Adhyaya 368

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलया नाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं अग्निर् उवाच आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ’ ନାମକ ୩୬୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୬୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ଲୟ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉତ୍ପତ୍ତିର ନିରୂପଣ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ଲୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଜ୍ଞାନରୁ ହିଁ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ଲୟ ହୁଏ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଦି ସନ୍ତାପ ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ (ସାଂସାରିକ) ଆସକ୍ତିରୁ ବିରକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 2

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ତାପ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ। ଶାରୀରିକ ସନ୍ତାପ ଅନେକ ଭେଦରେ ଥାଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶୁଣ।

Verse 3

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज

ଭୋଗଦେହ (ସ୍ଥୂଳ ଅନୁଭବ-ଶରୀର) ତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବ କର୍ମବଶତଃ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତାପରେ ‘ଆତିବାହିକ’ ନାମକ ଦେହ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାହକ-ଶରୀର) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 4

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଯମଙ୍କ ପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଏଠି ପଛେ ରହିଯାଏ।

Verse 5

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्

ହେ ମୁନେ, ତାପରେ ପ୍ରାଣୀକୁ ଯମମାର୍ଗେ ନେଇଯାଯାଏ; ପରେ ସେ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚି ଘଟଯନ୍ତ୍ର (ଜଳଚକ୍ର) ପରି ଘୂରି ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 6

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଲୋକ କର୍ମଭୂମି ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ସେହି ଲୋକ ଫଳଭୂମି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯମ ଓ ଯୋନୀଶ୍ୱର ନରକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 7

पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि

ସେହି ନିୟୋଗରେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାମାନେ ନିଜ ନିୟତ ‘ପୂରଣ’ (ପୂର୍ଣ୍ଣତା) ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାୟୁସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 8

यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे

ମନୁଷ୍ୟକୁ ଯମଦୂତମାନେ ନେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ସେ ସେହି ଲୋକକୁ ଦେଖେ; ସେଠାରେ ଧର୍ମୀ ପୂଜିତ ହୁଏ, ଅତିପାପୀ ଯମଗୃହରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇ ପିଟାଯାଏ।

Verse 9

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत् बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके

ତାହାର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଲେଖିବେ। ଏବଂ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଅଶୌଚକାଳରେ କଥିତ ‘ଆତିବାହିକ ଦେହ’ ସତ୍ୟରେ (ମୃତଙ୍କ ସହ) ସଂଯୁକ୍ତ ରହେ।

Verse 10

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ପିଣ୍ଡଦାନ ଦିଆଯାଇ ସେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିଲା ପରେ ସେ ଆଗକୁ ଯାଏ; ତାପରେ ପ୍ରେତଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରେତଲୋକରେ ଅନ୍ୟ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ଦେହ ପାଏ।

Verse 11

वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः

ମଣିଷ ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଚା (ଅପକ୍ୱ) ଅନ୍ନରେ ହିଁ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ; ଏବଂ ଆତିବାହିକ ଦେହରେ ପ୍ରେତପିଣ୍ଡ ବିନା ତାହାର ପୋଷଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 12

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ (ଅବିଲୀନ) ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ କୃତ ହେଲେ, ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, ସେ ପିତୃପଙ୍କ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 13

प्रेतलौकिके इति ख प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ

ପ୍ରେତଲୋକ-ବିଷୟକ ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରେତଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଭୋଗଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଭୋଗଦେହ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଅଶୁଭସଂଜ୍ଞିତ ଓ ଶୁଭସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 14

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः

ଭୋଗ-ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଭୋଗି ଜୀବ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ପତିତ ହୁଏ; ପରେ ସେହି ଦେହକୁ ନିଶାଚର (ପ୍ରେତାଦି) ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 15

पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯଦି ପାପ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ତେବେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଭୋଗି ଶେଷ ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ପାପୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୋଗ-ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 16

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते

ପାପଫଳ ଭୋଗି ସରିଲା ପରେ, ଯିଏ ଏକଦା ତ୍ରିପିଷ୍ଟପ ନାମକ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗିଥିଲା, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରୀମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 17

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत् तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्

ଯଦି ପୁଣ୍ୟରେ ପାପ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ତେବେ ସେହି ପାପ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗି କ୍ଷୟ ହୁଏ; ସେ ଦେହ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜୀବ ଶୁଭ ବିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 18

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः

କର୍ମର ଅଳ୍ପ ଅବଶେଷ ରହିଲେ ନରକରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ସେ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି (ପଶୁ-ଯୋନି)କୁ ଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 19

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः

ଜୀବ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି କଲଲ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ତାହା ଘନୀଭୂତ ହୁଏ, ତୃତୀୟରେ ପରେ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 20

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे

ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ଅସ୍ଥି, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସ ଗଠିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମରେ ରୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠରେ ଚେତନା ପ୍ରକଟେ, ସପ୍ତମରେ ଜୀବ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 21

