Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ଏହି ଯୋଗ–ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଖଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ ଘୋଷ କରନ୍ତି—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି।” ଅପବାଦ ପଦ୍ଧତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଉପାଧିକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି: ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଭଳି ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିରାଟ୍, ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି, ତୈଜସ-ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଅଭିମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅନ୍ତଃକରଣ (ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ, ଅହଂକାର), ପ୍ରାଣ ଓ ତାହାର ବିଭାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରମାଣ-ପ୍ରମେୟ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍-ଅସତ୍, ଭେଦ-ଅଭେଦ, ‘ସାକ୍ଷୀଭାବ’ ଭଳି ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ତୁରୀୟ—ତିନି ଅବସ୍ଥାତୀତ—ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତା, ଚେତନା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପରମ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ୩୭୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ୩୭୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ବାୟୁ ଓ ଆକାଶରୁ ରହିତ।”
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଆଦି କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଭାବରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ବିରାଟ୍-ଆତ୍ମା ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଦେହାଭିମାନରୁ ରହିତ।
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଜାଗ୍ରତ୍ ଅବସ୍ଥାରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ବିଶ୍ୱଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚରୂପତାରୁ ରହିତ।
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଆକାର ଓ ଅକ୍ଷର (ବର୍ଣ୍ଣ/ଶବ୍ଦ) ରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ବାକ୍, ହାତ ଓ ପାଦରୁ ରହିତ।
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଗୁଦ ଓ ଉପସ୍ଥରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁର ସୀମାରହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ।
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ରସ ଓ ରୂପରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧରହିତ।
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଜିହ୍ୱା ଓ ଘ୍ରାଣରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦରହିତ।
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଚିତ୍ତ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ।
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ବ୍ୟାନ ଓ ଉଦାନରହିତ।
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ତୁଳନା ଓ ସମତୁଳ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରହିତ।
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଶୋକ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—କ୍ଷୁଧା ଓ ପିପାସାରୁ ରହିତ।
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଆଦି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅତୀତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭରୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଓ ପରେ।
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ତୈଜସ ଆଦି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାଗତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ।
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଅପକାର ଆଦିରୁ ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସଭାଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକବ୍ୟବହାରଜନ୍ୟ ତର୍କ-ବିତର୍କମୟ ଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ।
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଆରୋପିତ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣରହିତ।
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସତ୍-ଅସତ୍ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସମସ୍ତ ଅବୟବରହିତ, ଅବିଭକ୍ତ।
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ଭେଦ ଓ ଅଭେଦ ଉଭୟରୁ ପରେ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ପ୍ରାଜ୍ଞଭାବ (ଶର୍ତ୍ତବଦ୍ଧ ବୋଧାବସ୍ଥା) ରହିତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—‘ମ’ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣଘଟକରୁ ପରେ, ଅକ୍ଷର-ଧ୍ୱନିର ଅତୀତ।
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ମାନ ଓ ମେୟ (ମାପକ-ମାପ୍ୟ) ଦ୍ୱୈତରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସମସ୍ତ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଗ୍ରହଣକ୍ରିୟାର ଅତୀତ।
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ସାକ୍ଷିତ୍ୱ ଆଦି ସୀମିତ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ଭେଦରହିତ।
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
ତୁରୀୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ବ୍ରହ୍ମ ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରାଣ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ; ଜାଗ୍ରତ୍, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, ଚେତନ ଓ ମୁକ୍ତ; ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅଦ୍ୱୟ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷାନୁଭୂତ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ବିମୁକ୍ତ। ॐ: ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ଏହି ପରମ ସମାଧି ମୋକ୍ଷଦାୟକ।
Frequently Asked Questions
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.