Adhyaya 373
Yoga & Brahma-vidyaAdhyaya 37334 Verses

Adhyaya 373

Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)

ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧ୍ୟାନକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚିନ୍ତନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପୁନଃପୁନଃ ମନକୁ ବିଷ୍ଣୁ/ହରିରେ ସ୍ଥିର କରି, ଶିଖରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାତ୍ମ ହେବା। ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଭାବ ନ ପ୍ରବେଶିବା ଏକଧାରା ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ’; ଚାଲିବା, ଦାଁଡ଼ିବା, ଶୋଇବା, ଜାଗିବା—ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେକୌଣସି ଦେଶକାଳରେ ସମ୍ଭବ। ସାଧନାର ଚାରି ଅଂଶ: ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ, ପ୍ରୟୋଜନ; ଯୋଗାଭ୍ୟାସରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଅଣିମାଦି ଅଷ୍ଟୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳେ। ‘ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞ’କୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଅହିଂସକ ଆନ୍ତରିକ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି ଅପବର୍ଗ ଦିଏ। କ୍ରମେ ଗୁଣତ୍ରୟ ବିନ୍ୟାସ, ତିନି ରଙ୍ଗର ମଣ୍ଡଳ, ହୃଦୟପଦ୍ମର ପ୍ରତୀକ (ପତ୍ର ସିଦ୍ଧି; ନାଳ/କର୍ଣ୍ଣିକା ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ) ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଠାମାତ୍ର ଓଁକାର କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷାତୀତ ତେଜୋମୟ ପଦ୍ମାସନସ୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଶିଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତିଧ୍ୟାନ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ… ମୁଁ ବାସୁଦେବ’ ନିଶ୍ଚୟ ଜପ ସହ; ଜପ-ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି, ମୋକ୍ଷ ଓ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ପାଇଁ ଅନୁତ୍ତମ କୁହାଯାଇଛି।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ ନାମକ ୩୭୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୩୭୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଧ୍ୟାନ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—‘ଧ୍ୟୈ’ ଧାତୁ ‘ଚିନ୍ତା’ ଅର୍ଥରେ ସ୍ମୃତ। ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନେ ମୁହୂର୍ମୁହୂଃ ବିଷ୍ଣୁଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

ମନ ସମନ୍ୱିତ ଥିବା ଆତ୍ମାର, ସମସ୍ତ ଉପାଧି ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ବ୍ରହ୍ମଚିନ୍ତା ସମାନ ଯେ ଶକ୍ତି, ତାହାକୁ ‘ଧ୍ୟାନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

ଧ୍ୟେୟବସ୍ତୁର ଆଲମ୍ବନରେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସ୍ଥିତ, ଯାହା ଏକରୂପ ଧାରାର, ଏବଂ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବିକ୍ଷେପକ ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ ମୁକ୍ତ—ସେହି ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

ଧ୍ୟେୟରେ ଚିତ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ, ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ହେଉ, ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟୟର ଏକାଗ୍ର ଭାବନା—ଏହିଁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

ଏଭଳି ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ୟକ୍‌ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେ ନିଜ ଦେହକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଜ କୁଳ, ସ୍ୱଜନ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ହରି-ସ୍ୱରୂପ (ବିଷ୍ଣୁ-ତାଦାତ୍ମ୍ୟ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସେହି ପରମ ଗତି ପାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ମହାମଖ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘ଭୋଗ-ନଦୀ’ରେ ଲୀନତାର ଅର୍ଥ ଜାଣି, ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ ଓ ଧ୍ୟାନ-ପ୍ରୟୋଜନ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ଜାଣି ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଯୋଗରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ଯୋଗାଭ୍ୟାସରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ଅଷ୍ଟବିଧ ମହାନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। (ଯୋଗୀ) ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ହେଉ।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ ପୁରୁଷ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁ; ଏପରି ଧ୍ୟାନୀ ସାଧକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ; ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ହିଁ ଚିନ୍ତନରୂପ ମନନ।

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

ପରମ ହରିଙ୍କୁ ସକଳ (ମୂର୍ତ୍ତ) ଓ ନିଷ୍କଳ (ଅମୂର୍ତ୍ତ) ଦୁହିଁ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ। ଅଣିମାଦି ଗୁଣ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହିମାନେ ଧ୍ୟାନର ପ୍ରୟୋଜନ।

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

ଯେ କର୍ମକୁ ଫଳସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ତେଣୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ଚାଲୁଥିବାବେଳେ, ଦାଁଡାଇ, ଶୋଇ, ଜାଗି, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା-ବନ୍ଦ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

ଶୁଚି ହେଉ କି ଅଶୁଚି, ସଦା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଦେହ-ଆୟତନର ଅନ୍ତର୍ଭାଗର ଶେଷେ, ମନରେ କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

ହୃଦୟପଦ୍ମର ପୀଠିକାମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନଯୋଗେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ପରମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବଦୋଷବିବର୍ଜିତ।

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

ସେହି ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ; କେବଳ ବାହ୍ୟ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ ଦେଖାଯାଉଥିବା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଯଜ୍ଞ ନୁହେଁ ଏମିତି କ୍ରିୟାରେ ନୁହେଁ। ହିଂସାଦୋଷମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ଏହା ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇ ଚିତ୍ତସଂଯମର ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ସେହି ବାହ୍ୟ କର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ ବାହ୍ୟ ସାଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ତର୍ମାର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାରେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ବିକାରମୁକ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ଯାହା ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଓ ଭୋଗାନୁଭବ—ଉଭୟ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଗୁଣତ୍ରୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା—ତମସକୁ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କରି, ପରେ ରଜସକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କରିବା।

