ୍ରଳୟ-ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ଅଜ (ଅଜନ୍ମ ପ୍ରଭୁ) ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା ସେଇ ଏକେ କରଣ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପୁନଃ ଦାନ କଲେ। ଯେପରି ଋତୁମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମେ ନାନା ରୂପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗାଦିରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭାବ-ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହିପରି କରଣୋଦ୍ଭୂତ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ଲୋକସର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

ମହତ୍ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ (ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରକୃତିର ନିଜସ୍ୱ ପରିଣାମ। ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ଶୋଭିତ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିବିଧ ରମ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଜନପଦରେ ସୁଶୋଭିତ।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

ସେହି ବ୍ରହ୍ମବନରେ ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମା ଅବ୍ୟକ୍ତରୂପେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଅବ୍ୟକ୍ତ-ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ କେବଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ। ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କର କାଣ୍ଡ, ବିକାରମାନେ ମହାଶାଖା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍କୋଟର ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗୁହା। ମହାଭୂତ ତାଙ୍କର ପ୍ରମାଣ, ନିର୍ମଳ ବିଶେଷ ତାଙ୍କର ପଲ୍ଲବ।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ସୁପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଫଳ ଉଦ୍ଭବ କରାଉଥିବା ସେହି ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଜୀବିକା। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ଦ୍ୟୁଲୋକ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ, ଆକାଶ ନାଭି; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ନୟନ; ଦିଗମାନେ ତାହାର କର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ତାହାର ଚରଣ। ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପ୍ରେରକ ଓ ବିଧାତା।

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ପୂର୍ବଭାଗରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ। ତାଙ୍କର ଊରୁରୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ରମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କର ଗାତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ।