Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଚିକିତ୍ସାଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିବେକ ପାଇଁ ସୁସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ—କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ—ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଷୟ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ତଥା ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଗୁଦ, ଉପସ୍ଥ, ହାତ, ପାଦ, ବାକ୍—ଓ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି। ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ-ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଅଧିପତି କହି, ପରେ ସାଂଖ୍ୟ ଧାରାରେ ଆତ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ—ମାଛ ଓ ପାଣି ପରି ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ—ବୋଲି ନିରୂପଣ ହୁଏ। ଆଶୟ, ସ୍ରୋତ/ଶିରା, ଅଙ୍ଗୋତ୍ପତ୍ତି, ଦୋଷ-ଗୁଣ ସମ୍ବନ୍ଧ, ଗର୍ଭଧାରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ପ୍ରଜନନ ଅବସ୍ଥା, ପଦ୍ମସଦୃଶ ହୃଦୟରେ ଜୀବସ୍ଥାନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥି-ସନ୍ଧି-ସ୍ନାୟୁ-ପେଶୀ-ଜାଳ-କୂର୍ଚ ଆଦିର ସଂଖ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେହଦ୍ରବ୍ୟର ଅଞ୍ଜଳି-ପ୍ରମାଣ ଶେଷେ, ଶରୀର ମଳ-ଦୋଷର ପିଣ୍ଡ ବୋଲି ଜାଣି ଆତ୍ମାରେ ଦେହାଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ପ୍ରଳୟରେ ଗର୍ଭୋତ୍ପତ୍ତି-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ୩୬୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଶରୀରାବୟବ’ ବିଷୟକ ୩୬୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା, ଘ୍ରାଣ ଓ ଧୀ (ବୁଦ୍ଧି)—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୂତସମ୍ବନ୍ଧୀ; ଏମାନଙ୍କର ବିଷୟ/ଗୁଣ କ୍ରମେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ, ଯାହା ନିଜ-ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଛି।
Verse 2
पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्
ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ, ଦୁଇ ହାତ, ଦୁଇ ପାଦ ଏବଂ ବାକ୍—ଏଗୁଡ଼ିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏମାନଙ୍କର କର୍ମ କ୍ରମେ ମଳୋତ୍ସର୍ଗ, ରତି-ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ/ଆଦାନ, ଗତି ଓ ବାକ୍ପ୍ରୟୋଗ ଇତ୍ୟାଦି।
Verse 3
पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः
ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ମନ ଅଧିପତି।
Verse 4
आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे
ଆତ୍ମା ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି), ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ—ଏମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି, ବିୟୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ; ଯେପରି ମାଛ ଓ ଜଳ, ଏକାସାଥି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ।
Verse 5
अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं
ଏଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି) ମଧ୍ୟରେ ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମଃ—ଏହି ଗୁଣମାନେ ଆଶ୍ରିତ ଅଛନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ପୁରୁଷ ଯେ ଜୀବ, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—କାରଣସ୍ୱରୂପ।
Verse 6
स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः
ଯେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଦେହରେ ସାତ ଆଶୟ କୁହାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରୁଧିର (ରକ୍ତ) ର ଆଶୟ।
Verse 7
श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः
ଶ୍ଳେଷ୍ମ (କଫ) ଓ ଆମ-ପିତ୍ତ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପକ୍ୱାଶୟ ପଞ୍ଚମ ଆଶୟ। ବାୟୁ-ଆଶୟ ଓ ମୂତ୍ର-ଆଶୟ ସପ୍ତମ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଗର୍ଭାଶୟ ଅଷ୍ଟମ।
Verse 8
पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं
ପିତ୍ତପ୍ରକୋପରୁ, ହେ ଅଗ୍ନି, ପକ୍ୱାଶୟ (ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର) ଦଗ୍ଧ ଭଳି ଉଷ୍ଣ ହୁଏ; ଯୋନି ଅସାମାନ୍ୟ ଭାବେ ବିକଶିତ ଓ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଦିଶେ, ଗର୍ଭାଶୟ ପଦ୍ମସଦୃଶ କୁହାଯାଏ; ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ସ୍ରାବ ହୁଏ।
