Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
अध्याय १ ची सुरुवात व्यासांच्या मङ्गलाचरण व शिवस्तुतीने होते. ते शिवाला सोमस्वरूप, गणाधिपती, पुत्रयुक्त पिता आणि प्रधान–पुरुषाचा स्वामी—सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचा कारणभूत—असे मानतात. पुढे शिवाची लक्षणे—अतुल शक्ती, सर्वव्यापी ऐश्वर्य, स्वामित्व व विभुत्व—वर्णन करून अजन्मा, नित्य, अविनाशी महादेवाची शरणागती केली जाते. नंतर प्रसंग धर्मक्षेत्रे व तीर्थांवर येतो—गंगा–कालिंदी संगम व प्रयागादी ठिकाणी—जिथे नियमपरायण ऋषी महान् सत्र करीत आहेत. या सभेची वार्ता ऐकून व्यासपरंपरेशी निगडित प्रसिद्ध सूत, जो आख्यान, काल, नीति व काव्यवाणीमध्ये निपुण आहे, तेथे येतो. ऋषिगण त्याचे आदरातिथ्य व विधिवत् सत्कार करतात; याच ठिकाणी पुढील संवादाची चौकट सुरू होते.
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
या अध्यायात सूत कल्पचक्रात सृष्टीकार्याचा आरंभ सांगतो. ‘षट्कुलीय’ मुनी ‘परम्’ म्हणजे सर्वोच्च तत्त्व कोणते यावर दीर्घ वाद करतात; प्रत्येक वेगळा प्रत्यय मांडतो, पण परम तत्त्व दुर्निर्णेय असल्याने निश्चित निष्कर्ष लागत नाही. मग वाद निवळावा म्हणून ते देव-दानवांनी स्तुत केलेल्या, अविनाशी विधिनिर्माता ब्रह्म्याच्या दर्शनासाठी मेरुपर्वताकडे प्रस्थान करतात. मेरूचे पुण्यशिखर देव, दानव, सिद्ध, चारण, यक्ष व गंधर्वांनी भरलेले, रत्नांनी, उपवनांनी, गुहांनी व धबधब्यांनी शोभित असे वर्णिले आहे. तेथे ‘ब्रह्मवन’ नावाचे विशाल वन, सुगंधी निर्मळ जलाचे सरोवर, फुलांनी बहरलेली झाडे आणि दृढ तटबंदी असलेली तेजस्वी महान नगरी दिसते. ही वर्णनमालिका तत्त्वनिर्णयापूर्वीची भूमिका असून परम प्रश्नाचे समाधान पवित्र क्षेत्रात विश्वाधिकार्याकडे जाऊनच मिळते, हे सूचित करते.
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
अध्याय ३ मध्ये ब्रह्मा शिव/रुद्राची परमश्रेष्ठता तत्त्वतः सांगतात. प्रभूचे स्वरूप असे की वाणी व मन त्याला न गाठता परत येतात; त्या आनंदाचा जाणकार निर्भय होतो. तोच एक ईश्वर जीवांच्या माध्यमातून सर्व लोकांचे शासन करतो आणि त्याच्यापासून देवांसह ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र-इंद्र, भूततत्त्वे, इंद्रिये व जगाची प्रथम अभिव्यक्ती प्रकट होते. तो कारणांचा अधिष्ठाता व ध्यानाचा परम कारण आहे, पण स्वतः कधीही दुसऱ्यापासून उत्पन्न होत नाही. शिव सर्वेश्वर, सर्वैश्वर्यसंपन्न, मोक्षार्थींचा ध्येय; आकाशात स्थित असूनही सर्वत्र व्यापलेला. ब्रह्मा मान्य करतात की प्रजापतीपद त्यांना शिवकृपा व उपदेशाने मिळाले. एकात अनेक, निष्क्रियांमध्ये क्रियाशील, एका बीजातून बहुरूप—रुद्र ‘अद्वितीय’ आहे. तो सर्वांच्या हृदयात नित्य विराजमान, इतरांना अगोचर, आणि सदैव विश्वाचा धारक-नियंता आहे.
