पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ସେଇ ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଭୁ ପବନ (ବାୟୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଯେ ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱର, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଆପଣ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବଭାବ କିପରି ଲଭ୍ୟ ହେଲା?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

ବାୟୁ କହିଲେ—ଊନବିଂଶତିତମ କଳ୍ପ ‘ଶ୍ୱେତଲୋହିତ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସେହି କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ତପ କଲେ।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

ସେହି ତୀବ୍ର ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପିତା ସ୍ୱୟଂ—ରୂପବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଦିବ୍ୟ କୌମାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

ଶ୍ୱେତ ନାମକ ମୁନିରୂପ ଧାରଣ କରି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବଦେବ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ତାହାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦାନ କଲେ।

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

ସେହି ପିତା—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି ଓ ପତି ଶିବଙ୍କୁ—ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଣାମ କରି ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ।

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ତାପରେ ସତ୍ୟ-ବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ଚତୁର୍ମୁଖ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ସ୍ଥାବର ଓ ଚର, ଉଭୟକୁ।

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଅମୃତସଦୃଶ ଅମର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତପୋବଳରେ ସେଇ ଅମୃତ ପାଇଲି।

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ବାୟୁ! ତୁମେ ଯେ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛ, ସେ କ’ଣ—ଯାହା ସତ୍ୟସଙ୍ଗତ ଏବଂ ଲୌକିକ ତଥ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଯାହାରେ (ଶିବରେ) ପରମ ନିଷ୍ଠା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ ସୁଖ ପାଏ?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

ବାୟୁ କହିଲେ—ମୁଁ ପୂର୍ବେ ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲି, ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ ତାହାରେ ହିଁ ପରମ ନିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବେକ; ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ଶିକ୍ଷାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ଚେତନ (ଅଜଡ) ଆତ୍ମା, ଜଡ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସେ ଦୁହିଁଙ୍କର ନିୟନ୍ତା—ଏହି ତିନିଟିକୁ କ୍ରମେ ‘ପଶୁ’ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ), ‘ପାଶ’ (ବନ୍ଧନ) ଓ ‘ପତି’ (ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର, ଏବଂ କ୍ଷର-ଅକ୍ଷର ଉଭୟରୁ ପରେ ଯାହା—ଏହି ତ୍ରୟକୁ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତାମାନେ ତାହାର ମହିମାସହ କହନ୍ତି।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

ଅକ୍ଷରକୁ ‘ପଶୁ’ କୁହାଯାଏ, କ୍ଷରକୁ ‘ପାଶ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏବଂ କ୍ଷର-ଅକ୍ଷର ଉଭୟରୁ ପରେ ଥିବା ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ପତି’—ଶିବ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଯାହାକୁ ଅକ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ସେ କ’ଣ? ଯାହାକୁ କ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ସେ କ’ଣ? ଏବଂ ଉଭୟରୁ ପରେ ପରମ କ’ଣ? ହେ ମାରୁତ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

ବାୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରକୃତିକୁ କ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ ଅକ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଉଭୟକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି—ସେହି ପରାତ୍ପର ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଯାହା, ସେ କ’ଣ? ଏହି ‘ପୁରୁଷ’ କାହାକୁ ମନାଯାଏ? ଏ ଦୁହିଁଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ କେମିତି ସ୍ଥାପିତ? ଏହି ପ୍ରେରକ ଈଶ୍ୱର କିଏ?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

ବାୟୁ କହିଲେ—ମାୟାକୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ପୁରୁଷ ମାୟାରେ ଆବୃତ। ମୂଳକର୍ମରୁ ସମ୍ବନ୍ଧ-ବନ୍ଧନ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ହିଁ ପ୍ରେରକ ଈଶ୍ୱର।

