Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଅଠସତ୍ତରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଅଦ୍ୱୈତ-ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଉଣାଅଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଆପଣ ଯେପରି ପଚାରିଛନ୍ତି ସେପରି ମୁଁ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ସାଧକ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ତପ କରି ବାସୁଦେବାଦିଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

ମୃଗ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ ସେ ମୃଗ ହେଲା; ଏବଂ ଅନ୍ତକାଳେ ସେହି ମୃଗକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୃଗଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଲା। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତିଯୁକ୍ତ ସେହି ମୃଗ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଯୋଗବଳରେ ପୁନଃ ନିଜ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଡ ପରି ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଆଚରଣ କରୁଥିଲା। ବୀରରାଜଙ୍କ ସେହି କ୍ଷତ୍ତା ଏହାକୁ ‘ବିଷ୍ଟି-ଯୋଗ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ସେବାର ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଭାବିଲା।

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

କ୍ଷତ୍ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ଶିବିକ୍ରାମାଙ୍କ ପାଳଙ୍କି ବହନ କଲା। ବିଷ୍ଟି (ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶ୍ରମ) ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ି ସେ ତାହା ବୋହିଲା—ଯାହା ତାହାର ନିଜ କ୍ଷୟର କାରଣ ହେଲା।

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

ଯାହାର ଗତି ଜଡ ଥିଲା ସେ ପଛେ ପଛେ ଗଲା; ଅନ୍ୟମାନେ ତେବେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆଗକୁ ଗଲେ। ଶୀଘ୍ରଗତିମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଉଥିବା ଦେଖି ରାଜା ସେହି ଧୀରଗତି ଲୋକକୁ କହିଲେ—“ଏତେ ଅଶୀଘ୍ର ହେଅନି।”

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

ରାଜା କହିଲେ—ତୁମେ କି କ୍ଲାନ୍ତ? ତୁମେ ତ ମୋର ଶିବିକା (ପାଲଙ୍କି) ଅଳ୍ପ ଦୂର ମାତ୍ର ବୋହିଛ। ପରିଶ୍ରମ ସହି ପାରୁନାହ? ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ପୁଷ୍ଟ ଲାଗୁନାହିଁ।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ମୁଁ ମଦ୍ୟପାନ କରିନାହିଁ, ନାହିଁ ମୁଁ ବୋହିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଶିବିକା (ପାଲଙ୍କି) ମୋତେ ହିଁ ବୋହିବାକୁ ହେବ। ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଶ୍ରମିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ହେ ମହୀପତେ, ବୋହାଯିବା ତ ଆପଣ।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

ଭୂମିରେ ଦୁଇ ପାଦ ରହିଛି; ସେଇ ଦୁଇ ପାଦରେ ଜଂଘା (ପିଣ୍ଡଳି) ଅବସ୍ଥିତ। ଜଂଘାର ଉପରେ ଉରୁ (ଜଘନ) ଅଛି; ଏବଂ ସେଇ ଆଧାରର ଉପରେ ଉଦର (ପେଟ) ଅଛି।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ବାହୁ ଓ ସ୍କନ୍ଧ—ସବୁ ଉଦର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଶିବିକା ସ୍କନ୍ଧରେ ଟିକିଛି; ତେବେ ଏଠାରେ ମୋର ‘ଭାବ’ (ଅହଂ/ପ୍ରୟାସ) କ’ଣ କଲା?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

ଯଦି ଶିବିକାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଦେହକୁ ତୁମେ ‘ତୁମେ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କର, ତେବେ ସେଇ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏଠାରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ନହେଲେ କଥା ବିରୋଧାଭାସୀ ହେବ।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

ହେ ପାର୍ଥିବ! ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହ-ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହି ନିଆଯାଉଛୁ। ଗୁଣପ୍ରବାହରେ ପତିତ ଏହି ଗୁଣସମୂହ ନିଶ୍ଚୟ ଆଗକୁ ବହିଯାଏ।

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

ହେ ପୃଥିବୀପତେ! ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଏହି ଗୁଣମାନେ କର୍ମର ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଅବିଦ୍ୟାରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ତାହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଛି।