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
या अध्यायात सूत सांगतो की अनेक श्रेष्ठ ऋषी महादेवाची उपासना करीत दीर्घकालीन यज्ञ-सत्राची प्रवृत्ती करतात. हा सत्र अद्भुत असून सृष्टिकर्त्यांच्या आद्य सृजन-प्रेरणेसारखा वर्णिला आहे. विपुल दक्षिणेसह सत्र समाप्त होताच पितामह ब्रह्माच्या आज्ञेने वायुदेव तेथे येतात. वायूचे तात्त्विक स्वरूप सांगितले आहे—तो साक्षात् जाणणारा, आज्ञेने नियमन करणारा, मरुतांशी संबद्ध; प्राणादि शक्तींनी देहाचे अवयव चालविणारा व देहधाऱ्यांना धारण-पोषण करणारा. अणिमा इत्यादी सिद्धी, जगत्-धारणकार्य, तसेच शब्द-स्पर्श, आकाश-योनि व तेजाशी संबंध अशी सूक्ष्म तत्त्वभाषा येते. वायू आश्रमात प्रवेश करताच ऋषी ब्रह्मवचन स्मरून हर्षित होतात, उठून प्रणाम करतात आणि त्यांच्यासाठी सत्कारासन सिद्ध करतात—पुढील उपदेशाची भूमिका तयार होते।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
नैमिषारण्यात सूत ऋषींची औपचारिक जिज्ञासा वायूकडे मांडतो—ईश्वरगम्य ज्ञान त्यांना कसे प्राप्त झाले आणि शैवभाव कसा उदयास आला. वायू श्वेतलोहित कल्पातील प्रसंग सांगतो: सृष्टीची इच्छा धरून ब्रह्मदेवांनी तीव्र तप केले. प्रसन्न होऊन परमपिता महेश्वर कौमार रूपात ‘श्वेत’ म्हणून प्रकट झाले व ब्रह्मांना साक्षात् दर्शन, परम ज्ञान आणि गायत्री प्रदान केली. या अनुग्रहाने ब्रह्मा चराचर सृष्टीस समर्थ झाले. परमेेश्वराकडून ब्रह्मांनी ‘अमृत’समान जे श्रवण केले, तेच वायूंनी स्वतःच्या तपाने ब्रह्ममुखातून प्राप्त केले. ऋषी त्या मंगल ज्ञानाचे स्वरूप विचारतात जे दृढ निष्ठेने धारण केल्यास परम सिद्धी देते; वायू त्यास पशुपाशपति-ज्ञान म्हणत कल्याणार्थींना परा निष्ठेचा उपदेश करतात।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
या अध्यायात ऋषी वायूला विचारतात—पशु (बद्ध जीव) व पाश (बंधनतत्त्व) यांचे स्वरूप काय, आणि त्यांचा परम स्वामी पति कोण. वायू सांगतो की सृष्टीसाठी चेतन, बुद्धिमत्कारण आवश्यक आहे; अचेतन प्रधान, परमाणू किंवा इतर जड तत्त्वे स्वतःहून सुव्यवस्थित विश्व निर्माण करू शकत नाहीत. जीव कर्ता भासतो, पण त्याची प्रभावी कर्तृशक्ती प्रभूच्या प्रेरणेनेच चालते—जसे आंधळ्याचे चालणे. पुढे पशु-पाश-पति या त्रयापलीकडे एक परम पद आहे; तत्त्वविद्या/ब्रह्मविद्येने त्याचे ज्ञान झाल्यास योनिमुक्ती व पुनर्जन्मनिवृत्ती होते. भोक्ता-भोग्य-प्रेरयिता या त्रिविध विवेकापलीकडे मोक्षार्थी ज्ञात्यास अधिक काही जाणण्यास उरत नाही, असा निष्कर्ष दिला आहे.
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ऋषी काळ (समय) हा उत्पत्ती व प्रलय यांचा सार्वत्रिक आधार कसा आहे, आणि जगत चक्राप्रमाणे सृष्टी-लयात सतत फिरते, असे विचारतात. ते म्हणतात की ब्रह्मा, विष्णु (हरी), रुद्र तसेच इतर देव-असुरही काळाने ठरविलेली नियती ओलांडू शकत नाहीत; काळच भूत-वर्तमान-भविष्य असा विभाग करतो आणि सर्व प्राण्यांना जरा आणतो. ते विचारतात—हा दिव्य काळ कोण, कोणाच्या अधीन, आणि कोणी त्याच्या पलीकडे आहे का? वायू सांगतो—काळ हा निमेष-काष्ठा इत्यादी मापांनी परिमेय तत्त्व, कालात्मा, परम माहेश्वर तेज आहे; नियोगरूप अजेय नियामक शक्ती जी चराचर विश्वाचे शासन करते. मोक्षही त्या महाकालात्म्याशी संबंधित अंश-प्रसव म्हणून प्रकटतो, जसा अग्नीने प्रेरित लोखंड पुढे सरकते. निष्कर्ष—जगत काळाधीन आहे, पण काळ जगताधीन नाही; काळ शिवाधीन आहे, शिव काळाधीन नाही. शिवाचे अजेय शार्व तेज काळात प्रतिष्ठित असल्याने काळाची मर्यादा ओलांडणे अत्यंत कठीण आहे।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
या अध्यायात कालमानाचा शास्त्रीय निर्णय सांगितला आहे. ऋषी विचारतात—आयुष्यकाल व संख्यारूप काळ कोणत्या प्रमाणाने मोजला जातो आणि मोजता येणाऱ्या काळाची पराकाष्ठा काय. वायू नेत्रपलकाशी ‘निमेष’ हे सूक्ष्मतम मान सांगून, पुढे निमेष ते काष्ठा, काष्ठा ते कला, कला ते मुहूर्त आणि मुहूर्त ते अहोरात्र (दिवस-रात्र) अशी मापन-श्रेणी स्पष्ट करतो. नंतर मास, ऋतु व अयन यांचा संबंध, मानुष-अब्द (मानवी वर्ष) याची व्याख्या आणि देव-गणना व पितृ-गणना यांतील भेद सांगतो. मुख्य तत्त्व असे की दक्षिणायन हे देवांचे रात्र आणि उत्तरायण हे देवांचे दिवस—असा दिव्य अहोरात्र-निर्णय शास्त्र ठरवते. या दिव्य मानावर युग-गणनेचा आधार देऊन भारतवर्षात चार युगे प्रसिद्ध आहेत असे प्रतिपादन केले आहे.