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ଧ୍ୟାନମାର୍ଗେଣ’—ଏହିପରି ଖ ଓ ଜ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ପ୍ରଥମେ ତ୍ରିମଣ୍ଡଳକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା—କ୍ରମେ କଳା, ଲାଲ, ଧଳା। ଗୁଣାତୀତ, କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ-ଉପାଧିଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟେୟବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ପୁରୁଷର ଉପରେ ସ୍ଥିତ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମରୂପ ଐଶ୍ୱର୍ୟ।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

ତାହା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବିସ୍ତୃତ—ଶୁଦ୍ଧ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ଓ ଶ୍ୱେତ। ତାହାର ନାଳ ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳ, ନାଭିକନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ।

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

ପଦ୍ମର ଅଷ୍ଟ ପତ୍ରକୁ ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣରୂପେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାର କର୍ଣିକା, କେଶର ଓ ନାଳ—ଏହି ସବୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ।

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ‘ତାହାର କନ୍ଦ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଧର୍ମ’ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ। ସେଠାରୁ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଉଦ୍ଭବେ—ପରମ, ଶିବ-ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ।

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

ପଦ୍ମାସନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣି (ସାଧନ କରି) ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେହି ପଦ୍ମର କର୍ଣିକାମଧ୍ୟରେ ଦୀପଶିଖା ସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

ଅଙ୍ଗୁଠିମାତ୍ର ପରିମାଣର ନିର୍ମଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଓଂକାରରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ତାର (ପ୍ରଣବ) ସ୍ୱରୂପରେ, କଦମ୍ବ କଳିର ଗୋଲକ ସଦୃଶ ଆକାରରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

କିମ୍ବା ପଦ୍ମାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କିରଣଜାଳରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପରମ ପଦରେ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଦୁହିଁଠାରୁ ଅତୀତ।

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

ମନର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପରମ ଅକ୍ଷର ଓଂକାରକୁ ସଦା ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କ୍ରମେ ସ୍ଥୂଳ (ଆଧାରଯୁକ୍ତ) ଧ୍ୟାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

ଯେତେବେଳେ ସେ (ଅନ୍ତଃପ୍ରବାହ) ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହା ନାଭିକନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ନାଳ, ଯାହା ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

ନାଳ ସହିତ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମକୁ—ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବିସ୍ତୃତ—ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ତ୍ୱ-ଉପାଧିସମ୍ବନ୍ଧୀ କେଶବଙ୍କୁ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। କର୍ଣିକା ଓ କେସର ସହିତ ସେହି ପଦ୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

ଅଗ୍ନିମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ—ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ ଚତୁର୍ଭୁଜ; କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟଭୁଜ ହରି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

ସେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ ବାହୁବଳୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ମଧ୍ୟ ଧରନ୍ତି; ସେ ପରମ। ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ଦୀପ୍ତ ଶ୍ୱେତ; ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିରେ ଭୂଷିତ।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

ସେ ବନମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣହାରରେ ଶୋଭିତ; ମକରାକୃତି କୁଣ୍ଡଳ ଝଲମଲ କରେ; ରତ୍ନଦୀପ୍ତ କିରୀଟ ଧାରୀ, ମହାନ୍ ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିତସ୍ତି-ମାତ୍ର (ଏକ ବିତ୍ତା) ପରିମାଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ; ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ୟୋତି; ମୁଁ ବାସୁଦେବ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମୁକ୍ତ।” ଓଁ।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ଧ୍ୟାନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଜପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ (ଅର୍ଥ ଓ ଦେବତାକୁ) ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଜପ-ଧ୍ୟାନ ଆଦି ସାଧନାରେ ଯୁକ୍ତ, ତାହାପ୍ରତି ବିଷ୍ଣୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

ଜପଯଜ୍ଞ ସମାନ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଷୋଡଶମ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମ ନୁହେଁ। ଜପକାରୀଙ୍କୁ ରୋଗ, ମାନସିକ କ୍ଲେଶ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ ନିକଟେ ଆସେ ନାହିଁ। ଜପରେ ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ଫଳ ମିଳେ।

Frequently Asked Questions

It specifies dhyāna as a single, uniform pratyaya free from intervening cognitions, and gives a stepwise inner-visualization protocol: guṇa sequencing, tri-maṇḍala colors, heart-lotus measurements (e.g., 12-aṅgula lotus; stalk measures), Oṅkāra as thumb-sized, and placement of Viṣṇu within fire/solar/lunar maṇḍalas.

It reframes worship as dhyāna-yajña—an inward, non-violent sacrifice that purifies the mind, replaces reliance on external rites, stabilizes attention through Omkāra and japa, and culminates in realization-oriented contemplation (Hari/Brahman), thereby supporting both disciplined living (bhukti) and liberation (mukti/apavarga).

Liberation (mukti/apavarga) and aṣṭa-aiśvarya—mastery through qualities beginning with aṇimā—are explicitly stated as the purposes of dhyāna, with japa also yielding protection from afflictions and victory over death.