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଯାହାକୁ ‘ମାୟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ସେ କ’ଣ? ତାହାର ରୂପ କିପରି, ଏବଂ ମାୟାରେ ଆବୃତ କିଏ? ଏହାର ମୂଳ କ’ଣ, କିପରି ପ୍ରକାର, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ତଥା ‘ଶିବତ୍ୱ’ କ’ଣ, ଏବଂ ଶିବ କେଉଁଠୁ ଜଣାଯାଏ/ଅନୁଭୂତ ହୁଏ?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

ବାୟୁ କହିଲେ—ମାୟା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି। ଆତ୍ମା ଚିଦ୍ରୂପ, ତଥାପି ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୁଏ। ଚିତ୍‌କୁ ଢାକୁଥିବା ନିଜସ୍ୱ ମଲ ହିଁ ମଲ; ଏବଂ ବିଶୁଦ୍ଧି ସ୍ୱଭାବତଃ ଶିବତା।

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ମାୟା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କିପରି ଆବୃତ କରେ, କେଉଁ ହେତୁରୁ? ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହି ଆବରଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

ବାୟୁ କହିଲେ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବୃତି (ସୀମା) ହୋଇପାରେ; କାରଣ କଲାଦି ଆବରଣ-ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ। ଭୋଗାର୍ଥେ କର୍ମ ହିଁ କାରଣ; ମଲକ୍ଷୟ ହେଲେ ସେଇ କର୍ମବନ୍ଧ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—‘କଲା’ ଆଦି ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ କ’ଣ? ସେ କର୍ମ କି, ନା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଘୋଷିତ? ତାହାର ଆଦି କ’ଣ, ଅନ୍ତ କ’ଣ, ଫଳ କ’ଣ, ଏବଂ କେଉଁ ଆଶ୍ରୟରେ ତାହା ଅବସ୍ଥିତ?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

କାହାର ଭୋଗଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଘଟେ—ଭୋଗ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ସେ ଭୋଗର ସାଧନ କ’ଣ? ମଲକ୍ଷୟର ହେତୁ କ’ଣ, ଏବଂ ଯାହାର ମଲ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି ସେ ପୁରୁଷ କିପରି?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

ବାୟୁ କହିଲେ—କଲା, ବିଦ୍ୟା, ରାଗ, କାଳ ଏବଂ ନିୟତି—ଏହି ସବୁକୁ ‘କଲାଦି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ଏହାଙ୍କର ଭୋକ୍ତା (ଅନୁଭୋକ୍ତା), ସେଇ ପୁରୁଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବାତ୍ମା।

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

ଯେ କର୍ମ ପୁଣ୍ୟ–ପାପମୟ, ଯାହାର ଫଳ ସୁଖ–ଦୁଃଖ; ଯେ ଅନାଦି ମଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଭୋଗରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରୂପ ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରିତ—ସେଇ ବନ୍ଧନକାରୀ କର୍ମ।

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

ଭୋଗ କର୍ମକ୍ଷୟ ପାଇଁ; ତେଣୁ ଭୋଗକୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ (ସୂକ୍ଷ୍ମ-ମୂଳ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ଦ୍ୱାରରୂପ ଶରୀର ହିଁ ଭୋଗସାଧନ।

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

ଭକ୍ତିର ଅତିଶୟ ଉତ୍କର୍ଷରୁ ଲଭ୍ୟ ପ୍ରସାଦଦ୍ୱାରା ମଲକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଇ ଆତ୍ମମଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଜୀବ ଶିବସମ (ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତ) ହୁଏ।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

ମୁନିମାନେ କହିଲେ— କଳା ଆଦି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ପୃଥକ କର୍ମ କ’ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଆତ୍ମାକୁ ‘ଭୋକ୍ତା’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ କେମିତି ସ୍ୱଭାବର? କେଉଁ ଆକାର/ରୂପରେ ତାହା ଭୋଗ୍ୟ/ଅନୁଭୂତ ହୁଏ? ଭୋଗକାଳେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ କ’ଣ? ଏବଂ ‘ଶରୀର’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