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
या अध्यायात ऋषी विचारतात—परमेश्वर आज्ञेने लीलारूपाने संपूर्ण विश्वाची सृष्टी व संहार कसा करतो, आणि कोणते आद्य तत्त्व आहे ज्यापासून सर्व विस्तारते व ज्यात सर्व विलीन होते. वायू क्रमशः सृष्टिकथा सांगतो—प्रथम शक्ती प्रकट होते; ती ‘शान्त्यतीत’ पदापलीकडे स्थित आहे. शक्तियुक्त शिवापासून माया आणि नंतर अव्यक्त प्रकट होते. शान्त्यतीत, शान्ति, विद्या, प्रतिष्ठा, निवृत्ती अशी पाच ‘पदे’ ईश्वरप्रेरित सृष्टी-क्रम म्हणून मांडली आहेत; संहार हा याच्या उलट क्रमाने होतो. विश्व पाच ‘कला’ यांनी व्यापलेले आहे; अव्यक्त आत्म्याच्या अधिष्ठानानेच कारणभूमी ठरते. पुढे तात्त्विक युक्तिवाद—अव्यक्त किंवा आत्मा एकटा कर्ता नाही; प्रकृती जड आहे, आणि पुरुष या संदर्भात अकर्तृ/अज्ञातुल्य; म्हणून प्रधान, परमाणू इत्यादी जड कारणे बुद्धिमान कारणाविना सुव्यवस्थित जग निर्माण करू शकत नाहीत. त्यामुळे सृष्टीमागील आवश्यक चेतन कर्ता शिवच आहे।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
या अध्यायात वायू शैव सृष्टिक्रम व तत्त्वमीमांसा सांगतो. पूर्वीच्या अव्यक्तातून प्रभूच्या आज्ञेने बुद्धी इत्यादी क्रमाने उत्पन्न होतात; त्या परिवर्तनांतून रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) हे कारण-कार्याचे प्रशासक म्हणून प्रकट होतात. दिव्य तत्त्वाची सर्वव्यापकता, अप्रतिहत शक्ती, अनुपम ज्ञान व सिद्धी वर्णन करून सृष्टी-स्थिती-प्रलय या तिन्ही क्रियांमध्ये महेश्वरच परम कारण व सार्वभौम अधिपती आहे असे स्पष्ट केले आहे. पुढील चक्रात सर्ग, रक्षा व लय अशी स्वतंत्र शासनपद्धती त्रिदेवांना देऊन ते परस्पर उत्पन्न, परस्पर पोषक आणि परस्पर सामंजस्याने वाढणारे आहेत असे सांगितले आहे. एका देवाची स्तुती केल्याने दुसऱ्याचे ईश्वरत्व कमी होत नाही—अशी संकुचित श्रेष्ठत्वभावना नाकारली आहे; जे या देवांची निंदा करतात ते आसुरी/अमंगल योनीस जातात असा इशारा आहे. शेवटी महेश्वर त्रिगुणातीत, चतुर्व्यूहस्वरूप, सर्वाधार, लीलामय जगत्कर्ता आणि प्रकृती-पुरुष व त्रिमूर्तीचा अंतरात्मा म्हणून प्रतिष्ठित केला आहे.
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
या अध्यायात ऋषी सर्व मन्वंतरांचे व कल्पभेदांचे क्रमबद्ध वर्णन, विशेषतः आंतर-सर्ग व प्रतिसर्ग, विचारतात. वायु ब्रह्माच्या आयुष्यातील परार्ध इत्यादी कालमान सांगून, संबंधित चक्राच्या शेवटी पुनःसृष्टी होते असे स्पष्ट करतो. तो म्हणतो की ब्रह्माच्या एका दिवसात मनूंच्या आवर्तनानुसार चौदा प्रमुख विभाग असतात. परंतु कल्प व मन्वंतर अनादी-अनंत व पूर्णतः अवर्णनीय असल्याने त्यांची सर्वस्वी गणना भाषेत शक्य नाही; आणि सर्व सांगितले तरी श्रोत्यांना मिळणारे फल मर्यादित—म्हणून तो व्यवहार्य रीतीने वर्तमान प्रवृत्त कल्पाचे संक्षिप्त वर्णन करतो. हा वराहकल्प असून त्यात चौदा मनू—सात स्वायंभुवापासून व सात सावर्णिकापासून—आणि सध्या सातवा वैवस्वत मनू कार्यरत आहे. अध्याय सृष्टी-प्रलयाची रीत मन्वंतरांमध्ये साधर्म्याने पुनरावृत्त होते असे सूचित करून, पूर्वकल्पाच्या निवृत्तीचे व काल-वायूच्या प्रभावाने नवचक्रारंभाचे चित्र देत पुढील विस्तृत विश्ववर्णनाची भूमिका बांधतो.
