शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti

Verse 1

मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପୁନଃ ସଂହାର କରି, ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଆଜ୍ଞାରେ ପରମ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କିପରି କରନ୍ତି?

Verse 2

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

ପ୍ରଥମେ କ’ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ? ଏବଂ କାହାର ବିଶାଳ କୁକ୍ଷିରେ ଏହା ସବୁ ପୁନଃ ଗ୍ରସିତ ହୋଇ ଲୟ ପାଏ?

Verse 3

वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

ବାୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ଶାନ୍ତିର ପରମ ପଦକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ତାପରେ ତାହାଠାରୁ ମାୟା, ତାପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କଠାରୁ।

Verse 4

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

ଶକ୍ତିଠାରୁ ଶାନ୍ତିତୀତ ପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ଶାନ୍ତି-ପଦର କ୍ରମାନୁକ୍ରମ ଆରୋହଣରେ ବିଦ୍ୟା-ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେହି ବିଦ୍ୟା-ପଦରୁ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ନାମକ ପଦର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ।

Verse 5

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପଦରୁ କ୍ରମେ ‘ନିବୃତ୍ତି’ ନାମକ ପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଭଳି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ଓ ଶାସନରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 6

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

ଆନୁଲୋମ କ୍ରମରେ ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ପ୍ରତିଲୋମ କ୍ରମରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହି ପଞ୍ଚପଦ ଉପଦେଶରୁ ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 7

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

ଏହିପରି ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପଞ୍ଚକଳାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଯେ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣ, ତାହା ଆତ୍ମା—ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ—ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

Verse 8

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

ମହତ୍ ଆଦିରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବିକାଶ ହୁଏ—ଏହା ସମ୍ମତ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି)ର, ନ ଆତ୍ମାର।

Verse 9

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

ପ୍ରକୃତି ଜଡ ଓ ବଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନହୀନ; ତେଣୁ ପ୍ରଧାନରୁ ପରମାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଚେତନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 10

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

ଏହି (ସୁସଂଗଠିତ) ଜଗତ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ବୋଲି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣ ବିନା ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କାରଣ ବିଶ୍ୱ ଅବୟବଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ତେଣୁ କର୍ତ୍ତାପେକ୍ଷ।

Verse 11

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

ଏହେତୁ ସେ ସମର୍ଥ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର—ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଏବଂ ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 12

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

ସେଇ ଏକା ଜଗତର କର୍ତ୍ତା—ମହାଦେବ, ମହେଶ୍ୱର। ସେଇ ଏକା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହରି ଆହରଣ କରୁଥିବା; ତେଣୁ ସେ ସର୍ବଥା ପୃଥକ୍, ଅନୁପମ।

Verse 13

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

ପ୍ରଧାନର ପରିଣାମ ଓ ପୁରୁଷର ପ୍ରବୃତ୍ତି—ଏ ସମସ୍ତ ମାତ୍ର ସତ୍ୟବ୍ରତ (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାସନରେ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 14

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ନିଷ୍ଠା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମନରେ ସଦା ବର୍ତ୍ତେ। କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ସେହି ସତ୍ୟପକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଚାଲେ ନାହିଁ।

Verse 15

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଆରମ୍ଭରୁ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ କାଳ, ସେତେ କାଳ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌ଚକ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶତ ଶରଦ୍‌ବର୍ଷର ପରିମାଣ।

Verse 16

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ‘ପରମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି କାଳମାନର ‘ପରା’ ନାମକ ଅଂଶ ଓ ତାହାର ଅର୍ଧାଂଶ—ଏହି ଦୁହେଁ ‘ପରାର୍ଧ’ ଭାବେ ଅଭିଧାନିତ।

Verse 17

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

ଦୁଇ ପରାର୍ଧ କାଳର ଶେଷରେ, ପ୍ରଳୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରୂପକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆହରଣ କରି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 18

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବିକାର ପ୍ରତିସଂହୃତ ହେଲେ, ସାଧର୍ମ୍ୟ ହେତୁ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟ ମନୋହର ଭାବେ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥାନ୍ତି।

Verse 19

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

ତମଃ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ଦୁଇ ଗୁଣ ସମତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅନୁଦ୍ରିକ୍ତ ଓ ଅନାଦି, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ତାଣା-ବାଣା ପରି ଓତପ୍ରୋତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।

Verse 20

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

ତେବେ ସେହି ଗୁଣସାମ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ—ଯେଉଁଠି ବିଭାଗ ନଥିଲା ଓ ତମଃ ପ୍ରବଳ ଥିଲା—ଯେଉଁଠି ପବନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ସବୁ ଏକ ଅବିଭକ୍ତ ବିସ୍ତାର ଥିଲା—କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞାତ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 21

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଗତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ମହେଶ୍ୱର ଥିଲେ। ପରେ ସମଗ୍ର ରାତି ପରମ ମାହେଶ୍ୱରୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପାସନା କରି ଆଗକୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ହେଲା।

Verse 22

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

ପ୍ରଭାତେ ମହାଦେବ ନିଜ ମାୟାଯୋଗ-ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି କ୍ରିୟାଶୀଳ କଲେ।

Verse 23

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ହେତୁରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସୃଷ୍ଟି ପରମେଷ୍ଠୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୁନଃ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 24

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

ବିଶ୍ୱାତୀତ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯାହାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ନିରନ୍ତର ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସବୁ କିଛି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶରେ ହିଁ ସମଗ୍ର ସତ୍ତା ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଅଧ୍ୱବିଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ଓ ଅଧ୍ୱପତି ବୋଲି କହନ୍ତି—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ।