Adhyaya 374

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ‘ଧ୍ୟାନ’ ନାମକ ତିନିଶହ ଚଉତ୍ତରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। (ପାଠାନ୍ତର: ‘ହରିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ’ / ‘ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ’)। ଏବେ ‘ଧାରଣା’ ନାମକ ତିନିଶହ ପଞ୍ଚସତ୍ତରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ଧ୍ୟେୟବିଷୟରେ ମନର ସ୍ଥିର ସ୍ଥାପନା ହିଁ ଧାରଣା; ଧ୍ୟାନ ପରି ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ହରିଙ୍କ ସାକାର ଓ ନିରାକାର ଧ୍ୟାନରେ ମନ ଧାରଣ କଲେ ହରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 2

यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः

ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ ଏବଂ ମନ ତାହାଠାରୁ ଚଳେ ନାହିଁ, ସେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ମନର ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ରତା) କୁହାଯାଏ।

Verse 3

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ପାଇଁ ଦେହରେ ମନକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯଦି ମନ ଲକ୍ଷ୍ୟଠାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ରତା) କୁହାଯାଏ।

Verse 4

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

ଦ୍ୱାଦଶ ଆୟାମ (କାଳମାନ) ହେଉଛି ଧାରଣା; ଦ୍ୱାଦଶ ଧାରଣା ମିଶି ଧ୍ୟାନ; ଧ୍ୟାନ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶକ ସମୁଚ୍ଚୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं

ଧାରଣା-ଅଭ୍ୟାସରେ ସଂଯମିତ ଆତ୍ମା ଯଦି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ନିଜ କୁଳର ଏକୋଇଶ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 6

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗରେ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଅଙ୍ଗକୁ ଧିଆରେ ବ୍ୟାପି ତାହାଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱ-ଧାରଣା (ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ରତା) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶିଖା-କ୍ରିୟା ଅଗ୍ନେୟୀ, ବାରୁଣୀ ଓ ଐଶାନୀ—ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ—ଅଗ୍ନି ସହିତ, ଶେଷରେ “ଫଟ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं

ନାଡୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ, ଦିବ୍ୟ ଓ ବିକଟ ‘ଶୂଳାଗ୍ର’କୁ ବେଧିବା (ଅର୍ଥାତ୍ ମାନସିକ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ) କରିବା ଉଚିତ; ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ କପାଳାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାକୁ ରଶ୍ମିମଣ୍ଡଳରେ ଆବୃତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने

“ଏହା ସ୍ୱୟଂ ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ”—ନିଶ୍ଚୟ। ତିର୍ୟକ୍, ଅଧଃ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଭାଗରୁ ସେଇ ପ୍ରବାହମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜସ୍ ସହ ପ୍ରୟାଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ହେ ମହାମୁନେ, ସାଧକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଅବଧି ସେଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः

ଦେହ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲେ ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଶୀତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ ଆଦି ଓ ପାପ ନଶ୍ୟନ୍ତି।

Verse 11

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना

ସେ ଶିର, ‘ଧୀ’ ଓ ‘କା’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ କଣ୍ଠକୁ ଅଧୋମୁଖ କରି ସ୍ମରଣ କରୁ। ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନଚିତ୍ତରେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଆତ୍ମାକୁ ଏକାତ୍ମ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 12

स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्

ଜ୍ଵଳମାନ ଛିଟାବିନ୍ଦୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ପ୍ରଚୁର, ହିମସଦୃଶ ଗତିର ଧାରାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଆପୂରିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं

ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରୁ ସଂକ୍ଷୋଭ ହେଲେ ତାହା ସୁଷୁମ୍ନାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଧାରମଣ୍ଡଳ (ମୂଳାଧାର) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣେନ୍ଦୁ’ ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

Verse 14

संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः

ହିମସ୍ପର୍ଶ ସଦୃଶ ଶୀତଳ, ଅମୃତମୟ ଜଳଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାର ଆକ୍ରମଣ ଓ ତୀବ୍ର ତାପର ପୀଡାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତି ପାଏ।

Verse 15

धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु

ମନ୍ତ୍ରସାଧକ ଅବିକ୍ଷିପ୍ତଚିତ୍ତରେ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ବାରୁଣୀ-ଧାରଣା କରିବା ଉଚିତ। ବାରୁଣୀ-ଧାରଣା କହାଗଲା; ଏବେ ଐଶାନୀ-ଧାରଣା ଶୁଣ।

Verse 16

व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता

ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟୋମରେ ବ୍ରହ୍ମମୟ ପଦ୍ମଭିତରେ, ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଲୟ ହୁଏ।

Verse 17

महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं

ମହାଭାବ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଜପ କର; ତାପରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ପରମ ଶାନ୍ତ, ନିରାଭାସ, ନିରଞ୍ଜନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 18

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः

ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ (ଉପଦେଶରେ) ନିଜ ଅନ୍ତରୂପ ଦେଖା ନହେଉଅଯାଏ, ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଭାସେ; ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ୍ ସତ୍ୟବତ୍ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 19

दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं

ସେହି ପରତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହିତ ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଏକତ୍ୱରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ପାଠ ଲିପିକ-ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ; ଅଭିପ୍ରାୟ—ପ୍ରମାତା-ମାନ-ମେୟ ତ୍ରୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର କଳ୍ପନା-ନିର୍ମାଣ।

Verse 20

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे

ମାତୃମୋଦକ-ବିଧି ଅନୁସାରେ ଜପ, ହୋମ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆଦି ସମସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ‘ଅମୃତା’ ଧାରଣା କହୁଛି।

Verse 21

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଏକ କମଳକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାର କର୍ଣ୍ଣିକା ବୀଣାର ମୁଷ୍ଟି ସଦୃଶ। ତାହାକୁ ଶିରସ୍ଥ ବୋଲି ଯତ୍ନରେ ଚିନ୍ତନ କରି, କୋଟି ଚନ୍ଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः

ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟୋମରେ ଶିବ-କଲ୍ଲୋଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେହିପରି ହୃତ୍କମଳରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱତନୁକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଏହି ଜୀବନରେ କ୍ଲେଶମୁକ୍ତ ହୁଏ।