Adhyaya 380

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ୩୭୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୩୮୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗୀତାସାର’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଗୀତାର ସାର କହିବି, ସମସ୍ତ ‘ଗୀତା’ ଉପଦେଶମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ; କୃଷ୍ଣ ପୂର୍ବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଏ।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ପ୍ରାଣ ଗଲା କି ନ ଗଲା, ଦେହଧାରୀ ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ଅଜ, ଅଜର, ଅମର ଓ ଅଭେଦ୍ୟ; ତେଣୁ ଶୋକ ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च

ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଆସକ୍ତିରୁ କାମ, ତାହାରୁ କ୍ରୋଧ; କ୍ରୋଧରୁ ଘୋର ମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 4

अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्

ମୋହରୁ ସ୍ମୃତିବିଭ୍ରଂଶ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିନାଶ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନଶିଯାଏ। କୁସଙ୍ଗର ହାନି ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ମୋକ୍ଷକାମନା ଜନ୍ମେ।

Verse 5

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

କାମତ୍ୟାଗରେ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏ; ସେହିଜଣେ ସ୍ଥିରପ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ‘ରାତି’, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ସଂୟମୀ ଜାଗ୍ରତ ରହେ।

Verse 6

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସାଧାରଣ ଭୂତମାନେ ଜାଗ୍ରତ ରହନ୍ତି, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶୀ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି। ଆତ୍ମାରେ ମାତ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଜଣଙ୍କର କୌଣସି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 7

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः

ହେ ମହାବାହୋ! ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କରା କର୍ମରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ, ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଯଥାର୍ଥ ବିଭାଗ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 8

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति

‘ଗୁଣମାନେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି’ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନରୂପୀ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ବିପଦକୁ ପାର କରେ।

Verse 9

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः

ହେ ଅର୍ଜୁନ! ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଭସ୍ମ କରେ। ଯେ କର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି କରେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 10

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

ଯେ ସର୍ବଭୂତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସର୍ବଭୂତକୁ ଦେଖେ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ଜଳରେ ଭିଜେ ନାହିଁ।

Verse 11

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते

ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମାବାନ ଯୋଗୀ ସର୍ବତ୍ର ସମଦର୍ଶନରେ ଦେଖେ; ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଚି ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ତଙ୍କ ଘରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ।

Verse 12

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया

ହେ ତାତ! କଲ୍ୟାଣକର୍ମ କରୁଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। କାରଣ ଏହି ଦେବୀ—ଗୁଣମୟୀ ମୋର ମାୟା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରତ୍ୟୟ।

Verse 13

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେମାନେ କେବଳ ମୋର ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ପାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଆର୍ତ୍ତ, ଜିଜ୍ଞାସୁ, ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।

Verse 14

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते

ଚାରି ପ୍ରକାର ଭକ୍ତ ମୋତେ ଭଜନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ଏକତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ସ୍ୱଭାବକୁ ‘ଅଧ୍ୟାତ୍ମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 15

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं

ଯେ ବିସର୍ଗ ଭୂତ ଓ ଭାବର ଉଦ୍ଭବ କରାଏ, ସେହି ‘କର୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। କ୍ଷରଭାବ ‘ଅଧିଭୂତ’, ଏବଂ ପୁରୁଷ ‘ଅଧିଦୈବତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 16

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः

ହେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ଏକା ଅଧିୟଜ୍ଞ। ଯେ ଅନ୍ତକାଳେ ମୋତେ ସ୍ମରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 17

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्

ମଣିଷ ଅନ୍ତେ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ସ୍ମରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେହି ଭାବକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଶେଷରେ ମୋ ପରମକୁ ପାଏ।

Verse 18

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः

‘ଓଁ’ ଏହି ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ମୋର ବିଭୂତି।

Verse 19

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଓ ବଳବାନ—ମୋର ଅଂଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ମୁଁ ଏକା ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପ’ ଏହିପରି ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 20

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

ଯେ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶରୀରକୁ ଜାଣେ, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଘୋଷିତ। କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଉଭୟଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଯାହା, ସେଇ ମୋ ମତରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ।

Verse 21

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

ମହାଭୂତଗୁଡ଼ିକ, ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି); ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ, ଏକ (ସର୍ବବ୍ୟାପୀ) ଆକାଶ; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ—ଏହିସବୁ ଗଣିତ।

Verse 22

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସଂଘାତ (ଶରୀର-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମୁଚ୍ଚୟ), ଚେତନା ଓ ଧୃତି—ଏହି ସବୁକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବିକାରସହିତ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 23

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

ଅମାନିତ୍ୱ, ଅଦମ୍ଭିତ୍ୱ, ଅହିଂସା, କ୍ଷାନ୍ତି, ଆର୍ଜବ (ସରଳତା), ଆଚାର୍ଯ୍ୟୋପାସନା, ଶୌଚ, ସ୍ଥୈର୍ୟ ଓ ଆତ୍ମବିନିଗ୍ରହ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଅଭ୍ୟାସ୍ୟ ଶିଷ୍ଟାଚାର।

Verse 24

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଅହଂକାରହୀନତା; ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା, ବ୍ୟାଧି ଓ ଦୁଃଖରେ ନିହିତ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ନିରନ୍ତର ଅନୁଦର୍ଶନ—(ଏହା ସାଧନ)।

Verse 25

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଘର ଆଦି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନ ରଖିବା ଓ ଆଠୁରି ଧରିବା ଭାବର ଅଭାବ; ଏବଂ ସେମାନେ ‘ମୋର ଅଙ୍ଗ’ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିତ୍ୟ ବୋଧ; ଇଷ୍ଟ‑ଅନିଷ୍ଟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସଦା ସମଚିତ୍ତତା।

Verse 26

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟଯୋଗରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି; ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନର ସେବନ; ଏବଂ ଲୋକସଭା‑ସମାଜ ପ୍ରତି ଅରୁଚି।

Verse 27

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଧ୍ୟାନମୟ ଦର୍ଶନ—ଏହାକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା, ସେ ‘ଅଜ୍ଞାନ’।

Verse 28

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते

ଯାହା ଜ୍ଞେୟ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ କହିବି—ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତତ୍ୱ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ଅନାଦି, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ‘ସତ୍ତ୍ୱ’ ନାମରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 29

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ତାଙ୍କର ହାତ‑ପା ଚାରିଦିଗରେ; ତାଙ୍କର ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ ସବୁଦିଗରେ; ଏବଂ ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ସର୍ବତ୍ର—ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 30

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣରୂପେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ; ଆସକ୍ତିହୀନ, ସର୍ବଧାରକ; ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଗୁଣଭୋକ୍ତା।

Verse 31

वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି ଓ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ; ଅଚର ଓ ଚର—ଦୁହେଁ ସେଇ। ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟତାକୁ ଅବିଜ୍ଞେୟ; ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିକଟ।

Verse 32

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

ସେ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଭକ୍ତ, ତଥାପି ବିଭକ୍ତ ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ। ତାହାକୁ ଭୂତଭର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଳୟେ ଗ୍ରସିବାଳା ଓ ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଭବକ ମଧ୍ୟ ସେଇ।

Verse 33

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं

ସେ ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି; ତମସରୁ ପରେ ଥିବା ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ—ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ।

Verse 34

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

କେହି ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗଦ୍ୱାରା, ଆଉ କେହି କର୍ମଯୋଗଦ୍ୱାରା (ତାହାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି)।

Verse 35

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ଏଭଳି ନ ଜାଣି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି ପରମକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) ପ୍ରାମାଣ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 36

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च

ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ; ରଜସରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋଭ ହୁଏ; ତମସରୁ ପ୍ରମାଦ ଓ ମୋହ—ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 37

गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः

‘ଗୁଣମାନେ ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି’ ଏହି ବୋଧରେ ଯେ ଅବିଚଳ ରହେ; ମାନ-ଅପମାନ ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁକୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏବଂ ତ୍ୟାଗୀ—ସେଇ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଗୁଣ।

Verse 38

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ଉର୍ଧ୍ୱମୂଳ ଓ ଅଧଃଶାଖାବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଯାହାର ପତ୍ର ହେଉଛି ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ। ଯେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ, ସେଇ ବେଦବିତ୍।

Verse 39

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां

ଏହି ଲୋକରେ ଭୂତସୃଷ୍ଟି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦୈବୀ ଓ ଆସୁରୀ। ଅହିଂସା ଆଦି ଏବଂ କ୍ଷମା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଦୈବୀ ସମ୍ପତ୍ତି।

Verse 40

न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्

ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବରୁ ନ ଶୌଚ ଜନ୍ମେ, ନ ସଦାଚାର। କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ କାମ ନରକଗତିର କାରଣ, ତେଣୁ ଏଇ ତିନିଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं

ଯଜ୍ଞ, ତପ ଓ ଦାନ—ସତ୍ତ୍ୱାଦି ତିନି ଗୁଣର ଭେଦରେ—ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯେ ଆହାର ଆୟୁ, ମନଃସ୍ପଷ୍ଟତା, ବଳ, ନିରୋଗତା ଓ ସୁଖ ବଢ଼ାଏ, ସେହି ଆହାର ସାତ୍ତ୍ୱିକ।

Verse 42

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं

ଯେ ଆହାର ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ଜନ୍ମାଏ, ଏବଂ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ରୂକ୍ଷ, ସେ ରାଜସ। ଯେ ଆହାର ଅପବିତ୍ର—ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ପଚା—ଏବଂ ନୀରସାଦି, ସେ ତାମସ।