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷର ଓ ଶାନ୍ତ; ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ଏକ ଆତ୍ମାର ନ ବୃଦ୍ଧି ଅଛି, ନ କ୍ଷୟ।

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

ହେ ନୃପ! ଯେତେବେଳେ ତାହାର ନ ବୃଦ୍ଧି ଅଛି, ନ କ୍ଷୟ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ‘ତେବେ ସେ ପୀବାନସ (ପୁଷ୍ଟ)’ ବୋଲି ତୁମେ କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ନିଜେ କହିଲ?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

ଏହି ‘ଶିବିକା’ ଭୁଜ, ଜଂଘା, ପାଦ, କଟି, ଊରୁ, ଜଠର ଆଦିରେ ସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସ୍କନ୍ଧ (କାନ୍ଧ) ଉପରେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ସମଗ୍ର ଭାବ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲ।

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

ହେ ରାଜନ, ଯଦି ଏହା ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ—ଶିବିକା (ପାଲଙ୍କି) ଉଠାଇବା କର୍ମରୁ, କିମ୍ବା ଶିଳା‑ଦ୍ରବ୍ୟ‑ଗୃହାଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଥବା ପୃଥିବୀରୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ—ତଥାପି ସେଇ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

ହେ ନୃପ, ଯେପରି ମଣିଷର ପୃଥକ୍‑ଭାବ (ଅହଂଭାବ) ତାହାର ପ୍ରାକୃତ କରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେଇ ମହାଭାର ମଧ୍ୟ ସହିବାକୁ ପଡେ। କହନ୍ତୁ, ହେ ନୃପତେ, ମୁଁ କେଉଁ ଭାର ବହିବି?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

ଏହି ଶିବିକାକୁ ଗଢ଼ୁଥିବା ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟମାନ, ସେମାନେଇ ଭୂତ‑ସଂଗ୍ରହ (ଜୀବସମଷ୍ଟି)। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ସମଗ୍ରଟି ସମତ୍ୱରେ ଧାରିତ ଓ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

ଏହା ଶୁଣି ରାଜା କହିଲେ—“ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରି କ୍ଷମା ଚାହୁଁଛି; ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏହି ଶିବିକା ଛାଡ଼ି କହନ୍ତୁ—ମୁଁ ଶୁଣୁଛି—ଆପଣ କିଏ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ କ’ଣ?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ଶୁଣନ୍ତୁ। ‘ମୁଁ କିଏ?’—ଏଭଳି ଭାବେ କହିବା ସର୍ବଥା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ପାଠ ସମୀଚୀନ ନୁହେଁ; (ଅର୍ଥ ହେଉଛି) ସର୍ବତ୍ର ଉପଭୋଗ (ଫଳାନୁଭବ) ନିମିତ୍ତରେ ଗମନ‑ଆଗମନ କ୍ରିୟା ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଭୋଗ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ; ସେହି ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ଜୀବ ବିଶେଷ ଦେଶାଦି ପାଏ।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

ରଜ କହିଲା—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ‘ସୋଽହମ୍’ (ମୁଁ ସେଇ) ବୋଲି କହିବା କିପରି ଅସମ୍ଭବ? ଆତ୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମୁଁ’ ଶବ୍ଦ ଦୋଷ ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଶବ୍ଦ’ ବୋଲି ଧାରଣା ଦୋଷକାରକ; ଏହା ଆତ୍ମାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନାତ୍ମରେ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି, କିମ୍ବା ଶବ୍ଦମାତ୍ରକୁ ସତ୍ୟ ଧରିବା—ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

ଯେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ‘ଆପଣ କିଏ? ମୁଁ କିଏ?’ ଏହି କଥା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘ତୁମେ ରାଜା, ଏହା ଶିବିକା (ପାଲଙ୍କି), ଆମେ ଆଗେ ଯାଉଥିବା ବୋହିବାଳା, ଏହା ତୁମର ଲୋକସମୂହ’—ଏହା ସଠିକ୍ କଥା ନୁହେଁ; ରାଜା ବିଷୟରେ ଏପରି (ଆତ୍ମଶ୍ଲାଘାମୟ) କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

ବୃକ୍ଷରୁ ଦାରୁ (କାଠ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ଦାରୁରୁ ତିଆରି ଏହି ଶିବିକାରେ ତୁମେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ତେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁକୁ ‘ବୃକ୍ଷ’ ସଂଜ୍ଞା କିପରି ରହିବ? ହେ ନୃପ, ‘ଦାରୁ’ ବୋଲି କହିବା ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ କି?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