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
या अध्यायात वायू सर्ग (सृष्टी-प्रकटीकरण) याचे तात्त्विक वर्गीकरण सांगतो. ब्रह्म्याच्या सृष्टी-इच्छेतून तमसजन्य मोह क्रमाने तमोमोह, महामोह, तामिस्र व अंध अशा रूपांनी प्रकटतो; तो पंचविध अविद्येचे स्वरूप मानला आहे. पुढे सृष्टी विविध स्तर व ‘स्रोतस्’ म्हणून दिसते—प्रथम मुख्यम्/स्थावर जड व बाधित सर्ग; नंतर तिर्यक्स्रोतस् (पशु-सृष्टी) ज्यात अंतःप्रकाश असूनही बाह्य आवरण व भ्रमित प्रवृत्ती; ऊर्ध्वस्रोतस् (देव-सृष्टी) प्रसन्नता, आनंद व सत्त्वप्रधानता यांनी युक्त; आणि अर्वाक्स्रोतस् (मानव-सृष्टी) साधक म्हणवली तरी दुःखबंधनाने अत्यंत ग्रस्त. तसेच अनुग्रह-प्रकारची सृष्टी चार प्रकारांनी—विपर्यय, शक्ति, तुष्टि, सिद्धि—मोजली आहे. शेवटी नऊ सर्गांची प्रमाण गणना: तीन प्राकृत (महत्, तन्मात्र/भूत, वैकारिक/ऐंद्रियक) व पाच वैकृत मुख्य-स्थावरापासून, नववा कौमार; अशा रीतीने गुणप्रधानतेनुसार चेतना व नैतिक सामर्थ्याचा क्रम दर्शविला आहे।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
अध्याय १३ मध्ये ऋषी परम भव (शिव) पासून सृष्टीची उत्पत्ती याविषयीची पूर्वशिक्षा मान्य करून एक तात्त्विक संशय मांडतात. विरूपाक्ष, शूलधर, नीललोहित, कपर्दी इत्यादी नामांनी स्तुत रुद्र युगान्ती ब्रह्मा-विष्णूंनाही संहारतो असे सांगितले जाते; तरीही ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र हे परस्परांच्या अंगातून परस्पर प्रकट होतात असे त्यांनी ऐकले आहे. गुण-प्रधानाच्या दृष्टीने ही परस्पर उत्पत्ती कशी संगत ठरते, असा प्रश्न ते करतात. रुद्र आदिदेव, पुरातन व योगक्षेम-प्रदाता असताना अव्यक्तजन्मा ब्रह्माचा ‘पुत्र’ कसा म्हणवला जातो? ब्रह्माच्या मुनिंना दिलेल्या उपदेशानुसार नेमका तत्त्वनिर्णय मागून पुढील कथनासाठी भूमिका तयार होते।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
वायू रुद्राच्या प्रातिकल्पिक (पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या) आविर्भावाचे कारण सांगतो. प्रत्येक कल्पात ब्रह्मा सृष्टी करतो; पण प्रजांची वाढ होत नाही तेव्हा तो दुःखी होतो. ब्रह्माच्या शोकशमनासाठी व प्राण्यांच्या समृद्धीसाठी परमेश्वराच्या आज्ञेने कालात्मा, रुद्रगणांचा अधिपती रुद्र क्रमाक्रमाने कल्पांत प्रकट होतो. तो महेश नीललोहित रूपाने अवतरून ब्रह्माला सहाय्य करतो—पुत्रासारखा भासला तरी दिव्य अधिष्ठानात स्थित असतो. अध्यायात रुद्राचे परम स्वरूप—तेजोराशी, अनादिनिधन, विभु—आणि पराशक्तीशी त्याची एकरूपता वर्णिली आहे: तो अधिकारचिन्हे धारण करतो, आज्ञेनुसार नाम-रूप घेतो, दिव्य कार्य करण्यास समर्थ व उच्च आज्ञेचा पालनकर्ता आहे. पुढे मूर्तिलक्षणे—हजार सूर्यांसारखी प्रभा, चंद्रालंकार, सर्पभूषणे, पवित्र कटिसूत्र, कपाल-चिन्हे व गंगाधर जटा—यांद्वारे नीललोहित/रुद्राचे ध्यान व परंपरा-स्मरण दृढ होते.
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
अध्याय १५ मध्ये आदिसृष्टीतील संकट सांगितले आहे. ब्रह्माने प्राणी निर्माण केले, पण त्यांची वाढ होत नाही. तो मैथुनज सृष्टी सुरू करण्याचा विचार करतो; परंतु ईश्वराकडून अद्याप स्त्री-तत्त्व/स्त्री-परंपरेचा आविर्भाव न झाल्याने तो असमर्थ ठरतो. मग तो निश्चय करतो की प्रजावृद्धीसाठी परमेश्वराचा प्रसाद आवश्यक आहे; दैवी अनुग्रहाशिवाय सृष्टीतील लोकसंख्या वाढू शकत नाही. ब्रह्मा अनंत, शुद्ध, निर्गुण, कल्पनातीत व ईश्वराच्या सदा समीप असलेल्या सूक्ष्म पराशक्तीचे ध्यान करीत कठोर तप करतो. प्रसन्न होऊन शिव पुरुष-स्त्री तत्त्वांच्या ऐक्यरूप अर्धनारीश्वर म्हणून प्रकट होतो. अध्यायाचा सिद्धान्त असा की जननशील बहुलता शिव-शक्ती ध्रुवतेच्या प्रकटीकरणानेच, अंतर्निहित अद्वय तत्त्वात स्थित राहून, संभवते; तपाचे फल केवळ यांत्रिक सृष्टी नसून देवदर्शन आहे.