Verse 43

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः

ଯଜ୍ଞ ବିଧିଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ; ନିଷ୍କାମଭାବେ କରାଗଲେ ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ। ଫଳଲାଭ ପାଇଁ ଦମ୍ଭସ୍ୱଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ରାଜସ; ହୀନବିଧିରେ କରାଯାଇଥିବା କ୍ରତୁ ତାମସ।

Verse 44

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ କରାଯାଇଥିବା ତପକୁ ଶାରୀର ତପ କୁହାଯାଏ। ଦେବପୂଜା, ଅହିଂସା ଆଦି ନିୟମାଚରଣକୁ ବାଙ୍ମୟ (ବାଣୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ତପ କୁହାଯାଏ।

Verse 45

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः

ଉଦ୍ବେଗ ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବାକ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଜପ; ଏବଂ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାନସିକ ସଂଯମ, ଭୋଗାର୍ଥ ସ୍ନାନ ଓ ଉତ୍ସବାସକ୍ତିର ନିଗ୍ରହ।

Verse 46

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते

କାମନା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ତପ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଫଳାଦି ଲାଭ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ରାଜସ; ଅନ୍ୟକୁ ପୀଡା ଦେବା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ତାମସ। ଶୁଦ୍ଧ ଆଶୟର ଦାନ ମଧ୍ୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ କୁହାଯାଏ।

Verse 47

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं

ଦେଶ-କାଳ ଆଦିକୁ ଦେଖି ପ୍ରତିଉପକାର କିମ୍ବା ଲାଭ ଆଶାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ରାଜସ; ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଦେଶକୁ ଅବଜ୍ଞା କରି ତିରସ୍କାରସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ତାମସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 48

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां

‘ଓଁ’, ‘ତତ୍’, ‘ସତ୍’—ଏହା ବ୍ରହ୍ମର ତ୍ରିବିଧ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହି ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ।

Verse 49

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्

କର୍ମର ଫଳ ତିନି ପ୍ରକାର—ଅନିଷ୍ଟ, ଇଷ୍ଟ ଓ ମିଶ୍ର। ଫଳତ୍ୟାଗ ନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲାଗୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 50

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः

କର୍ମର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରେରକ ହେତୁ ଅଛି—(୧) କର୍ମସଂଯୋଗରୁ ଜନିତ ତାମସ (ଅନ୍ଧଭାବେ କୃତ), (୨) ମୋହଜନିତ, (୩) କ୍ଲେଶ, ଭୟ ଆଦିରୁ ଜନିତ, (୪) ରାଜସ, (୫) ନିଷ୍କାମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମହେତୁ।

Verse 51

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं

ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ (କାରକ) ଅଛି—ଅଧିଷ୍ଠାନ (କର୍ମର ଆଧାର), କର୍ତ୍ତା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କରଣ (ସାଧନ), ତ୍ରିବିଧ ଭିନ୍ନ ଚେଷ୍ଟା (କ୍ରିୟା), ଏବଂ ପଞ୍ଚମ—ଦୈବ (ବିଧି/ଦୈବତତ୍ତ୍ୱ)।

Verse 52

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं

ଏକ (ପରମତତ୍ତ୍ୱ)କୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଭେଦ ଓ ବହୁତ୍ୱ ଦେଖୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ରାଜସ; ଅତତ୍ତ୍ୱ/ଅସତ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ତାମସ। ଫଳାଶା-ରହିତ କର୍ମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।

Verse 53

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि

କାମନା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ରାଜସ; ମୋହରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ତାମସ। ସିଦ୍ଧି-ଅସିଦ୍ଧିରେ ସମ ଥିବା କର୍ତ୍ତା ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ଅତ୍ୟଧିକ ରାଗାବେଗରେ ଚାଳିତ ଲୋକ ରାଜସ।

Verse 54

शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी

ଛଳୀ କିମ୍ବା ଆଳସୀ ବ୍ୟକ୍ତି ତାମସ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆଦିକୁ ଯଥାଯଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ୱିକ। କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି/ଲାଭ ପାଇଁ ମାତ୍ର ପ୍ରବୃତ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ରାଜସ; ତାହାର ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧି ତାମସ।

Verse 55

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं

ମନୋଧୃତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ; ପ୍ରୀତି ଓ କାମନାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହା ରାଜସ; ତୀବ୍ର ଶୋକ ଆଦିର ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ହୁଏ ତାହା ତାମସ—ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ନମ୍ର ମୁଖ; ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ସତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ତଦନୁରୂପେ ଶେଷ ହୁଏ।

Verse 56

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं

ସେହି ପ୍ରେରଣା ରାଜସ—ଆରମ୍ଭରେ ସୁଖଦ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୁଃଖରୂପ ହୋଇ ତାମସ ହୁଏ। ତେଣୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ତାହାଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍-ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 57

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ସର୍ବଦା ଓ ସର୍ବାବସ୍ଥାରେ—ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं

ଏହା ଅଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୃଣର ତଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁମୟ ବୋଲି ଯେ ଜାଣେ, ସେ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ଭାଗବତ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।