Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ସଂସାରଜନିତ ଅଜ୍ଞାନର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିକାର ‘ଅୟମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ—ଅହମ୍ ଅସ୍ମି’ ଏହି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପରିଚୟ। ବିବେକରେ ଦେହ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ହେବାରୁ ଅନାତ୍ମା ବୋଲି ନିରସିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଉପକରଣ, ସାକ୍ଷୀ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି—ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୀପ ପରି ପ୍ରକାଶମାନ ଦ୍ରଷ୍ଟା-ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ସମାଧି-ପ୍ରବେଶ ଧ୍ୟାନ—ବ୍ରହ୍ମରୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରି, ଲୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ; ବିରାଟ୍ (ସ୍ଥୂଳ ସମଷ୍ଟି), ଲିଙ୍ଗ/ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ସତର ଅଂଶଯୁକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ), ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ସହ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱ-ତୈଜସ-ପ୍ରାଜ୍ଞ ସମ୍ବନ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତତ୍ତ୍ୱ ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ‘ନେତି-ନେତି’ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ; କର୍ମରେ ନୁହେଁ, ସାକ୍ଷାତ୍କାରଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରାପ୍ୟ। ଶେଷରେ ମହାବାକ୍ୟଶୈଳୀର ସାକ୍ଷୀଚେତନା ଘୋଷଣା; ଫଳ—ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ସମାଧି’ ନାମକ ୩୭୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୩୭୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ସଂସାରବନ୍ଧକ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ‘ଏହି ଆତ୍ମା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ମୁଁ ସେଇ’ ଭାବେ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 2
देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं
ଦେହ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଘଟ ଆଦି ପରି ଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟ। ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲେ ଆତ୍ମା ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।
Verse 3
देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः
ଦେହ ଯଦି କ୍ରିୟା-ବ୍ୟବହାରର ସାଧନ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହା ବିକାରୀ ଜଡ ପଦାର୍ଥ ପରି ହୋଇଥାନ୍ତା। ତେଣୁ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ହିଁ କରଣ; ଆତ୍ମା କରଣ ନୁହେଁ।
Verse 4
मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः
ମନ ଧୀର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ଦୀପ ପରି ଏହା କେବଳ ଏକ କରଣ। ସେପରି ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଚିତ୍-ପ୍ରଭାବରୁ ଆତ୍ମାର ଭିନ୍ନତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Verse 5
जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः
ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନ୍ୟ ବିଷୟ-ବୃତ୍ତି ସହ ମିଶିଥିବାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ପ୍ରାଣ ଭେଦ-ବିଜ୍ଞାନରହିତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
Verse 6
अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः
ଏହେତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ପରି ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ।
Verse 7
उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्
ଉକ୍ତ ସବୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା ସାକ୍ଷୀ ଓ ଭୋକ୍ତା; ରାତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ ପରି ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 8
समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः
ସମାଧିର ଆରମ୍ଭକାଳେ ମୁନି ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରିବେ— ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ଏବଂ ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 9
अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः
ଅଗ୍ନିରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତଦନନ୍ତରେ ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଗଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ଭୂତମାନେ ପଞ୍ଚୀକୃତ ହୋଇ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्
ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାହାର ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚୀକୃତ ପଞ୍ଚଭୂତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି-କାର୍ଯ୍ୟ ‘ବିରାଟ୍’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 11
एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः
ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଆତ୍ମା ଉପରେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ (ଆରୋପିତ) ଅଟେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଯେ ବିଜ୍ଞାନ, ଧୀରମାନେ ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 12
विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते
ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟର ଅଭିମାନ କରେ, ସେ ‘ବିଶ୍ୱ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତ୍ରୟ ଅକର୍ତ୍ତା (ଅକାରକ) ଅଟେ। ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 13
संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते
ସପ୍ତଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରକୁ ହିଁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ।
Verse 14
जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ସଂସ୍କାରରୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଜନ୍ମେ; ଏହା ବିଷୟାତ୍ମକ ପ୍ରତ୍ୟୟ। ସେଠାରେ ଆତ୍ମା ସ୍ୱପ୍ନ-ଜ୍ଞାତା ସଦୃଶ ମନ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ‘ତୈଜସ’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚ ନାହିଁ।
Verse 15
स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते
ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନାମକ ଦ୍ୱୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା। ଆଭାସସହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଅଧ୍ୟାରୋପିତ (ଅଧ୍ୟାହୃତ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 16
न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍; ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହିହେବ ନାହିଁ। ଏହା ନ ଅବୟବଯୁକ୍ତ, ନ ଅବୟବସମୁଦାୟରୁ ଗଠିତ ସମଷ୍ଟି। ଏହାକୁ ‘ନେତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି (ଆଭାସରେ) ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ।
Verse 17
भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः
ସେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନାଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନିର୍ବାଚ୍ୟ, ଏବଂ (ଅବିଦ୍ୟାରେ) ବନ୍ଧନ ଓ ସଂସାରର କାରଣ ଭଳି ପ୍ରତୀତ। ସେ ବିଜ୍ଞାନ (ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, କର୍ମଦ୍ୱାରା କଦାପି ନୁହେଁ।
Verse 18
सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्
କାରଣସ୍ୱଭାବୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସର୍ବଥା ସଂହାର (ଲୟ) ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ଥାନ ସୁଷୁପ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେ ଦ୍ୱୟ (ବୁଦ୍ଧି ଓ କାରଣାବସ୍ଥା) ସହ ଅଭିମାନ କରୁଥିବା ଜୀବ ‘ଅଭିମାନବାନ୍’ ଅଟେ।
Verse 19
प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च
ପ୍ରାଜ୍ଞ ହିଁ ଆତ୍ମା; ଏହି ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏଥିରେ ‘ଅ’, ‘ଉ’ ଏବଂ ଏହି ‘ମ୍’—ତିନି ଧ୍ୱନି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
Verse 20
अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं
ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ ଆତ୍ମା—କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ୍ୟ—ଜାଗ୍ରତ୍, ସ୍ୱପ୍ନ ଆଦି ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କର। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ସଂସାରାଦି ବନ୍ଧନ, ମୋର ନୁହେଁ।
Verse 21
नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଅଦ୍ୱୟ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ସର୍ବଥା ବିମୁକ୍ତ—ଓଁ।
Verse 22
अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ଞାନ। ସମାଧି ବନ୍ଧନ ନାଶକ। ବ୍ରହ୍ମ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆନନ୍ଦ; ତାହା ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତ।
Verse 23
अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः
ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ—“ଏହି ଆତ୍ମା ପରମ ବ୍ରହ୍ମ” ଏବଂ “ସେହି ବ୍ରହ୍ମ; ତୁମେ ତାହା”—ଜୀବ ନିଶ୍ଚୟ କରେ: “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ”, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ସେହିଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
Verse 24
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्
ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ-ପୁରୁଷ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଇ—ଅଖଣ୍ଡ, ଅଦ୍ୱୈତ—ଓଁ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଏହି ଅସାର ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Discrimination (viveka) that negates body–senses–mind–prāṇa–ego as non-Self, followed by contemplative dissolution (laya) and firm abidance as the witnessing consciousness expressed in “aham brahmāsmi.”
It uses emanation (ākāśa → vāyu → agni → āpaḥ → pṛthvī) and pañcīkaraṇa as a samādhi-entry map, then reverses it through laya so the practitioner resolves the gross and subtle identifications into Brahman.
It explicitly prioritizes realized knowledge (vijñāna/jñāna) over karma and culminates in non-dual affirmations (Brahman as pure consciousness, neti, aham brahmāsmi), aligning strongly with Advaita-leaning Brahma-vidyā.