कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva

Verse 1

मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—କାଳରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାଳଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କାଳନିରପେକ୍ଷ କିଛି ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 2

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଶ୍ୱ—ଶାଶ୍ୱତ ସଂସାରମଣ୍ଡଳ—ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରର ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ଏହା ଚକ୍ର ପରି ଘୂରେ।

Verse 3

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବାସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନିୟତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 4

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୟ କରେ। ନିଜକୁ ‘ଅତିପ୍ରଭୁ’ ଭାବି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିଚରେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର।

Verse 5

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

ହେ ବିଚକ୍ଷଣ! ଏହି ପୂଜ୍ୟ କାଳ କିଏ? ଏହା କାହାର ବଶରେ ଚାଲେ? ଏବଂ କିଏ ଏହାର ଅଧୀନରେ ନ ପଡ଼େ? ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 6

वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

ବାୟୁ କହିଲେ—କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଆଦି କାଳ-କଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ପ୍ରକଟ ରୂପ ଯାହାର, ସେଇ ପରମ ମାହେଶ୍ୱର ତେଜ ‘କାଳାତ୍ମ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ—କାଳର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ।

Verse 7

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟୋଗ-ରୂପ ଯେ ବିଶ୍ୱନିୟାମକ ବଳ, ତାହା ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଂଘ୍ୟ।

Verse 8

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

ଯେ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ କାଳସ୍ୱରୂପ, ତାହାରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ-ଉପରେ-ଅଂଶମୟୀ ମୁକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରୁ ନିଷ୍କ୍ରମି ଆଗେଇଯାଏ—ଅଗ୍ନିରୁ ଛାଡ଼ା ଲୋହା ବାଣ ପରି।

Verse 9

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

ଏହେତୁ ବିଶ୍ୱ କାଳବଶରେ; କିନ୍ତୁ କାଳ ବିଶ୍ୱବଶରେ ନୁହେଁ। କାଳ ଶିବଙ୍କ ବଶରେ; ଶିବ କେବେ କାଳବଶରେ ନୁହେଁ।

Verse 10

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

ଯେହେତୁ ଅପ୍ରତିହତ ଶାର୍ବ (ଶିବମୟ) ତେଜ କାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହିପରି କାଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମହାନ ଓ ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ।

Verse 11

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

ବିଶେଷ ପ୍ରଜ୍ଞାତେଜରେ କାଳକୁ କିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? କାଳଦ୍ୱାରା କୃତ କର୍ମ—ତାହାର ନିୟତ ଫଳକୁ—କେହି ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ।

Verse 12

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

ଯେମାନେ ପରାକ୍ରମରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଏକଛତ୍ର ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳର ନିୟତ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଜ୍ୱାର-ଭାଟାର ସୀମା ଲଂଘେ ନାହିଁ।

Verse 13

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳକୁ ଜୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାଳ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରେ।

Verse 14

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

ଆୟୁର୍ବେଦଜ୍ଞ ବୈଦ୍ୟମାନେ ରସାୟନ-ଚିକିତ୍ସାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ କାଳ ଦୁରତିକ୍ରମ।

Verse 15

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

ଧନ, ରୂପ, ଶୀଳ, ବଳ ଓ କୁଳର ଭରସାରେ ଜୀବ ଗୋଟିଏ କଥା ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ଅପରାଜେୟ କାଳ ବଳେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରାଏ।

Verse 16

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

ଅପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରିୟ ଘଟଣାମାନେ, ଅଚିନ୍ତିତ ଆଗମନ-ଗମନ ଦ୍ୱାରା, ଈଶ୍ୱର ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କୁ ସଂଯୋଗ କରାନ୍ତି ଓ ବିୟୋଗ ମଧ୍ୟ କରାନ୍ତି।

Verse 17

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

ଯେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେହି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ କେହି ସୁଖୀ ହୁଏ। ଆହା! ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା କାଳର କେତେ ବିଚିତ୍ରତା!

Verse 18

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

ଯେ ଯୁବକ, ସେଇ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ; ଯେ ବଳବାନ, ସେଇ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରୀମାନ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିଃଶ୍ରୀ ହୁଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, କାଳର ଗତି କେତେ ବିଚିତ୍ର!

Verse 19

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

ନ ଉଚ୍ଚଜନ୍ମ, ନ ଶୀଳ, ନ ବଳ, ନ ନୈପୁଣ୍ୟ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ଏକାକୀ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; କାରଣ କାଳ ସତ୍ୟରେ ଅନିରୋଧ୍ୟ।

Verse 20

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ ସେବିତ ସମର୍ଥ ଦାତା ହେଉନ୍ତୁ କି ଅନାଥ ହୋଇ ପରର ଅନ୍ନରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ କାଳ ସମାନ ଭାବେ କ୍ରିୟା କରେ।

Verse 21

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

ଅକାଳରେ ସେବନ କଲେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରସାୟନ ଓ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ସେହି ଉପାୟ ଯଥାକାଳେ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଇ ସୁଖ ଦିଏ।

Verse 22

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

ଅକାଳରେ କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନୁହେଁ, ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅକାଳରେ କେହି ପରମ ପୁଷ୍ଟି-ବୃଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ। ଅକାଳରେ ସୁଖ କି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏନା—ବାସ୍ତବରେ ‘ଅକାଳିକ’ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ।

Verse 23

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

କାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ପବନ ତାହାର ଋତୁରେ ବହେ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ମେଘଦାତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ବର୍ଷା ଆସେ। କାଳ ଦ୍ୱାରା ତାପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳକୁ ପାଏ।

Verse 24

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

କାଳ ସମସ୍ତ ଭବର ହେତୁ। କାଳ ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ୟ ସଦା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ୟ ଲୟକୁ ଯାଏ। କାଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବଲୋକ ସଂଜୀବିତ ଓ ଧାରିତ ରହେ।

Verse 25

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

ଏଭଳି ଯେ ଆତ୍ମଶକ୍ତିରୂପ କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ କାଳାତ୍ମଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କାଳାତୀତ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 26

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯିଏ ନ ପୁରୁଷ, ନ ପ୍ରକୃତି, ନ ଏହି ବିଶ୍ୱ; ତଥାପି ଯିଏ ବିଚିତ୍ର ବହୁରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।