ବାୟୁ କହିଲେ—ବିଦ୍ୟା ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଓ କ୍ରିୟାଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। କାଳ ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ରୂପେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ସେଠାରେ କାଳ ହିଁ ଅବଚ୍ଛେଦକ (ସୀମାକର୍ତ୍ତା) ଏବଂ ନିୟତି ନିୟାମିକା (ନିୟନ୍ତ୍ରିଣୀ) ଅଟେ।

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

ଯେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଏବଂ ଜଗତର ପ୍ରଭବ ଓ ଲୟର ଆଧାର, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ‘ପ୍ରଧାନ’ ଓ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(ପ୍ରଭୁଙ୍କ) କଳାରୁ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତଥାପି ଅବ୍ୟକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଜୀବ ତ୍ରିବିଧ ଭୋଗ କରେ—ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ଗୁଣମାନେ ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭବ। ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେ ତିଳରେ ତେଲ ପରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

ସୁଖ ଓ ସୁଖର ହେତୁ—ସଂକ୍ଷେପରେ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାହାର ବିପରୀତରୁ ରାଜସ ଜନ୍ମେ; ଷ୍ଟମ୍ଭ (ଜଡତା) ଓ ମୋହ ନିଶ୍ଚୟ ତାମସ।

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ଊର୍ଧ୍ୱଗତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଅଧୋଗତି ତାମସ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଯେ ମଧ୍ୟମ ଗତି, ସେହି ରାଜସ ବୋଲି ପଠିତ।

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ; ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ସମଷ୍ଟି ଏବଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହିଏ ପାଶବଦ୍ଧ ଦେହ-କ୍ଷେତ୍ର; ଏହାର ପରମ ଅଧିପତି ପତି-ସ୍ୱରୂପ ଶିବ।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ—ଏହି ଚାରିଟିର ସମୁଚ୍ଚୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବିକାରସହିତ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

ଯାହା କାରଣଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ତାହାକୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ କୁହାଯାଏ। ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ତାହା ‘ବ୍ୟକ୍ତ’—ଶରୀର, ଘଟ ଆଦି ପରି।

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

ଯେପରି ଘଟ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା ଆଦି କାରଣରୁ ପ୍ରକୃତରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶରୀରାଦି ବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ପ୍ରକୃତରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

ଏହେତୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏକାଇ ଏକତ୍ୱର କାରଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର ଶରୀର, ଏବଂ ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଉପରେ ନିର୍ଭର—ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ।

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରରୁ ଭିନ୍ନ ‘ଆତ୍ମା’ ଶବ୍ଦରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଥାଏ, ତାହାର ବାସ୍ତବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର କେଉଁଠି?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

ବାୟୁ କହିଲେ—ବିଭୁଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ନିଶ୍ଚିତ। କିନ୍ତୁ ‘ଆତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି’ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଉଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ।

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

ସଜ୍ଜନମାନେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ମାନନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସ୍ମୃତି ଆଦିର ଜ୍ଞାନ ଅନିୟତ, ଏବଂ ଦେହାନୁଭବ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ।

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

ଏହିହେତୁ ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞେୟର ଗୋଚର-କ୍ଷେତ୍ର—ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷୀ ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ତେଣୁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ସେ ‘ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ’ ବୋଲି ଗୀତ।

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

ସେ ସେଠାରେ ‘ସର୍ବ’ ସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ତଥାପି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, କାହା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେ ବାହ୍ୟରୂପେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

ସେ ପରମ ମହାନ ଆତ୍ମା ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କେବଳ ସାଧନା-ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବଗତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

ସେ ନ ସ୍ତ୍ରୀ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ନପୁଂସକ। ସେ ନ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ, ନ ତିର୍ୟକ୍, ନ ଅଧସ୍ତାନରେ—କୌଣସି ଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