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः

ଭ୍ରୂଣଦେହ ଜରାୟୁଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟେ ହାତ ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ଥାଏ। ତେବେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଲୀବ, ବାମେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଡାହାଣେ ପୁରୁଷ—ଏହିପରି ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି।

Verse 22

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः

ସେ ଉଦରଭାଗରେ ରହେ ଏବଂ ପିଠି ବାହାର ଦିଗକୁ ଥାଏ। ଯେଉଁ ଯୋନିରେ ସେ ରହେ, ସେହି ଯୋନିକୁ ସେ ଜାଣେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 23

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः गच्छतीति क अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः

ମାନବଜନ୍ମର ଆରମ୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେ ଜାଣେ। ତାପରେ ତାହାର ମନ ଯେନ ନରକଦିଗକୁ ଗତି କରେ; ସେଠାରେ ମହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ତୀବ୍ର ପୀଡାକୁ ମାନବ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 24

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा

ସପ୍ତମ ମାସରେ ଗର୍ଭ ମାତାଙ୍କ ଭକ୍ଷିତ‑ପୀତ ଆହାର‑ପାନର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଅଷ୍ଟମ ଓ ନବମ ମାସରେ ସେ ତଥାପି ଅତ୍ୟଧିକ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ।

Verse 25

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्

ସମ୍ଭୋଗରୁ ପୀଡା ହୁଏ; ମାତା ଅତ୍ୟଧିକ ପରିଶ୍ରମ କଲେ ମଧ୍ୟ (ଗର୍ଭକୁ) କଷ୍ଟ ହୁଏ। ରୋଗାବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ସମ ଲାଗେ।

Verse 26

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान् गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति

ସେ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ସନ୍ତପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ମନୋରଥ କରେ; କିନ୍ତୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ ସେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବ।

Verse 27

सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः

ପ୍ରସବବାୟୁଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ସେ ଯୋନିମାର୍ଗର ସଂକୋଚନରୁ ବାହାରୁଛି; ଚାପି‑ନିଚୋଡ଼ି ଦିଆଯାଇ, ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ରହେ।

Verse 28

खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा

ଆକାଶ ଓ ଶବ୍ଦରୁ ଦେହରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ରୋତାଂସି (ନାଡୀ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦେହରେ ଶ୍ରବଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିବିକ୍ତତା (ଭେଦଗୁଣ/ପୃଥକତା) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତଥା ଶ୍ୱାସ‑ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ, ବାୟୁର ଗତି ଏବଂ ବକ୍ର‑ସଂସ୍ପର୍ଶନ (ସ୍ପର୍ଶଜ୍ଞାନ) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 29

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके

ଦେହରେ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ‘ଦର୍ଶନ’ (ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉଷ୍ମା, କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପଙ୍କ୍ତି) ଓ ପିତ୍ତ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି ମେଧା, ବର୍ଣ୍ଣ, ବଳ, ଛାୟା, ତେଜ, କାନ୍ତି ଓ ଶୌର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 30

जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं

ଜଳରୁ ସ୍ୱେଦ (ଘାମ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେହର ‘ରସ’ ଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଲେଦ (ଆର୍ଦ୍ରତା), ବସା (ଚର୍ବି), ରସଜ ଉପଧାତୁ, ତକ୍ରସଦୃଶ ଦ୍ରବ, ତଥା ଶୁକ୍ର, ମୂତ୍ର, କଫ ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 31

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च

ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ, କେଶ ଓ ନଖ, ଗୌରବ (ଭାରତ୍ୱ) ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ‘ମାତୃଜ’ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ମୃଦୁ ଅଂଗ—ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ ଓ ହୃଦୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀଜ ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି।

Verse 32

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु

ନାଭି, ମଜ୍ଜା, ଶକୃତ୍ (ମଳ), ମେଦ (ଚର୍ବି), କ୍ଲେଦାଦି ଆର୍ଦ୍ର ସ୍ରାବ ଏବଂ ଆମାଶୟ ଆଦି ‘ପିତୃଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିରା (ରକ୍ତବାହିନୀ), ସ୍ନାୟୁ ଓ ଶୁକ୍ର ‘ଆତ୍ମଜ’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 33

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्

କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ଭୟ ଓ ହର୍ଷ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତି; ଦେହାକୃତି, ସ୍ୱର ଓ ବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ ଆଦି—ଏପରି ଯେ କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ସବୁ ଜ୍ଞେୟ ଓ ପରୀକ୍ଷଣୀୟ।

Verse 34

श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ वाह्यसंस्पर्शनमिति ञ नाभिर्मेडमिति ख , ञ च ???