ଏହି ଚେତନ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ମହାରାଜ ବୃକ୍ଷରେ ଆରୂଢ଼’ ବୋଲି କହେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ଭାବେ ତୁମକୁ ‘ଶିବିକାଗତ’ ବୋଲି ଡାକୁନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

ଶିବିକା ହେଉଛି ଦାରୁ (କାଠ) ର ସଂଘାତ, ଯାହା ତାହାର ରଚନା ଓ ସ୍ଥିତିରେ ସୁସ୍ଥିର। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଅ; ଏହାର ଅଂଶଭେଦ ବିଚାର କଲେ ଶିବିକାର ଗଠନ (ଏବଂ ଦୋଷ) ଜଣାପଡ଼ିବ।

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘ପୁରୁଷ’, ‘ସ୍ତ୍ରୀ’, ‘ଗାଈ’, ‘ଘୋଡ଼ା’, ‘ହାତୀ’, ‘ପକ୍ଷୀ’, ‘ବୃକ୍ଷ’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଦେହଧାରୀ ରୂପମାନଙ୍କ ଉପରେ ଲୋକସଂଜ୍ଞା ମାତ୍ର; ସେମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଭାବ କର୍ମ-ହେତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

ଜିହ୍ୱା କହେ—‘ମୁଁ କହୁଛି’; ଦାନ୍ତ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ କହନ୍ତି—‘ମୁଁ ନୁହେଁ (ଆମେ)’. ହେ ନୃପ, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବାକ୍ ପ୍ରକାଶର ହେତୁ।

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ଏଠାରେ ହେତୁ କାହିଁକି? ବାକ୍ ନିଜେ କହେ—‘ମୁଁ ବାକ୍’। ତଥାପି ‘ମୁଁ ବାକ୍ ନୁହେଁ’ ବୋଲି କହିବା ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

ମଣିଷର ଦେହପିଣ୍ଡ ଶିର, ପାୟୁ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ ପୃଥକ୍; ତେବେ ସେହି ପିଣ୍ଡରେ ‘ମୁଁ’ ଏହି ସଂଜ୍ଞା କେଉଁଠି ଲଗାଇବି? ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ସେ ପରିଚୟ କିପରି କରିବି?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

ହେ ପାର୍ଥିବସତ୍ତମ! ଯଦି ମୋଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ଅନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ—ଏହି ‘ମୁଁ’ ଓ ସେ ‘ଅନ୍ୟ’—ଏହିପରି କହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛୁକ ହେଉ।

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

ପରମାର୍ଥରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ—ନ ସର୍ପ, ନ ପଶୁ, ନ ପାଦପ; ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶରୀର ଓ ତାହାର ଭେଦ ସବୁ କର୍ମଜନ୍ୟ ଯୋନିରୂପ ମାତ୍ର।

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଯାହାକୁ ‘ରାଜା’ କୁହନ୍ତି, ଯାହା ରାଜଭଟାତ୍ମକ (ସେନା-ଅନୁଚରାଦି) ଅଟେ, ଏବଂ ରାଜତ୍ୱ-ସ୍ୱଭାବର ଅନ୍ୟ ସବୁ—ହେ ନୃପ, ସମ୍ୟକ୍ ପରିଭାଷାରେ ବିଚାର କଲେ ତାହା ସତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

ତୁମେ ସର୍ବଲୋକର ରାଜା—ପିତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁର ଶତ୍ରୁ, ପତ୍ନୀର ପତି, ପୁତ୍ରର ପିତା। ହେ ଭୂପ, ମୁଁ କିଏ ଯେ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

ତୁମେ କି ଏହି ଶିର? କିମ୍ବା ଶିର ତୁମର? ସେପରି ଉଦର କି ତୁମେ? କିମ୍ବା ପାଦାଦି ତୁମେ? ହେ ମହୀପତେ, ଏଥିରେ ‘ତୁମେ’ କ’ଣ ଓ ‘ତୁମର’ କ’ଣ କୁହ।

