Adhyaya 381

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗୀତାସାର’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ୟମଗୀତା’ ନାମକ ୩୮୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ନଚିକେତସଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିବା ଯମଗୀତାକୁ ମୁଁ ପ୍ରବଚନ କରିବି; ଯେମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି ଓ ଶୁଣନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ସତ୍ଜନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।

Verse 2

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः

ଯମ କହିଲେ—ହାୟ! ଅତିମୋହରେ ସ୍ୱୟଂ ଅନିତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ବସ୍ତୁକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ—ଆସନ, ଶୟନ, ଯାନ, ପରିଧାନ, ଗୃହ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 3

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि

ଭୋଗବିଷୟରେ ସଦା ସଂୟମ ଏବଂ ସେହିପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିର ଅବଲୋକନ—ଏହିଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେୟ; କାରଣ ଏହି କଥା କପିଳ କହିଛନ୍ତି।

Verse 4

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि

ସର୍ବତ୍ର ସମଦର୍ଶିତ୍ୱ, ନିର୍ମମତା ଓ ଅସଙ୍ଗତା—ଏହିଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେୟ; ପଞ୍ଚଶିଖ ଏହିପରି ଗାଇ/ଶିଖାଇଛନ୍ତି।

Verse 5

आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं

ଗର୍ଭଧାରଣରୁ ଜନ୍ମ, ବାଲ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ବୟସ୍-ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କର ବୋଧ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପରମ ମଙ୍ଗଳ; ଏହା ଗଙ୍ଗା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଗୀତ।

Verse 6

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଦି ଦୁଃଖମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବା ପ୍ରତିକାର—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେୟ; ଏହି କଥା ଜନକ କହିଛନ୍ତି।

Verse 7

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं

ପରମାତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସତ୍ୟରେ ଅଭିନ୍ନରେ ଭେଦବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମାଏ, ସେହି ‘ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଗୀତ’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ—ଶାନ୍ତିପର୍ଯ୍ୟବସାନୀ ପରମ ଶ୍ରେୟ।

Verse 8

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते

‘ଏହା କରିବା ଉଚିତ’ ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ଯେ କର୍ମ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ନାମରେ ସଂଜ୍ଞିତ, ତାହା ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ କରାଯାଏ; ତାହାର ସଂଲଗ୍ନ ଗାନଭାଗ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ରୀତିରେ ଗାଯାଯାଏ।

Verse 9

हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं

ସମସ୍ତ ବିଧି-ନିୟମ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ହାନି’ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମସୁଖର କାରଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟ ହେଉଛି ଯାହା ‘ଦେବଲୋଦ୍ଗୀତ’ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 10

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्

କାମତ୍ୟାଗରୁ ବିଜ୍ଞାନ (ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଜ୍ଞାନ) ଜନ୍ମେ; ଆନନ୍ଦ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ପଦ। କାମୀମାନଙ୍କୁ ବିଜ୍ଞାନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ସନକଙ୍କ ଉଦ୍ଗୀତ।

Verse 11

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः

କର୍ମପର ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ—ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି, ଉଭୟ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ କରଣୀୟ। କାରଣ ଶ୍ରେୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି: ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ; ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)।

Verse 12

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च

ଯେ ପୁରୁଷ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି, ସେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ଭେଦ ଦେଖେ ନାହିଁ; ପରମ ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱଟି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

Verse 13

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତିସହିତ ବିଜ୍ଞାନ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପ—ଏ ସବୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଭ୍ୟ; ମନରେ ଯାହା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ସେହି ପାଏ।

Verse 14

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्

ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ କୌଣସି ଧ୍ୟେୟ ନାହିଁ; ଉପବାସଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପ ନାହିଁ; ଆରୋଗ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି ଧନ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ନାହିଁ; ଗଙ୍ଗା ସମାନ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ।

Verse 15

न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे

ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ସତ୍ୟ ବାନ୍ଧବ ନାହିଁ; ତଳେ-ଉପରେ ଓ ଅଗ୍ରେ ହରି ଏକମାତ୍ର—ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବାକ୍‌ର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 16

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्

ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରି ଯେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ହରିସ୍ୱରୂପ ହୁଏ; ସେହି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ—ଯାହାଠାରୁ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଯାହାରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 17

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

ସେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତଥାପି ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପର ଓ ଅପର—ଦୁଇ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 18

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं

ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠାବାନ କେହି ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞେଶ ଓ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି; କେହି ବିଷ୍ଣୁ, କେହି ହର (ଶିବ), ଆଉ କେହି ବ୍ରହ୍ମା—ଇଶ୍ୱର—ଭାବେ ମାନନ୍ତି।