ଏକ ପାଠରେ କୁହାଯାଇଛି—ଶ୍ୱାସ-ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ, ନିର୍ବାପ/ଶମନ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ। ଅନ୍ୟ ପାଠରେ “ନାଭି ଓ ମେଢ୍ର (ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅଞ୍ଚଳ)” ଅଛି; ଆଉ ଏକ ପାଠାନ୍ତର ସୂଚିତ, କିନ୍ତୁ ପାଠ ଭ୍ରଷ୍ଟ/ସନ୍ଦିଗ୍ଧ।

Verse 35

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

ତାମସ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ—ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରମାଦ, ଆଳସ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ଷୁଧା, ମୋହ, ମାତ୍ସର୍ୟ, ବୈଗୁଣ୍ୟ (ଦୋଷପ୍ରବଣତା), ଶୋକ, ଆୟାସ ଏବଂ ଭୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 36

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने

କାମ ଓ କ୍ରୋଧ, ତଥା ଶୌର୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଇଚ୍ଛା, ବହୁକଥନ, ଅହଂକାର ଏବଂ ପରାବଜ୍ଞା—ହେ ମହାମୁନେ, ଏଗୁଡ଼ିକ ରାଜସ ପ୍ରକୃତିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 37

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्

ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା, ମୋକ୍ଷକାମିତ୍ୱ, କେଶବ ପ୍ରତି ପରା ଭକ୍ତି, ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ (ଉଦାରତା/ସୌଜନ୍ୟ) ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟିତ୍ୱ (ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ)—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Verse 38

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्

ଯେ ପୁରୁଷକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଗମନ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଚପଳ, କ୍ରୋଧୀ, ଭୀରୁ, ବହୁକଥନଶୀଳ, କଳହପ୍ରିୟ ଏବଂ ବହୁବାତ (ବାତଦୋଷାଧିକ୍ୟ) ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 39

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

ଯେ ପୁରୁଷ ଅକାଳରେ ପଲିତ (କେଶ ପାଣ୍ଡୁର୍ୟ) ହୁଏ, କ୍ରୋଧୀ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ରଣପ୍ରିୟ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତେଜ ଦେଖେ—ସେ ବହୁପିତ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 40

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्

ଯାହାର ମିତ୍ର ସ୍ଥିର, ଉତ୍ସାହ ସ୍ଥିର, ଅଙ୍ଗ ସ୍ଥିର, ଧନସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଯେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶ୍ୱେତ/ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ଦେଖେ—ସେ ବହୁଶ୍ଲେଷ୍ମା (କଫ-ପ୍ରଧାନ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 41

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରସ ହିଁ ଜୀବନର ଆଧାର; ସେଇ ରସ ରୁଧିର (ରକ୍ତ) ହୋଇ, ଲେପନ/ସ୍ନେହନ କରେ, ମାଂସ ଓ ମେଦ (ଚର୍ବି) ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧତା (ସ୍ନେହ) ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ—ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 42

धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः

ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜା ଅସ୍ଥିକୁ ଧାରଣ କରେ, ପୂରଣ/ପୋଷଣ କରେ ଏବଂ ବୀର୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଓଜ ହିଁ ଶୁକ୍ର ଓ ବଳର କାରଣ; ସେଇ ପ୍ରାଣକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଜୀବନସ୍ଥିତିର ସ୍ଥିର ଆଧାର ଅଟେ।

Verse 43

ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं

ଓଜ ହେଉଛି ଶୁକ୍ରରୁ ଗୃହୀତ ସର୍ବାଧିକ ସାରତତ୍ତ୍ୱ; ଏହା ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ମୃତିଅନୁସାରେ ଏହା ଦେହରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ—ଷଡଅଙ୍ଗ, ଶକ୍ଥି (ଜଂଘା/ପାଦ), ବାହୁ, ମୂର୍ଧା ଓ ଜଠର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 44

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी

ଚର୍ମର ଛଅଟି ପରତ ଅଛି। ବାହାରୁ ଭିତରକୁ କ୍ରମେ—ଗୋଟିଏ ଯଥୋକ୍ତ; ଅନ୍ୟଟି ରକ୍ତଧାରିଣୀ; ଅନ୍ୟଟି ଶିରା-ନାଡୀ ଆଦି ବାହିକା ଧାରଣକାରିଣୀ; ଚତୁର୍ଥଟି କୁଣ୍ଡ ଅର୍ଥାତ୍ ଫୋଡା-ଫୁସି ଧାରଣକାରିଣୀ।

Verse 45

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी

ପଞ୍ଚମ କଳା ବିଦ୍ରଧି (ଭିତର ଫୋଡା)ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଷଷ୍ଠ କଳା ପ୍ରାଣଧାରିଣୀ। ସପ୍ତମ କଳା ମାଂସଧାରିଣୀ; ଦ୍ୱିତୀୟ କଳା ରକ୍ତଧାରିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा

ଗୋଟିଏ ଧରା ଯକୃତ୍ ଓ ପ୍ଲୀହାର ଆଶ୍ରୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟ ଧରା ମେଦ, ଉଦର ଓ ଅସ୍ଥିକୁ ଧାରଣ କରେ। ମଜ୍ଜା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଓ ପୁରୀଷର ଆଧାର ପକ୍ୱାଶୟ (ବୃହଦାନ୍ତ୍ର)ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଷଷ୍ଠ ଧରା ପିତ୍ତଧାରିଣୀ; ଅନ୍ୟ ଧରା ଶୁକ୍ରଧାରିଣୀ, ଯାହା ଶୁକ୍ରାଶୟରେ ଅଛି।