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
अध्याय १६ मध्ये महादेव हर स्नेहपूर्ण संबोधनांनी विश्वकर्म्यास सांगतात की प्रजा-वृद्धी व लोककल्याणासाठी केलेल्या त्याच्या तपश्चर्येने आणि विनंतीने ते प्रसन्न झाले आहेत, आणि त्याला इच्छित वर देतात. पुढे वरदानाच्या वाणीपलीकडे एक तत्त्वघटना घडते—शिव आपल्या देहाच्या अंशातून देवीचा प्रादुर्भाव करतात; ज्ञानी तिला परमत्मा (भव)ची परमा शक्ती म्हणतात. देवी जन्म-मृत्यू-जरा यांपासून रहित आहे; जिथे वाणी, मन व इंद्रिये परत फिरतात तिथेही ती परात्पर आहे, तरीही अद्भुत रूप धारण करून विभूतीने संपूर्ण विश्वात व्यापून दिसते. अशा रीतीने हा अध्याय पुराणकथा व शाक्त-शैव तत्त्वज्ञान एकत्र करून देवीला अचिंत्य पराशक्ती व जगत-अनुभवाची अंतःशक्ती म्हणून प्रतिपादित करतो.
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
या अध्यायात सृष्टी‑वंशपरंपरेचा क्रम पुढे चालू राहतो. वायू सांगतो की प्रजापतीने ईश्वराकडून शाश्वती परा शक्ती प्राप्त केली आणि मैथुनप्रभवा (युग्म) सृष्टी निर्माण करण्याचा संकल्प केला. स्रष्टा अर्धा पुरुष व अर्धा स्त्री असा प्रकट होतो; स्त्री‑अर्ध शतरूपा म्हणून प्रादुर्भूत होते. ब्रह्मा विराजाची निर्मिती करतो; पुरुषतत्त्व स्वायंभुव मनु असे ओळखले जाते. शतरूपा कठोर तप करून मनुला पती म्हणून स्वीकारते. त्यांच्यापासून प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र आणि आकूती व प्रसूती या दोन कन्या जन्मतात. मनु प्रसूतीचा विवाह दक्षाशी व आकूतीचा रुचीशी करतो; आकूतीपासून यज्ञ व दक्षिणा उत्पन्न होऊन जगाची धर्मव्यवस्था टिकते. दक्षाच्या चोवीस कन्या—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृती, पुष्टी, तुष्टी, मेधा, क्रिया, बुद्धी, लज्जा, वपुः, शांती, सिद्धी, कीर्ती इत्यादी—यांचे वर्णन येते. धर्म दाक्षायणींना पत्नी म्हणून स्वीकारतो; ख्याती, स्मृती, प्रीती, क्षमा, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा, स्वधा इत्यादींचाही उल्लेख आहे. भृगु, मरीची, अङ्गिरस, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्री, वसिष्ठ, पावक, पितर इत्यादींच्या विवाहांतून विविध संततीपरंपरा निर्माण होतात. अध्याय धर्मजन्य प्रजा सुखदायी व अधर्मसंबंधी प्रजा दुःख‑हिंसादायी असे नैतिक‑वैश्विक कारणत्व दाखवतो.
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
अध्याय १८ मध्ये ऋषी विचारतात—दक्षाची कन्या सती (दाक्षायणी) पुढे मेनेच्या माध्यमातून हिमवानाची कन्या कशी झाली, महात्मा दक्षाने रुद्राची निंदा का केली, आणि चाक्षुष मन्वंतरात भवाच्या शापाशी दक्षाचा जन्म कसा जोडला आहे. वायू सांगतात की दक्षाचा अल्पविवेक (लघु-चेतस) व धर्म-यज्ञातील दोष देवसमुदायाला ‘मलिन’ करतो. प्रसंग हिमालयशिखरावर घडतो—देव, असुर, सिद्ध व महर्षी देवीसह ईशानाच्या दर्शनास येतात; दक्षही आपली कन्या सती व जावई हर यांना पाहण्यासाठी येतो. पण देवीचे पुत्रीभावापलीकडचे परात्पर स्वरूप न ओळखल्याने त्याचे अज्ञान वैरात बदलते; विधीच्या संगतीने ते त्याला दीक्षायुक्त कर्म करतानाही भवाचा योग्य सत्कार न करण्यास प्रवृत्त करते. त्यामुळे हा अध्याय पुढील यज्ञभंगाची कारणभूमी मांडतो—शिवाचे तात्त्विक श्रेष्ठत्व, यज्ञात अहंकाराचा धोका, आणि अपराधातून विश्वव्यत्यय घडविणारी कर्मन्यायाची रचना।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
अध्याय १९ मध्ये ऋषी विचारतात—धर्म‑अर्थाच्या नावाने यज्ञ करणारा, तरीही दुरात्मा दक्ष; त्याच्या यज्ञात महेशाने विघ्न कसे घातले? वायू काळ‑स्थळ सांगतो—हिमवंतावर देवीसह देवाचे दीर्घ क्रीडावास झाल्यानंतर वैवस्वत मन्वंतर येते. तेव्हा प्राचेतस दक्ष गंगाद्वार येथे, हिमालयाच्या पाठीवर, ऋषी‑सिद्धांनी सेविलेल्या शुभ स्थानी अश्वमेध यज्ञ सुरू करतो. इंद्राच्या नेतृत्वाखाली आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुत, सोम‑आज्य‑धूमभागी देव, अश्विनीकुमार, पितर, अन्य महर्षी आणि विष्णू—सर्व यज्ञभागी म्हणून येतात. पण ईश्वर (शिव) नसताना सर्व देवसमूह जमलेला पाहून दधीचि क्रोधाने दक्षाला सांगतो—अयोग्याची पूजा व योग्याचा सत्कार न करणे हे महापापास कारणीभूत ठरते. म्हणून शिववर्जनामुळे यज्ञ बाह्यतः पूर्ण दिसला तरी अंतःकरणी दोषयुक्त ठरतो; हाच पुढील संघर्षाचा धार्मिक‑विधीगत पाया आहे.