ଅନ୍ତର୍ମନନରେ ଧୀର ଜ୍ଞାନୀ ନର ସଦା ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ—ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହରହିତ, ଚଳମାନରେ ଅଚଳ, ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହି କ’ଣ ଲାଭ? ପୁରୁଷ (ଚେତନ ଆତ୍ମା) ଦେହଠାରୁ ପୃଥକ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ପୃଥକତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅସମ୍ୟକ୍ ଓ ଅସ୍ଥିର; ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ବୋଧରେ ରହନ୍ତି।

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

ପୁରୁଷର ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଏହି ଶରୀର ପ୍ରକୃତରେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ, ବନ୍ଧନରେ ବଶ, ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ, ଅଧ୍ରୁବ—ଏଥିରେ ସ୍ଥିରତା ନାହିଁ।

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

ବିପଦର ବୀଜସ୍ୱରୂପ ସେହି କାରଣ ସହ ଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ କେବେ ସୁଖୀ, କେବେ ଦୁଃଖୀ, କେବେ ମୂଢ ହୋଇଯାଏ।

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

ଯେପରି ଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ କ୍ଷେତ୍ର ଅଙ୍କୁର ଜନ୍ମାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ଲାବିତ କର୍ମ ଦେହକୁ (ନୂତନ ଶରୀରକୁ) ଜନ୍ମାଏ।

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖମୟ ଆବାସରେ ବସୁଥିବା ଏବଂ ଅନିବାର୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଭାଗୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କର ଦେହରୂପ ଅସଂଖ୍ୟ ତନୁ—କିଛି ଆସିବାକୁ, କିଛି ଗତ—ହଜାରେ ହଜାରେ ଅଛି।

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

କ୍ଷୟଶୀଳ ଶରୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହୀ ପୁନଃପୁନଃ ଆସେ ଓ ଯାଏ। କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାୟୀ ନିବାସ ମିଳେ ନାହିଁ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ବନ୍ଧନମୋଚକ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ, ମୁକ୍ତିଦାତା ପତିଙ୍କ ଶରଣ ନେଇନାହିଁ।

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

ଏହି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା କେବେ ଆବୃତ, କେବେ ବିୟୁକ୍ତ ଭଳି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ—ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଚଞ୍ଚଳ ମେଘସଞ୍ଚୟରେ କେବେ ଢାକାଯାଏ, କେବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

ଅନେକ ଦେହଭେଦ ହେତୁ ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର ବୃତ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ; ଯେପରି ଅଷ୍ଟାପଦ ପଟରେ ଛାଡ଼ିଲେ ଏକେ ପାଶାର ମୁଦ୍ରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

ନିଜର ଭାବେ କେହି ତାହାର ନୁହେଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭାବେ କାହାର ନୁହେଁ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଏହା କେବଳ ପଥର ସଙ୍ଗମ—ସଂସାର-ଯାତ୍ରାର ଅକସ୍ମାତ୍ ସାଥି।

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

ଯେପରି ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠଖଣ୍ଡ ଭାସି ଭାସି ମିଳିଯାଏ ଏବଂ ମିଳି ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସମାଗମ ମଧ୍ୟ କର୍ମପାଶବଶତଃ କ୍ଷଣିକ।

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

ସେ ଦେହକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଦେହ ତାକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ। ତଥାପି ଜଣେ ପରମ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଉଭୟଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣ ତାହା ପରମ ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ‘ପଶୁ’ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହା ସମସ୍ତ ପଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ବନ୍ଧନ ଛୁଟେ ନାହିଁ।

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

ଏହି ଜୀବ ‘ପଶୁ’ ପାଶଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ; ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ଯେନ ଭକ୍ଷଣ କରି ଭୋଗ କରେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ସେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳାର ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

ଏହି ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଅଜ୍ଞ; ନିଜ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅଧିପତି ନୁହେଁ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, କେବେ କୂପସଦୃଶ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଯାଏ।

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ବାୟୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତ ହେଲେ। ଶୈବ ଆଗମରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେହି ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ କହିଲେ।