कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଳମାନ (ସମୟ-ମାପ) ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସଂଖ୍ୟାରୂପ କାଳ କେଉଁ ପ୍ରମାଣରେ ଗଣନା ହୁଏ, ଏବଂ ମାପ୍ୟ କାଳର ପରମ ସୀମା କ’ଣ। ବାୟୁ ଚକ୍ଷୁ-ନିମେଷକୁ ଆଧାର କରି ‘ନିମେଷ’କୁ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକକ କହି, ପରେ କ୍ରମେ ନିମେଷରୁ କାଷ୍ଠା, କାଷ୍ଠାରୁ କଳା, କଳାରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଅହୋରାତ୍ର (ଦିନ-ରାତି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ମାସ, ଋତୁ ଓ ଅୟନର ସମ୍ବନ୍ଧ, ମାନୁଷ-ଅବ୍ଦ (ମାନବ ବର୍ଷ)ର ଲକ୍ଷଣ, ଦେବ-ଗଣନା ଓ ପିତୃ-ଗଣନାର ଭେଦ କହନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଦେବମାନଙ୍କର ରାତି ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟନ ଦିନ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣରେ ଯୁଗ-ଗଣନାର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ଭାରତବର୍ଷରେ ଚାରି ଯୁଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଏହି କାଳପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆୟୁଷ୍ୟର ମାପ କେଉଁ ପ୍ରମାଣରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ? ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାରୂପ କାଳର ପରମ ସୀମା କ’ଣ?
Verse 2
वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଆୟୁଷ୍ୟର ପ୍ରଥମ ମାପ ‘ନିମେଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଂଖ୍ୟାରୂପ କାଳର ଏହା ଆଦି ପ୍ରମାଣ; ‘କଳା’ର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ।
Verse 3
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
ପାପୁଣି ବନ୍ଦ ହୋଇ ପୁଣି ଖୋଲିବା ଗତିକୁ ‘ନିମେଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ପନ୍ଦର ନିମେଷ ମିଶି ଗୋଟିଏ ‘କାଷ୍ଠା’ ହୁଏ।
Verse 4
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ମିଶି ‘କଳା’ ହୁଏ; ତିରିଶ କଳା ମିଶି ଗୋଟିଏ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’; ଏବଂ ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୋଟିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଅହୋରାତ୍ର’ (ଦିନ-ରାତି) ହୁଏ।
Verse 5
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
ତିରିଶ ଅହୋରାତ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ ଗଠିତ। ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଅହୋରାତ୍ର ହିଁ ଗୋଟିଏ ମାସ—କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷମୟ।
Verse 7
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
ସେଇ ମାସମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଛଅ ମାସରେ ଗୋଟିଏ ଅୟନ (ଅର୍ଧବର୍ଷ) ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇ ଅୟନରେ ବର୍ଷ ମନାଯାଏ; ଲୋକିକ ମାନ ଅନୁସାରେ ସେଇ ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।
Verse 8
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁସାରେ ଏହିଟି ଦିବ୍ୟ ଅହୋରାତ୍ର: ଦକ୍ଷିଣାୟନ ‘ରାତ୍ରି’ ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ (ଉଦଗୟନ) ‘ଦିନ’।
Verse 9
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
ଦିବ୍ୟ ମାସ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ତିରିଶ ଦିନ-ରାତିରୁ ଗଠିତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରୁ ହୁଏ।
Verse 10
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
ତିନିଶେ ବର୍ଷ—ତାହା ସହ ଆଉ ଷାଠି ବର୍ଷ—ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାନୁସାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସଂବତ୍ସର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 11
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
ଯୁଗସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରବୃତ୍ତି କେବଳ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣରେ ହୁଏ। କବି-ଋଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଭାରତବର୍ଷରେ ଚାରି ଯୁଗ ଅଛି।
Verse 12
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
ପ୍ରଥମେ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ; ତାପରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗ ବିଧିତ। ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ ଶେଷରେ କଳି—ଏହିମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗସମୂହ।
Verse 13
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷର। ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା (ଆରମ୍ଭ ସନ୍ଧିକାଳ) ସେତେଇ ଶତବର୍ଷର, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ (ଶେଷ ସନ୍ଧିକାଳ) ମଧ୍ୟ ସେଇ ପରିମାଣର।
Verse 14
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
ଅନ୍ୟ ସନ୍ଧିକାଳମାନେ ଓ ସେହି ସନ୍ଧିମାନଙ୍କର ତିନି ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ସହସ୍ର ଓ ଶତର ପରିମାଣ ଏକେ ଧରଣର ଏକରୂପ କ୍ଷୟମାନରେ ପ୍ରବହିତ ହୁଏ।
Verse 15
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
ଏହି ପରିମାଣ ବାରହଜାର (ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ) ଓ କିଛି ଅଧିକ—ଏହାକୁ ଚତୁର୍ୟୁଗ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଚତୁର୍ୟୁଗର ଏକ ସହସ୍ରକୁ ‘କଳ୍ପ’ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 16
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
ଚତୁର୍ୟୁଗର ଏକହତ୍ତର ଚକ୍ରକୁ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ କୁହାଯାଏ। ଏକ କଳ୍ପରେ ମନୁମାନଙ୍କର ଏପରି ଚଉଦଟି କ୍ରମିକ ପରିବୃତ୍ତି (ଅବଧି) ରହେ।
Verse 17
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
ଏହି କ୍ରମଯୋଗରେ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରଜା ସହିତ ଶତଶଃ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