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
अध्याय २० मध्ये वायू देवांच्या विष्णुप्रधान महासत्त्राचे वर्णन करतात. वेदीवर दर्भ पसरलेला, अग्नी प्रज्वलित, सुवर्ण पात्रे तेजस्वी, आणि ऋषी क्रमाने वेदविधीनुसार कर्म करीत आहेत; अप्सरा, वेणू-वीणेचा नाद व घुमणारा वेदपाठ यामुळे वातावरण दिव्य होते. अशा पवित्र व्यवस्थेत दक्षाचा अध्वर पाहताच वीरभद्र मेघगर्जनेसारखा सिंहनाद करतो आणि गणसमूह तो नाद वाढवून आकाश व्यापतो. भयभीत देव पळतात, वस्त्रे-आभूषणे विस्कळीत होतात; मेरू तुटला की पृथ्वी फाटली असे वाटते. घन अरण्यात हत्ती घाबरविणाऱ्या सिंहगर्जनेसारखी ती ध्वनी; काही जण भयाने प्राणही सोडतात. मग पर्वत विदीर्ण होतात, भूमी कंपते, वारे वावटळीसारखे फिरतात, समुद्र खवळतो—शिवाच्या सुधारक शक्तीचे आगमन व दक्षयज्ञाच्या आसन्न विघ्नाचे सूचन होते.
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
या अध्यायात वायूने सांगितलेला युद्धप्रसंग येतो; विष्णू, इंद्र आदी प्रमुख देव भयग्रस्त होऊन पांगतात. आपल्या (पूर्वी निष्कलंक) अंगसामर्थ्यामुळेच देव पीडित झालेले पाहून आणि दंडनीय लोक अदंडित राहिले असे मानून, रुद्रक्रोधातून उत्पन्न झालेला गणनायक भद्र संतप्त होतो. शर्वाची शक्ती दाबू शकणारा त्रिशूल तो उचलतो; उर्ध्वदृष्टी, ज्वालामुख असा तो हत्तींत सिंहासारखा देवांवर झडप घालतो. त्याची चाल मत्त गजासारखी असून त्याचे उग्र कर्म जणू विशाल सरोवर अनेक रंगांनी मथून अराजक माजवते. व्याघ्रचर्म परिधान करून, उत्तम सुवर्णतारकाभूषणांनी शोभित भद्र देवसैन्यात उपकारी वनाग्नीप्रमाणे फिरतो; देवांना तो एक योद्धा हजारांसारखा भासतो. भद्रकालीही रणरोषवृद्धीने मदोन्मत्त होऊन क्रुद्ध होते व ज्वालामय त्रिशूलाने देवांना भेदते. अशा रीतीने भद्र हा रुद्रक्रोधाचा साक्षात उद्गार ठरून रुद्रगणांची दंडन-शोधन करणारी दिव्य इच्छा प्रकट करतो.
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
अध्याय २२ मध्ये निर्णायक युद्ध-दैवी प्रसंग येतो. आकाशात अत्यंत तेजस्वी असा दिव्य रथ प्रकट होतो—वृषध्वजचिन्हयुक्त, रत्नमय आयुधे व अलंकारांनी सज्ज. त्या रथाचा सारथी ब्रह्मा असल्याचे सांगितले असून त्रिपुरवधातील त्याची पूर्वभूमिका स्मरणात आणली जाते. शिवाच्या स्पष्ट आज्ञेने ब्रह्मा हरि (विष्णू) यांच्याकडे जाऊन वीर गणनायक भद्राला रथारोहण करण्याची आज्ञा देतो. रेभाच्या आश्रमाजवळ भद्राचा भयंकर पराक्रम त्र्यम्बक शिव अंबिकेसह पाहतो, असे पवित्र स्थळाशी कथानक जोडले जाते. भद्र ब्रह्माला वंदन करून रथावर आरूढ होतो; त्याची लक्ष्मी वाढते, जशी पुरद्वेषी रुद्राची. शेवटी तेजस्वी शंखनाद देवांना भयभीत करून जठरानल प्रज्वलित करतो आणि घोर संघर्ष व देवबल-संचलनाची सुरुवात सूचित करतो.
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
या अध्यायात दक्षयज्ञ-संकटानंतरची स्थिती वर्णिली आहे. विष्णू आदी देव पराभूत, जखमी व भयभीत झालेले दिसतात; वीरभद्राच्या प्रमथगणांनी त्यांना लोखंडी बेड्यांनी बांधून रोखले आहे. अशा वेळी ब्रह्मा मध्यस्थ-शांतिदूत म्हणून वीरभद्र (किंवा त्याच्या अधीन गणपती) यांच्याकडे जाऊन क्रोध थांबवावा व देवतांना तसेच संबंधित जीवांना क्षमा द्यावी अशी विनंती करतो. ब्रह्माच्या मानमरातबामुळे व प्रार्थनेमुळे वीरभद्राचा रोष निवतो. संधी साधून देव शिरावर अंजली धरून शरणागत भावाने शिवाची स्तुती करतात—त्यांना शांत, यज्ञविध्वंसक, त्रिशूलधारी, कालाग्निरुद्र म्हणत त्यांच्या दंडात्मक पण धर्मरक्षक स्वरूपाला मान्यता देतात. भयाचे भक्तीत रूपांतर, मध्यस्थतेची प्रभावीता आणि शिवनामांतून प्रकट होणाऱ्या शक्तींचे दर्शन हा अध्याय सांगतो.