Verse 9
शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने
ହେ ମୁନେ, ସ୍ୱଶୁକ୍ରତତ୍ତ୍ୱସହିତ ଶୁକ୍ର—ଦେହାଂଶ ଓ କେଶ ସହ—ଯଥାକାଳେ ସେଠାରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।
Verse 10
ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते
ଋତୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଯୋନି ବାତ-ପିତ୍ତ-କଫ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ/ଅବରୋଧିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ଯଥାଯଥ ବିକାଶ (ଖୋଲା) ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣେ ଗର୍ଭଧାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 11
बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः
ହେ ମହାଭାଗ, ମୂତ୍ରାଶୟ, ପୁକ୍କସ, ପ୍ଳୀହା, ଯକୃତ, କୋଷ୍ଠ (ଉଦରଗୁହା), ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟର ବ୍ରଣ—ଏବଂ ତଣ୍ଡକ—ଏସବୁ ଆଶୟରେ ନିବଦ୍ଧ ରୋଗ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 12
रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଦେହୀମାନଙ୍କର ରସ ପଚ୍ୟମାନ ହେବାବେଳେ ତାହାର ସାରରୁ ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ରକ୍ତର ଫେଣ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାଗରୁ ପୁକ୍କସ ଜନ୍ମେ।
Verse 13
रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः
ଏହା ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତର ବିକାର ହୋଇ ‘ତଣ୍ଡକ’ ନାମେ ପରିଚିତ। ମେଦ ଓ ରକ୍ତର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରସାରରୁ ‘ଭୁକ୍କା’ ନାମକ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 14
रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्
ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ପ୍ରସାରରୁ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତାହାର ପ୍ରମାଣ ସାଢେ ତିନି ବ୍ୟାମ—ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି କୁହିବା ଉଚିତ।
Verse 15
त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः
ବେଦବିଦ୍ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ତିନି ବ୍ୟାମ। ରକ୍ତ ଓ ବାୟୁର ସମ୍ୟୋଗରୁ କାମେଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ସ୍ମୃତ।
Verse 16
कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः
କଫର ପ୍ରସାରରୁ ହୃଦୟ ପଦ୍ମସଦୃଶ ଓ ଅଧୋମୁଖ ହୁଏ। ତାହା ଭିତରେ ଶୂଷିର (ଖାଲି) — ସେଠାରେ ଜୀବ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 17
चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्
ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଭାବ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାହାର ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ଲୀହା (ତିଲ୍ଲି) ଏବଂ ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯକୃତ୍ ଅଛି।
Verse 18
दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ତଥା କ୍ଲୋମ ଅଛି; ଏଭଳି ‘ପଦ୍ମ’ (ହୃଦୟ-ପଦ୍ମ) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଦେହରେ କଫ ଓ ରକ୍ତ ବହନକାରୀ ସ୍ରୋତାଂସି (ସ୍ରୋତସ) ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ।
Verse 19
तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं
ସେମାନଙ୍କର ଭୂତଜ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନୁମାନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ବୁଝାଯାଏ। ନେତ୍ରରେ ଶୁକ୍ଳ ମଣ୍ଡଳ କଫରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପୈତୃକ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 20
कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं
କୃଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ବାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେହିପରି ତାହା ମାତୃକ (ମାତୃସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ପିତ୍ତରୁ ତ୍ୱକ୍-ମଣ୍ଡଳ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହା ମାତାପିତୃ ଉଭୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ।
Verse 21
मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु
ଜିହ୍ୱା ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ କଫଜ; ମେଦ ରକ୍ତ-କଫ-ମାଂସଜ; ଏବଂ ଦୁଇ ବୃଷଣ ମେଦ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସଜ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣର ଦଶ ଆୟତନ (ଆଧାରସ୍ଥାନ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 22
मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः
ମୂର୍ଧା, ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ, ନାଭି ଓ କଣ୍ଠ; ଜିହ୍ୱା; ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତ (ରକ୍ତ); ଗୁଦ; ବସ୍ତି (ମୂତ୍ରାଶୟ); ଏବଂ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି/ଟେକା)—ଏଗୁଡ଼ିକୁ କଣ୍ଡୁ (ଖୁଜଲି)ର ଷୋଳଟି ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 23
द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश
ହାତରେ ଦୁଇଟି ଓ ପାଦରେ ଦୁଇଟି ‘ଜାଲ’ ଅଛି; ପିଠିରେ ଏବଂ କଣ୍ଠରେ ଚାରିଟି। ଏହିପରି ଦେହରେ—ପାଦରୁ ଶିରୋନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ମୋଟ ଷୋଳଟି ଜାଲ (ଜାଲିକା/ପ୍ଲେକ୍ସସ) ଅଛି।
Verse 24
मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं
ମାଂସ, ସ୍ନାୟୁ, ଶିରା ଓ ଅସ୍ଥି—ଏହି ଚାରିଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ—ମଣିବନ୍ଧ (କଳାଇ) ଏବଂ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଁଡ଼ି/ଟଖା) ସନ୍ଧିରେ ପରସ୍ପର ନିବଦ୍ଧ ଅଛି।
Verse 25
षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः
ଏଠାରେ ଛଅଟି ‘କୂର୍ଚ’ ସ୍ମୃତ—ହାତରେ ଓ ପାଦରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍; ଏବଂ ଗ୍ରୀବାରେ ତଥା ମେଢ୍ର (ଲିଙ୍ଗ)ରେ ମଧ୍ୟ—ଏହିପରି ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 26
पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः
ପୃଷ୍ଠବଂଶ (ମେରୁଦଣ୍ଡ) ସହ ଯୁକ୍ତ ଚାରିଟି ମାଂସ-ରଜ୍ଜୁ ଅଛି; ଏବଂ ନବ୍ବେ ‘ପେଶୀ’ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନକାରକ (ବାନ୍ଧନ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 27
सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं
ତଥା ସାତଟି ‘ସୀରଣ୍ୟ’ ଅଛି, ଏବଂ ମୂର୍ଧା (ଶିର)ରେ ଆଶ୍ରିତ ପାଞ୍ଚଟି ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଏକେକ; ଜିହ୍ୱା ଓ ମେଢ୍ର (ଲିଙ୍ଗ) ମଧ୍ୟ ସେହି ଗଣନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅସ୍ଥି ତିନିଶେ ଷାଠି।
Verse 28
सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦନ୍ତ ସହିତ ଦନ୍ତ ଚଉଷଠି; ନଖ ବିଂଶତି; ଏବଂ ହାତ‑ପାଦର ଦଣ୍ଡସଦୃଶ ଅଙ୍ଗୁଳିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ତାହାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଚାରି ଭାଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ।
Verse 29
षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु
ଅଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଷଷ୍ଟି; ଏଡ଼ିରେ ଦୁଇ; ଗୁଲ୍ଫ (ଟଖନା)ରେ ଚାରି; ଅରତ୍ନି (ପୂର୍ବବାହୁ)ରେ ଚାରି ଅସ୍ଥି; ଏବଂ ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
Verse 30
द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्
ଏହିପରି ଜାନୁ (ଘୁଁଟି), କପୋଲ (ଗାଲ) ଓ ଊରୁ‑ଫଳକ (ଜଂଘା ଅଞ୍ଚଳ)ରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସ୍ଥି ଦୁଇ‑ଦୁଇ; ଅକ୍ଷ‑ସ୍ଥାନାଂଶରେ ଦୁଇ; ଶ୍ରୋଣି‑ଫଳକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ—ଏଭଳି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः
ଭଗ‑ପ୍ରଦେଶ (ଶ୍ରୋଣି ଭାଗ)ରେ ଅସ୍ଥି ଅଳ୍ପ; ପୃଷ୍ଠରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (୪୫); ଗ୍ରୀବାରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥି ଅଛି; ଏବଂ ଜତ୍ରୁ (ହଂସଳି) ଓ ହନୁ (ଜବଡ଼) ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ୟ।
Verse 32
तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः
ତାହାର ମୂଳରୁ ଦୁଇ (ସମୂହ) ବୋଲି—ଲଲାଟ, ଆଖି, ଗଣ୍ଡ, ନାସା ଓ ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ—କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପର୍ଶୁକା (ପାଜର) ତାଲୁ ଓ ଅର୍ବୁଦ (ଗ୍ରନ୍ଥିସଦୃଶ ସ୍ଫୀତି) ସହିତ ମିଶି ଦ୍ୱିସପ୍ତତି (୭୨) କୁହାଯାଏ।
Verse 33
द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश
କପାଳର ଦୁଇ ଶଙ୍ଖ-ପ୍ରଦେଶରେ ଚାରି କପାଳ-ପଟିକା ଅଛି; ଶିରରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଉରସ୍ଥଳରେ ସତର ଅସ୍ଥି, ଏବଂ ସନ୍ଧି ଦୁଇଶେ ଦଶ।
Verse 34
अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च
ଶାଖା-ଅଙ୍ଗରେ ଅଠଷଠି (ଅସ୍ଥି) ଅଛି; ଧଡ଼ରେ ଷାଠି—ଗୋଟିଏ ବାଦ ଦେଇ। ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ତ୍ର୍ୟଶୀ; ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ନଅଶେ।
Verse 35
त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु
ଦୁଇଶେ ତିରିଶ ଗଣନାରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସତର। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗଣନାରେ ଶାଖା ଠିକ୍ ଛଅଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 36
पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका
ପେଶୀ ପାଞ୍ଚଶେ ଅଟେ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଭାଗରେ ଆଉ ଚାଳିଶ ଅଧିକ। ଏଥିରୁ ଚାରିଶେ ଶାଖା-ଅଙ୍ଗରେ, ଷାଠି ମଧ୍ୟ/ଧଡ଼ ଭାଗରେ।
Verse 37
स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ସଂଖ୍ୟା ଗୋଟିଏ ଅଧିକ—ଚବିଶ। ଦୁଇ ସ୍ତନରେ ଦଶ, ଯୋନିରେ ତେର, ଏବଂ ଆଶୟ (ଗର୍ଭାଶୟ)ରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ।
Verse 38
गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु
ଗର୍ଭରେ ଚାରିଟି ପ୍ରଧାନ ଶିରା ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଶିରା ତିନି ଲକ୍ଷ; ଏହା ସହ ଆଉ ନଅଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 39
षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्
ଦେହରେ ରସ ବହନ କରୁଥିବା ଶିରା ଛପ୍ପନ ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରର କୁଲ୍ୟା ପରି ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଆର୍ଦ୍ରତା, ଲେପ ଆଦି ପୋଷକ ପ୍ରଭାବ ପହଞ୍ଚାନ୍ତି।
Verse 40
द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज
ହେ ମହାମୁନେ! ଏଠାରେ ‘ବ୍ୟୋମନ’ (ଆକାଶୀୟ ଅବକାଶ) ବହାତ୍ତର କୋଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେହିପରି ମଜ୍ଜା, ମେଦ ଓ ବସାର ମଧ୍ୟ (ବହାତ୍ତର କୋଟି) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Verse 41
मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः
ଏଠାରେ ମୂତ୍ର, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଳେଷ୍ମ ଓ ଶକୃତ—ଏମାନଙ୍କର ପରିମାଣ କ୍ରମେ ଅଞ୍ଜଲି-ପ୍ରମାଣରେ ଧରାଯାଇଛି। କିଛି ପାଠ (ଖ, ଞ) ରେ ପେଶୀ ସଂଖ୍ୟା ପାଞ୍ଚଶେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ରକ୍ତ ଓ ରସର ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଞ୍ଜଲିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 42
अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ପରିମାଣ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଜଲିଠାରୁ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଗୁଣ (ଅର୍ଧର ଅର୍ଧ ବୃଦ୍ଧି ସହ) ବୋଲି ଧରାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ରର ପରିମାଣ ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଜଲି, ଓଜସର ପରିମାଣ ତାହାର ଅର୍ଧ (ଅର୍ଥାତ୍ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଞ୍ଜଲି) ଅଟେ।
Verse 43
रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्
ସେହିପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରଜସ୍ରାବର ଚାରି ଅବସ୍ଥା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଶରୀରକୁ ମଳ‑ଦୋଷାଦିର ସଂଘାତ ମାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ବୋଲି ଜାଣି, ଆତ୍ମାରେ ତାହା ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
A śāstric, metric anatomy: enumerations of indriyas and their objects, āśayas (including garbhāśaya), networks (jāla, kūrca), and quantitative counts such as 360 bones and 210 joints, plus channel totals (e.g., śirā and rasa-vāhinī srotas) and fluid measures in añjali.
By coupling embodied science with tattva-vicāra: after mapping senses, guṇas, and the tattvas up to Puruṣa/Brahman, it frames the body as a doṣa-mala aggregate and directs the seeker to relinquish identification with it, strengthening viveka (discernment) central to yoga and Brahma-vidyā.