Adhyaya 372

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ୟମ-ନିୟମ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଏକହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ବହାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର’—ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ‘ପଦ୍ମାସନ ଆଦି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରି ପରମତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନ କର। ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ଆସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।’

Verse 2

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः

ଆସନ ନ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ହେଉ, ନ ଅତ୍ୟଧିକ ନିମ୍ନ; ତାହାର ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର, ମୃଗଚର୍ମ ଓ କୁଶ ଛାଡ଼ିଥିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଚିତ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାକୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

ଯଥାଯଥ ଆସନରେ ବସି ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଶରୀର, ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ସମ ରଖି, ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 4

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନାସିକାଗ୍ରରେ ସ୍ଥିର କରି, ନିଜ ଚାରିପାଖର ଦିଗମାନଙ୍କୁ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଗୋଡ଼ର ଗୋଡ଼ଢେଙ୍କାରେ ବୃଷଣକୁ ରକ୍ଷା କରି, ସେହିପରି ପୁନଃ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 5

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि

ଉରୁଦ୍ୱୟ ଉପରେ ଦୁଇ ଅଗ୍ରବାହୁ ରଖି, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବାହୁଦ୍ୱୟକୁ ତିର୍ୟକ୍ (କ୍ରସ୍) କରି ଧରିବ; ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ହାତର ପିଠକୁ ବାମ ହାତର ତଳୁ ଉପରେ ରଖିବ।

Verse 6

उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं

ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେହକୁ (ଧଡ଼କୁ) ଉନ୍ନତ କରି, ମୁଖକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ସମ୍ମୁଖେ ସ୍ଥିର କରି; ସ୍ୱଦେହଜ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ବିସ୍ତାର କରି ନିରୋଧ କରିବା—ଏହି ନିୟତ ନିରୋଧକୁ ‘ପ୍ରାଣାୟାମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 7

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः

ଆଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ନାସାପୁଟ ଚାପି, ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ୱାରା ସାବଧାନରେ ବାୟୁକୁ ବାହାର କରିବ; ଏହା ରେଚନ (ନିଷ୍କାସନ) ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ରେଚକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 8

वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः

ଧମଣି ପରି ବାହ୍ୟ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ପୂରଣ କରିବ; ଏଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହିବ; ପୂରଣ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପୂରକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 9

न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः

ଯେତେବେଳେ ନ ଶ୍ୱାସ ବାହାରକୁ ଯାଏ, ନ ଭିତରକୁ ଆସେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଅନ୍ତରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ରହିବା—ଏହାହି ‘କୁମ୍ଭକ’ ଅଟେ।

Verse 10

कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः

‘କନ୍ୟକ’ ଛନ୍ଦରେ ଏକଥର ଉଦ୍ଘାତ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାର। ‘ମଧ୍ୟମ’ ଛନ୍ଦରେ ଦ୍ୱି-ଉଦ୍ଘାତ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଚତୁର୍ବିଂଶତି ମାତ୍ରାର।

Verse 11

उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः

‘ଉତ୍ତମ’ ଛନ୍ଦରେ ତ୍ରି-ଉଦ୍ଘାତ ଥାଏ; ଏହାର ପରିମାଣ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ତାଳ-ମାତ୍ରା। ‘ସ୍ୱେଦ’ ଓ ‘କମ୍ପ’ ନାମକ ଭେଦମାନଙ୍କର ଜନକ ହେବାରୁ ଏହା ‘ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 12

अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते

ଯିଏ ପ୍ରାଣକୁ ଜିତିନାହିଁ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଭୂମିକୁ ଆରୋହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନହେଲେ ହିକ୍କା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଆଦି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣଜୟ ହେଲେ କଫାଦି ଦୋଷ ଓ ମଳ-ମୂତ୍ରାଦି ବିକାର ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 13

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं

ଫଳ—ଆରୋଗ୍ୟ, ଶୀଘ୍ରଗତି, ଉତ୍ସାହ, ସ୍ୱରର ସୌଷ୍ଠବ, ବଳ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରସାଦ; ଏବଂ ସର୍ବଦୋଷକ୍ଷୟ।

Verse 14

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ବିନା (ସତ୍ୟ) ‘ଗର୍ଭ’ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେହି ‘ଗର୍ଭ’ ତାହାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ପାଇଁ ସେହି ପରମ ‘ଗର୍ଭ’କୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 15

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्

ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରାଣାୟାମର ବଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତକୁ ଜୟ କରାଯାଏ।

Verse 16

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

ସେ ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ହିଁ; ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ—ଉଭୟ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ନିଗ୍ରହିତ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ମୁକ୍ତ ହେଲେ ନରକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 17

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः

ଶରୀରକୁ ରଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଘୋଡ଼ା। ମନ ସାରଥି ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଚାବୁକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 18

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्

ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ରଶ୍ମିରେ ଗଢ଼ା ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ଧରା ମନ, ପ୍ରାଣାୟାମର ଏକସଂହିତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଶ୍ଚଳତାକୁ ପାଏ।

Verse 19

जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः

ଯେ କେହି କୁଶର ଅଗ୍ରରେ ନିଆ ଜଳର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ମାସେ ମାସେ ପାନ କରେ, ସେହି କ୍ରିୟାର ପୁଣ୍ୟ ଶତବର୍ଷାଧିକ ପ୍ରାଣାୟାମର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ।

Verse 20

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟାସକ୍ତ ହୋଇ ବିଷୟ-ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେ ସାଧକ ପ୍ରାଣାୟାମ-ରୂପ ଅଙ୍କୁଶରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଟାଣି ଆଣି ନିଗ୍ରହ କରେ, ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ।

Verse 21

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्

ଭୋଗ-ନଦୀର ଅତିବେଗ ପ୍ରବାହରେ ବହି ଯାଇ ଯେପରି କେହି ଜଳରେ ଡୁବିଯାଏ, ସେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବୃକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।