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
या अध्यायात ऋषी वायूस विचारतात—देवी व गणांसह हर (शिव) अंतर्धान होऊन कुठे गेले, कुठे वास करतात आणि विश्रांतीपूर्वी काय केले. वायू सांगतो की देवाधिदेवाला प्रिय असा मंदरगिरी हा तपस्येशी निगडित त्यांचा निवास असून तेथे अद्भुत गुहा आहेत. पर्वताचे सौंदर्य सहस्र मुखांनीही दीर्घकाळ वर्णनातीत आहे; तरी त्याची ऋद्धी, ईश्वरनिवासयोग्यता आणि देवीला प्रसन्न करण्यासाठी ‘अंतःपुरी’सारखे रूपांतर सांगितले आहे. शिव–शक्तीच्या नित्य सान्निध्यामुळे तेथील भूमी व वनस्पती जगापेक्षा श्रेष्ठ होतात, आणि झरे-धबधब्यांचे जल स्नान-पानाने पावन पुण्य देते. म्हणून मंदर हा केवळ निसर्गदृश्य नसून तप, दिव्य सान्निध्य व नैसर्गिक मंगल यांचा पवित्र संगमस्थळ ठरतो।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
या अध्यायात सती शिवाची प्रदक्षिणा करून विरहदुःख आवरते आणि हिमालयातील पूर्वीच्या तपस्थानी पुन्हा येते. ती हिमवत व मेना यांना आपला संकल्प सांगून परवानगी घेते व वनाश्रमात जाऊन अलंकार त्यागून शुद्ध तपस्विनी-वेष धारण करते. शिवचरणकमलांचे अखंड स्मरण ठेवून ती कठोर तप करते; प्रकट लिंगात शिवध्यान करून त्रिसंध्येला वनफुले, फळे इत्यादी अर्पून पूजन करते. तेव्हा एक दुष्ट महावाघ येतो, पण चित्रासारखा स्तब्ध होतो; सती मात्र एकाग्र भक्ती व स्वाभाविक धैर्याने निर्भय राहते. अध्यायात पतिव्रता-भक्ती, तप, लिंगोपासना आणि एकनिष्ठ शैवचिंतनातून येणारे निर्भयत्व प्रतिपादले आहे.
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
या अध्यायात वायूच्या कथनक्रमात कौशिकी-गौरी देवी ब्रह्माला आपल्या जवळ शरण आलेल्या शार्दूल (वाघ) विषयी सांगते. ती त्याच्या एकनिष्ठ भक्तीचे स्तवन करून त्याचे रक्षण करणे मला प्रिय आहे असे म्हणते; शंकर त्याला गणेश्वरपद देतील व तो तिच्या गणांसह जाईल असेही सूचित करते. ब्रह्मा हसत सावध करीत त्याचे पूर्वकर्म सांगतो—वाघरूपात असूनही तो दुष्ट निशाचर, कामरूपी, गो-ब्राह्मणहिंसक होता; म्हणून पापफळ भोगणे अटळ आहे. करुणेत विवेक आणि शिवेच्छेने होणारे रूपांतर—हा भाव येथे प्रकट होतो.
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
या अध्यायात ऋषी वायूला विचारतात—हिमवानाची कन्या देवीने गौर व तेजस्वी रूप धारण करून अलंकृत अंतःपुरात प्रवेश करून स्वामी शिवांचे दर्शन कसे घेतले, दाराशी असलेल्या गणेशांनी त्या वेळी काय केले आणि त्यांना पाहून शिवांनी कशी प्रतिक्रिया दिली. वायू हा प्रसंग प्रणयातून उत्पन्न झालेला ‘परम रस’ म्हणून वर्णन करतो, जो कोमलहृदयांनाही मोहित करतो. देवी उत्सुकता व संकोच यांच्या मिश्र भावाने आत प्रवेश करते आणि तिच्या आगमनाची आतुरतेने वाट पाहणारे शिव पाहते. अंतःपुरातील गण स्नेहपूर्ण वचनांनी तिचा सत्कार करतात; देवी त्र्यंबकाला नमस्कार करते. उठण्याआधीच शिव आनंदाने तिला आलिंगन देऊन मांडीवर बसवू पाहतात; देवी पलंगावर बसते, तेव्हा शिव खेळकरपणे तिला मांडीवर उचलून घेतात व हसत तिच्या मुखाकडे पाहतात. पुढे शिव कोमल, छेडछाडयुक्त संवादात तिच्या पूर्व अवस्थेची आठवण करून देत रूप, स्वेच्छा आणि दिव्य सामंजस्याच्या निकटतेचे संकेत देतात.