Verse 18
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞେୟ ଏବଂ ପୁନଃ ଅସଂଖ୍ୟ; ତେଣୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 19
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
‘କଳ୍ପ’ ବୋଲି ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଦିନକୁ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଏପରି ହଜାର କଳ୍ପକୁ ଏଠାରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମ ବର୍ଷ’ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
Verse 20
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
ଆଠ ସହସ୍ର ବର୍ଷର କାଳ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଯୁଗ ବୋଲି କଥିତ। ଏବଂ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ଯୁଗର ସହସ୍ରକୁ ‘ସବନ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 21
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ସବନର ସହସ୍ରକୁ ତ୍ରିଗୁଣ କରି, ପୁନଃ ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ କରି—ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମଗ୍ର କାଳମାନ ଗଣାଯାଏ।
Verse 22
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
ତାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅତୀତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଏକ ମାସରେ ଚାରିଶେ କୋଡ଼ିଏ (ଏମିତି ଇନ୍ଦ୍ର) ଅତୀତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
ଏକ ବର୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ସହସ୍ର ଏବଂ ଚାଳିଶ ଯୁତ (ଦଶହଜାରର ଗୋଷ୍ଠୀ) ରହେ; ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟରେ ଚାଳିଶ ସହସ୍ର ଓ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ (ମୋଟ ପରିମାଣ) କୁହାଯାଏ।
Verse 24
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଅଧିଦେବତା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ୍ୟ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିନରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନ୍ୟ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନରେ ରୁଦ୍ର ଧ୍ୟାନ୍ୟ; ସଦାଶିବଙ୍କ ଦିନରେ ଈଶ୍ୱର ଧ୍ୟାନ୍ୟ।
Verse 25
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
ସେଇ ସଂଖ୍ୟା ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କର; ସେ ନିଜେ ସଦାଶିବ। ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଚାଳିଶ ହଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ (ବର୍ଷ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 26
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରରେ କାଳତତ୍ତ୍ୱ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଯେ କାଳାନ୍ତର, ସେହିଟି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ଦିନ’ ବୋଲି ଜାଣ। ସମାନ ଅବଧି ତାଙ୍କ ‘ରାତ୍ରି’ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ। ତାଙ୍କ ଦିନ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର, ତାଙ୍କ ରାତ୍ରି ପ୍ରଳୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 27
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଦିନ’ ନାହିଁ, ‘ରାତି’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହିଭାବ ଦୃଢ଼ କର। ଲୋକହିତ କାମନାରୁ ମାତ୍ର ଏପରି ଉପଚାର-ବାକ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।
Verse 28
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
ପ୍ରଜାମାନେ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପତିମାନେ; ମୂର୍ତ୍ତିରୂପ; ଦେବ ଓ ଅସୁର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ; ଏବଂ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ—ଏ ସବୁ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ) ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ହିଁ ପରମ ପତି।
Verse 29
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
ତନ୍ମାତ୍ରା, ସ୍ଥୂଳଭୂତର ଆଦିକାରଣ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଅଧିଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ—ସବୁ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଧୀମତ୍ ଶକ୍ତିରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ।
Verse 30
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
ଦିନର ଶେଷରେ ଏସବୁ ଲୟ ପାଏ, ଏବଂ ରାତିର ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱସମ୍ଭବ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। କର୍ମ, କାଳ, ସ୍ୱଭାବ ଆଦିରେ ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଲଂଘ୍ୟ—ସେଇ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ପରମ ଶିବ।
Verse 31
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ—ସେଇ ମହା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସେଇ ପରମ ପତି, ସର୍ବାଧିପତି, ଆମର ଶରଣ ଶିବ।
Frequently Asked Questions
No single mythic episode is foregrounded; the chapter is primarily a technical, instructional discourse (Vāyu answering ṛṣis) defining time-measures and their cosmological correspondences.
It encodes a macrocosmic equivalence: the Devas’ day-night is mapped onto the sun’s half-year courses, shifting the frame from human diurnal time to cosmic/ritual time and enabling yuga computations on a divine scale.
The text highlights graded ontological standpoints—human (mānuṣa), ancestral (pitṛ), and divine (deva)—each with its own calendric equivalences, showing how cosmological order is structured through differential measures of kāla.