Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାଧନାର କ୍ରମିକ ସିଦ୍ଧି କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞରେ ଦିବ୍ୟ/ଲୋକିକ ପଦ, ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ, ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସରେ ପ୍ରକୃତି-ଲୟ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ କୈବଲ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଚେତନ-ଅଚେତନ ବିବେକ; ପରମାତ୍ମା ସର୍ବାଧାର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ତୁତ—ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀ କର୍ମକାଣ୍ଡୀ ପୂଜନ୍ତି, ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀ ଜ୍ଞାନଯୋଗୀ ସାକ୍ଷାତ୍କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ବେଦ/ଆଗମାଧାରିତ, ପରବ୍ରହ୍ମ ବିବେକସିଦ୍ଧ; ‘ଭଗବାନ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଓ ଛଅ ଭଗ—ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅବିଦ୍ୟା—ଆତ୍ମାରେ ଅନାତ୍ମାଧ୍ୟାସ; ଜଳ-ଅଗ୍ନି-ଘଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଧର୍ମରୁ ପୃଥକ କରାଯାଏ। ବିଷୟରୁ ମନ ଫେରାଇ ହରିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ସ୍ମରଣ କରି, ଯମ-ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମସହ ମନର ଯୋଗ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ସାକାର ଧ୍ୟାନ, ଶେଷେ ଅଭେଦବୋଧ; ଭେଦଦର୍ଶନ ଅଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସମାଧି’ ନାମକ ତିନିଶେ ସତସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ତିନିଶେ ଅଠସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ବୈରାଜ (ବିରାଟ୍) ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି; ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ; ଏବଂ କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 2
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता
ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା କୈବଲ୍ୟ (ପରମ ମୁକ୍ତି) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗତି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ବିରକ୍ତତା ହେଉଛି ପ୍ରୀତି, ତାପ, ବିଷାଦ ଆଦି ଭାବମାନଙ୍କର ନିବୃତ୍ତି।
Verse 3
सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते
ସନ୍ନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ମର ତ୍ୟାଗ—କୃତ ଓ ଅକୃତର ଭାବ ସହିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିକାର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 4
चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः
ଚେତନ ଓ ଅଚେତନର ଭେଦବିବେକ ଯାହା, ସେହି ‘ଜ୍ଞାନ’ କୁହାଯାଏ। ପରମାତ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର—ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର।
Verse 5
विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମରେ ଗୀତ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ; ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 6
निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः
ଜ୍ଞାନଯୋଗେ ବିଷୟନିବୃତ୍ତ ଲୋକେ ଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖନ୍ତି। ଏବଂ ବାକ୍—ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ, ପ୍ଲୁତ ଆଦି ମାତ୍ରାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ଅନ୍ତେ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
Verse 7
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
ହେ ମହାମୁନେ, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱପ୍ରାପ୍ତିର ହେତୁ ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ—ଦୁହେଁ କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ—ଆଗମଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଓ ବିବେକଜନ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्
ପରବ୍ରହ୍ମ ଆଗମମୟ ‘ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମ’ ରୂପ ଓ ବିବେକଜନ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞେୟ—ଶବ୍ଦରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ।
Verse 9
वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः
ବେଦାଦି ବିଦ୍ୟା ସତ୍ୟରେ ପରମ ଅକ୍ଷର—ପରମ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ—ରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ହୁଏ। ସେହି ପରମକୁ ପୂଜା-ଉପଚାର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭକ୍ତିରୂଢିରେ ‘ଭଗବାନ’ ଶବ୍ଦରେ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने
‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱୟାର୍ଥଯୁକ୍ତ—ସମ୍ଭର୍ତ୍ତା (ପାଳନକର୍ତ୍ତା) ଓ ଭର୍ତ୍ତା (ଧାରକ/ଆଧାର)। ‘ଗ’ ଅକ୍ଷର ନେତା, ଗମୟିତା (ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ) ଓ ସ୍ରଷ୍ଟା—ହେ ମହାମୁନି।
Verse 11
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना
ସମଗ୍ର ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ଛଅକୁ ‘ଭଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः
ସମସ୍ତ ଭୂତ ବିଷ୍ଣୁରେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତ୍ରିଧାତ୍ମକ ଧାତୁ (ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ) ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ‘ଭଗବାନ’ ଶବ୍ଦ ହରି ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ; ଅନ୍ୟତ୍ର ଏହା କେବଳ ଉପଚାରତଃ (ଗୌଣରୂପେ) ପ୍ରୟୁକ୍ତ।
Verse 13
उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति
ଯେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ, ସେମାନଙ୍କର ଅଗତି ଓ ଗତି (ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥା ଓ ସତ୍ୟ ପଥ), ଏବଂ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା—ଦୁହେଁ ଜାଣେ, ସେ ‘ଭଗବାନ୍’ ବୋଲି କହାଯାଏ।
Verse 14
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ ଓ ତେଜ—ଏସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ; ଏବଂ ହେୟ (ଦୋଷନୀୟ) ଗୁଣାଦି ବିନା।
Verse 15
खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः
ପୂର୍ବେ କେଶିଧ୍ୱଜ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ-ଜନକଙ୍କୁ ଯୋଗ ଶିଖାଇଥିଲେ—ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଅନାତ୍ମରେ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି ଆରୋପ କରେ, ଏବଂ ‘ଏହା ମୋର’ (ଆତ୍ମସ୍ୱ) ବୋଲି ଯେ ମତି, ସେଇ ମୂଳ ଭ୍ରାନ୍ତି।
Verse 16
अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः
ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଭବସମ୍ଭୂତି (ସଂସାରଭାବର ଉଦୟ)—ଏହି ହେଉଛି ବୀଜ; ଏହା ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସ୍ଥିର। ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ଦେହରେ ଦେହୀ ମୋହତମ (ଘନ ଅନ୍ଧକାର) ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ।
Verse 17
अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च
‘ମୁଁ ଏହି (ଦେହ) ହିଁ’ ବୋଲି ଭାବି କୁମତି ଲୋକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ସେହି ମତି ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏବଂ ସେଇପରି ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ—ଯେମାନେ ସେହି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଚାଲିଥାଏ।
Verse 18
करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः
ପଣ୍ଡିତ ଜନ ଯେ ଦେହ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ତାହା ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଦେହକୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଧରି ତାହାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ନିର୍ବାଣମୟ, ଜ୍ଞାନମୟ ଓ ନିର୍ମଳ।
Verse 20
दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
ଦୁଃଖ ଓ (ଭ୍ରମ)ଜ୍ଞାନମୟ ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତିର; ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ। ଜଳର ଅଗ୍ନି ସହ ସିଧା ସଂସର୍ଗ ନାହିଁ; ପାତ୍ର (ହାଣ୍ଡି) ସଂସର୍ଗରୁ ମାତ୍ର ତାହା ଦେଖାଯାଏ।
Verse 21
शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः
‘କ’ ଆଦି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ଧର୍ମ (ନିୟମ/ଲକ୍ଷଣ) — ହେ ମହାମୁନେ — ଏହା ପ୍ରତିପାଦିତ। ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିସଙ୍ଗରୁ ଆତ୍ମା ଅହଂକାର ଆଦିଦ୍ୱାରା ‘ଭୂଷିତ’ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 22
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये
ସେ ପ୍ରାକୃତ (ଲୌକିକ) ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଭିନ୍ନ—ଅବ୍ୟୟ। ବିଷୟାସକ୍ତି ବନ୍ଧନ ପାଇଁ; ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମନକୁ ନିର୍ବିଷୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ଟାଣି ଆଣି ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ହେ ମୁନି, ଏହି ସାଧନା ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନୀକୁ ଆତ୍ମଭାବ-ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 24
विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିରେ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେପରି ମନର ସେଇ ବିଶିଷ୍ଟ ଗତି ଆତ୍ମପ୍ରୟତ୍ନ (ସ୍ୱ-ଅଭ୍ୟାସ) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
Verse 25
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति
ତାହାର (ମନର) ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ସଂଯୋଗକୁ ‘ଯୋଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ, ସ୍ପନ୍ଦନହୀନ ହୋଇ ସାଧକ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 26
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः
ଯମ ଓ ସୁସ୍ଥାପିତ ନିୟମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ଆସନ-ସ୍ଥୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ପ୍ରତ୍ୟାହୃତି ଦ୍ୱାରା; ମରୁତ୍ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) ଜୟ ଦ୍ୱାରା; ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ବାୟୁପ୍ରବାହ ନିୟମନ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର—ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଦ୍ୱାରା।
Verse 27
वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି ମନକୁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ। ମନର ଆଶ୍ରୟ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ମୂର୍ତ୍ତ (ସାକାର) ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ (ନିରାକାର)।
Verse 28
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः
ସନନ୍ଦନାଦିମାନେ ବ୍ରହ୍ମଭାବ-ଭାବନାରେ ଯୁକ୍ତ; ଅନ୍ୟେ—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାବନାରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 29
हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭାଦିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭାବନା ଜ୍ଞାନାତ୍ମିକ ଓ କର୍ମାତ୍ମିକ—ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ, ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।
Verse 30
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଭେଦ ଲୟ ପାଇଛି, ଯାହା କେବଳ ସତ୍ତାମାତ୍ର, ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଏବଂ ଆତ୍ମସଂବେଦ୍ୟ—ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 31
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେ ପରମ ରୂପ—ଅରୂପ, ଅଜ, ଅକ୍ଷର—ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଅଶକ୍ୟ; ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଆଦି ସଗୁଣ ରୂପରୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्
ସଦ୍ଭାବ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ପରମାତ୍ମା ସହ ଅଭେଦ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ଭେଦ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନକୃତ।
Frequently Asked Questions
Sacrifice yields divine/Virāj states, tapas yields Brahmā’s station, renunciation with dispassion yields dissolution into prakṛti, and knowledge yields kaivalya—placing Brahma-jñāna as the direct route to liberation.
Śabda-brahman is Brahman approached through āgama/veda as sacred sound and doctrinal transmission, while para-brahman is realized through viveka and direct self-awareness beyond speech and distinctions.
Because the formless, unborn, imperishable supreme is difficult to grasp initially; therefore saguṇa contemplation serves as an entry-point that matures into nirguṇa realization and non-difference.
Avidyā: the superimposition of ‘I’ upon the body (anātman) and ‘mine’ upon related extensions, producing ego-sense and attachment through prakṛti.
It supplies the para-vidyā capstone: it reframes pravṛtti (ritual/action) and nivṛtti (knowledge/withdrawal) as a coherent ladder, and then gives operational yogic steps (yama-niyama through samādhi) to convert doctrine into realization.