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

ତୁମେ ଦେହ-ମନର ସମସ୍ତ ଅଂଶରୁ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ସ୍ଥିତ। ‘ମୁଁ କିଏ?’—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିପୁଣ ହୋଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କର, ହେ ପାର୍ଥିବ। ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ସେଇ ଅବଧୂତ ଦ୍ୱିଜ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ମୁଁ କପିଲ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିଲି। ତୁମେ ସେଇ କପିଲ ଋଷିଙ୍କ ଅଂଶ; ମୋ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଜ୍ଞାନଦାତା। ତେଣୁ ତୁମଠାରୁ ଜ୍ଞାନତରଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିଛି; ଯାହା ଶ୍ରେୟସ୍ ସେହିଟି ମୋତେ କୁହ।

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ତୁମେ ପୁଣି ‘ଶ୍ରେୟସ୍ କ’ଣ?’ ବୋଲି ପଚାରୁଛ; କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥ ପଚାରୁନାହଁ। ହେ ଭୂପତେ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ ଯେ ‘ଶ୍ରେୟସ୍’, ସେସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ସୀମିତ ଓ ଗୌଣ।

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

ଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନା କରି ମନୁଷ୍ୟ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହେ; ପୁତ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚାହେ—ହେ ନୃପ, ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

ବିବେକୀ ପାଇଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ। ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ-ସାଧନ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ (କିମ୍ବା ଅସାର)।

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

ପରମ ସତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର ଯୋଗକୁ ‘ପରମାର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଏକ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମଦର୍ଶୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ।

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଆଦିରହିତ; ସେ ସର୍ବଗତ ଓ ଅବ୍ୟୟ—ପରମ, ଜ୍ଞାନମୟ, ଅସଙ୍ଗ; ଗୁଣ, ଜାତି ଆଦିଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ନିଦାଘ ଓ ଋତୁଙ୍କ ସଂବାଦ ମୁଁ କହୁଛି; ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଋତୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର।

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

ନିଦାଘ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଆମ ନଗରରେ ବସୁଥିଲେ; ଦେବିକା ନଦୀତଟରେ ଋତୁ ତାଙ୍କ ସହ ତର୍କ-ବିଚାର କଲେ।

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲାପରେ ସେ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ନିଦାଘ ବୈଶ୍ୱଦେବାନ୍ତେ ଭୋଜନ କରି ଶିଷ୍ୟକୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଭୋଜନ କଲ; ତୁମର ତୃପ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତେଣୁ ଦୀର୍ଘସନ୍ତୋଷଦାୟିନୀ ତୁଷ୍ଟି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ।”

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ଋତୁ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହାର ଭୁଖ ଥାଏ ସେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ତୁଷ୍ଟି ଜନ୍ମେ। ମୋତେ ଭୁଖ ହୋଇନାହିଁ, ତେଣୁ ତୃପ୍ତି ହୁଏନି; ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଭୁଖ ଓ ତୃଷ୍ଣା—ଦେହଧର୍ମ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ—ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋର ନୁହେଁ। ତୁମେ ପଚାରିଛ, ତେଣୁ କହୁଛି: ମୋ ପାଇଁ ସଦା ତୃପ୍ତି ଅଛି।

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ଏହି ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ଆକାଶ ପରି ସର୍ବଗତ ଓ ବ୍ୟାପକ ଥିବାବେଳେ, “ଅତଃ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା” ଏହି ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ କିପରି ସ୍ଥାପିତ ହେବ?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

ମୁଁ ସେଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱ; ମୁଁ ନ ଯାଏ, ନ ଆସେ, ଏକ ଦେଶରେ ମାତ୍ର ନିବାସ କରେନି। ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“ଅଦ୍ୱୈତବୋଧ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ନିଦାଘ–ଋତୁ ସଂବାଦ ଶୁଣ।” (କେତେକ ପାଠରେ) “ତାପରେ ଭୁଖର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।” (ଏବଂ) “କେଉଁଠୁ, କେଉଁଠି, କେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ କିଏ ଯିବ?—ଏହା ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥବତ୍; କିପରି (ଅନ୍ୟଥା ହେବ)?” (ଏବଂ) “ଭୋକ୍ତା କିଏ?” ଯେପରି ମାଟିର ଘର ମାଟିର ଲେପ ଦେଲେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ପାର୍ଥିବ; ପାର୍ଥିବ ପରମାଣୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ମୁଁ ଋତୁ, ତୁମ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମକୁ ପ୍ରଜ୍ଞା ଦେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଯାଉଛି; ତୁମକୁ ପରମାର୍ଥ (ପରମ ସତ୍ୟ) କୁହାଯାଇଛି।