Verse 19

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च

କେହି ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଓ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ (ତାଙ୍କର ରୂପ) ବୋଲି କହନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 20

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः

ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରା ନାହିଁ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ମହାଦାନ ଓ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଅବଗାହନ (ସ୍ନାନ) ଦ୍ୱାରା (ସେ ଗତି ଲଭ୍ୟ)।

Verse 21

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु

ଧ୍ୟାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜା ଓ ଧର୍ମଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ସେହି (ପରମ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ରଥୀ ବୋଲି ଜାଣ, ଶରୀରକୁ ହିଁ ରଥ ଭାବ।

Verse 22

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्

ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଭାବେ ଜାଣ, ମନକୁ ଲଗାମ ଭାବେ ଜାଣ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା, ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ଚରଣକ୍ଷେତ୍ର।

Verse 23

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହ ଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ହିଁ ‘ଭୋକ୍ତା’ (ଅନୁଭବକର୍ତ୍ତା)। କିନ୍ତୁ ଯେ ଅବିଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସଦା ଅସଂୟତ ମନ ସହ ବନ୍ଧିତ ରହେ।

Verse 24

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

ସେ ସତ୍ପଦ (ପରମ ଶ୍ରେୟ) ପାଉନାହିଁ; ବରଂ ସଂସାରକୁ ହିଁ ଅଧିଗମନ କରେ—ଯଦି ବିଜ୍ଞାନବାନ୍ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଦା ଯୁକ୍ତ (ସଂୟତ) ମନ ସହ ନ ଥାଏ।

Verse 25

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

ସେ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପାଏ, ଯାହାଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ—ଯାହାର ସାରଥି ବିଜ୍ଞାନ (ବିବେକଜ୍ଞାନ) ଏବଂ ଯେ ମନକୁ ଲଗାମ ପରି ଦୃଢ଼ ଧରି ରଖେ।

Verse 26

सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

ସେ ପରମ ଅଧ୍ୱା (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ) ପାଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ପଦ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ବିଷୟ ଉଚ୍ଚ; ବିଷୟଠାରୁ ମନ ଅଧିକ ପର।

Verse 27

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

ମନଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ହେଉଛି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ। ମହତ୍ଠାରୁ ପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପରେ ପରମ ପୁରୁଷ।

Verse 28

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते

ପୁରୁଷଠାରୁ ପରେ କିଛି ନାହିଁ; ସେଇ ପରମ ସୀମା, ସେଇ ପରମ ଗତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଥାଏ, ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि

କିନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀମାନେ ଅଗ୍ର୍ୟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକ ବାକ୍ ଓ ମନକୁ ସଂଯମ କରି, ସେଇ ସଂଯମିତ ଜ୍ଞାନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ କରୁ।

Verse 30

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्

ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ—ମହାନ ଆତ୍ମାରେ—ଜ୍ଞାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାର ଯୋଗକୁ ଜାଣି, ଯମାଦି ଶିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 31

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः

ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯମ; ଏବଂ ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ସତ୍-ତପ (ସମ୍ୟକ୍ ତପ) ଆଦି ପାଞ୍ଚ ନିୟମ।

Verse 32

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱରପୂଜା; ପଦ୍ମାସନ ଆଦି ଆସନ; ପ୍ରାଣାୟାମ—ପ୍ରାଣବାୟୁ ଉପରେ ଜୟ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟାହାର—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ: ଏହିମାନେ ଯୋଗସାଧନର ଅନୁଶାସନ।

Verse 33

शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏକ ଶୁଭ ବିଷୟରେ ଚିତ୍ତକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା—ତାହାର ନିଶ୍ଚଳ ଏକାଗ୍ର ସ୍ୱଭାବ ହେତୁ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ‘ଧାରଣା’ କହନ୍ତି।

Verse 34

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः

ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସରେ ସେହି ବିଷୟରେ ଚିତ୍ତକୁ ଧାରଣ କରି ରଖିବା ‘ଧାରଣା’; ତାହାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ‘ଧ୍ୟାନ’; ଏବଂ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ‘ସମାଧି’।

Verse 35

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्

ଘଟ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ତାହାର ଭିତର ଆକାଶ ମହାକାଶ ସହ ଅଭିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମୁକ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ସେହି ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।

Verse 36

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः

ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। କାରଣ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଜରା-ମରଣହୀନ ହୁଏ।

Verse 37

अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ବଶିଷ୍ଠ! ‘ଯମଗୀତା’ ନାମକ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଠ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦିଏ। ଏଠାରେ ବେଦାନ୍ତୀୟ ବ୍ରହ୍ମବୋଧମୟ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ଲୟ’ ଘୋଷିତ।