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ଏହିଟିକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣ: ସମଗ୍ର ଜଗତ ଭେଦରହିତ। ଏହା ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମରେ ଅଭିହିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ।

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

ହଜାର ବର୍ଷର ଶେଷରେ ଋତୁ ପୁନର୍ବାର ସେହି ନଗରକୁ ଗଲା। ନଗର ପ୍ରାନ୍ତରେ ନିଦାଘକୁ ଏକାନ୍ତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି ସେ କହିଲା—“ନିଦାଘ, ତୁମେ ଏକାନ୍ତରେ କାହିଁକି ରହୁଛ?”—ଏପରି ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

ନିଦାଘ କହିଲେ— ହେ ବିପ୍ର, ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଏଠାରେ ମହାନ୍ ଜନସମାଗମ ଓ ସମ୍ବାଦ ହେଉଛି। ଏହି ରମ୍ୟ ପୁର ଦେଖିବାକୁ ଆସି ମୁଁ ସେହି କାରଣରୁ ଏଠାରେ ରହିଛି।

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

ଋତୁ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା କିଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ (ସାଧାରଣ) ଲୋକ କିଏ? ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ।

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

ଏଠାରେ ଯେ ରାଜା— ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ପରି ଉଚ୍ଚ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଅଧିରୂଢ— ସେଇ ନରେନ୍ଦ୍ର; ଏମାନେ ତାଙ୍କର ପରିବାର/ଅନୁଚର, ଓ ଶେଷ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ।

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ଋତୁ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଯେ ଏହି ତଳେ ଗଜ, ସେଇ ଭୂପତି; ଯେ ଉପରେ, ସେଇ ରାଜା। ତେବେ ନୃପ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଗଜ କିଏ, ରାଜା କିଏ? ନିଦାଘକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

ଋତୁ କହିଲେ— ହେ ନିଦାଘ! ଆରୂଢ ହୋଇ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖ; ଏହି ବାହନକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର। ଯେପରି ରାଜା ଉପରେ, ସେପରି ତୁମେ ତଳେ— ତାଙ୍କୁ ବହନ କରୁଥିବା କୁଞ୍ଜର ପରି।

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମକୁ କେଉଁ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିବି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ନିଦାଘ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଧ୍ରୁବ, ସତ୍ୟ ଗୁରୁ।”

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“ଏହି ରାଜା ଗଜରେ ଆରୂଢ଼; ପରଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ମଧ୍ୟ”—ଏପରି ଖ-, ଞ-, କ-ପୁସ୍ତକରେ ପାଠାନ୍ତର ମିଳେ; ସେସବୁଠାରେ ‘ଋତୁ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଋଭୁ’ ପାଠ ଅଛି। ଦ୍ୱୈତ-ସଂସ୍କାରରେ ସଂସ୍କୃତ ମନ ଅନ୍ୟଥା ସତ୍ୟକୁ ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ଋତୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ମୁଁ ଆସିଛି; ପରମାର୍ଥର ସାରଭୂତ ଅଦ୍ୱୈତ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦର୍ଶାଇଛି।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ସେଇ ଉପଦେଶରେ ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ୱୈତନିଷ୍ଠ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଭେଦହୀନ ଭାବେ ସେଇ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

ସେ ଜ୍ଞାନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇବ। ଏକ ହିଁ ସମସ୍ତ; ତୁମେ ଓ ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ, କାରଣ ସେ ସର୍ବତ୍ର ଅଛନ୍ତି।

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

ଯେପରି ଏକ ନଭ ପୀତ, ନୀଳ ଆଦି ଭେଦରେ ଦିଶେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ତୁମ ଜ୍ଞାନସାରରେ ରାଜା ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ। ସଂସାରରୂପ ଅଜ୍ଞାନବୃକ୍ଷକୁ ଛେଦ କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁ-ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କର।