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
या अध्यायात ऋषी विचारतात—देवी/शक्तीला ‘आज्ञा’ कसे म्हणतात आणि विश्व अग्नी–सोम तसेच वाक्–अर्थस्वरूप कसे आहे. वायू सांगतात: अग्नी ही शक्तीची रौद्री, तीव्र, तेजस्वी वृत्ती; सोम हा शक्तीचा शाक्त, अमृतमय, शांतिदायक भाव. ते तेज आणि रस/अमृत ही सर्व प्राण्यांत व्याप्त सूक्ष्म तत्त्वे आहेत असे सांगून, तेज सूर्य/अग्नीसारखे क्रियाशील तर रस सोम्य जलासारखा पोषणकर्ता आहे; यांमुळेच चराचर जग धारण होते. यज्ञ-निसर्ग कारणमीमांसा देऊन—आहुतीतून धान्य, पावसातून वाढ—अग्नी–सोम चक्रावर जगाची स्थिरता अवलंबून आहे असे प्रतिपादन होते. शेवटी अग्नीची ऊर्ध्वगती व सोम/अमृताची अधोगती दाखवून, खाली कालाग्नी व वर शक्ती ही परस्परपूरक क्रिया आहेत असे निरूपण केले आहे।
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
अध्याय २९ मध्ये वायू शैव तत्त्वज्ञानात शब्द (शब्द) व अर्थ (अर्थ) यांची अंतर्निहित एकता स्पष्ट करतात। शब्दाविना अर्थ नाही आणि कोणताही शब्द अखेरीस निरर्थक नाही; व्यवहारात शब्द सार्वत्रिक अर्थवाहक आहेत. ही शब्द–अर्थ रचना प्रकृतीचा विकार असून शिव-शक्तिसह परम शिवाची ‘प्राकृती मूर्ती’ म्हणून वर्णिली आहे. शब्दविभूती स्थूल, सूक्ष्म आणि परा अशा तीन स्तरांत सांगितली असून तिचा परमोच्च बिंदू शिवतत्त्वनिष्ठ पराशक्ती आहे. पुढे ज्ञानशक्ती व इच्छाशक्तीचा संबंध, शक्तितत्त्वात सर्व शक्तींचा समुच्चय, आणि शुद्धाध्वाशी निगडित कुण्डलिनी-मायेला मूलकारण-मॅट्रिक्स म्हटले आहे. याच आधारातून षडध्व तीन शब्दपथ व तीन अर्थपथ म्हणून विस्तारतो; कलांनी व्यापलेले तत्त्ववितरण आणि प्रकृतीच्या पंचविध परिवर्तनानुसार जीवांची भोग व लयक्षमता त्यांच्या शुद्धतेवर अवलंबून असल्याचे सांगितले आहे।
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
अध्याय ३० मध्ये ऋषी सांगतात की शिव‑शिवेची अद्भुत कृत्ये इतकी गूढ आहेत की देवांनाही ती समजणे कठीण जाते, म्हणून ज्ञानविषयक संभ्रम निर्माण होतो. पुढे प्रतिपादन होते की ब्रह्मा इत्यादी सृष्टी‑स्थिती‑संहाराचे कर्ते असले तरी शिवाच्या अनुग्रह‑निग्रहामुळेच ते कार्य करतात; म्हणून ते शिवाधीन आहेत. शिव मात्र कोणाच्याही अनुग्रह‑दंडाचा विषय नाही; त्याचे ऐश्वर्य पूर्णतः अनायत्त, स्वभावसिद्ध स्वातंत्र्यरूप आहे. पण मूर्तिमत्त्वामुळे कारणत्व व परतंत्रता सूचित होते असे वाटते—हा तात्त्विक ताण येथे उभा राहतो. शास्त्रात पर व अपर असे दोन भाव सांगितले आहेत; एकाच तत्त्वात त्यांची एकता कशी? परम स्वरूप निष्फळ/निष्क्रिय असेल तर तोच शिव सकल/प्रकट कसा होतो? शिवाने स्वभाव उलटविला तर नित्य‑अनित्य भेदही नष्ट होईल; म्हणून प्राकट्य अविरोधी स्वभावानुसारच आहे. शेवटी सूत्र—सकल मूर्तात्मा तत्त्व आणि निष्फळ अव्यक्त शिव; आणि सकलाचा अधिष्ठाता तोच शिव।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
या अध्यायात वायू ऋषींच्या शंकेला नास्तिकता न मानता योग्य जिज्ञासा मानून प्रमाणाधारित स्पष्टीकरण देतात, ज्यामुळे सद्भावयुक्तांचा मोह दूर होतो. ते सांगतात की शिव परिपूर्ण आहेत; म्हणून त्यांना कोणतेही ‘कर्तव्य’ नाही, तरीही पशु–पाशयुक्त जग ‘अनुग्रहयोग्य’ म्हणतात. समाधान स्वभाव व स्वातंत्र्याने—शिवाची कृपा त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावातून प्रकटते; ती पात्रावर अवलंबून नाही, बाह्य आज्ञेवरही नाही. प्रभूचे अनपेक्षत्व आणि अनुग्रहयोग्य जीवाची परतंत्र अवस्था असा भेद दाखवला आहे; अनुग्रहाविना भुक्ती व मुक्ती अशक्य. शंभूमध्ये अज्ञानाचा आधार नाही; अज्ञान बंधित दृष्टीत आहे, आणि कृपा म्हणजे शिवाच्या ज्ञान/आदेशाने अज्ञाननिवृत्ती. शेवटी निष्कल–सकल भाव सूचित होतो—शिव परमतः निष्कल असूनही देहधाऱ्यांच्या भक्ती-ज्ञानासाठी मूर्त्यात्म रूपाने ग्रहणीय होतात।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
अध्याय ३२ मध्ये ऋषी वायू (मारुत) यांना विचारतात—कोणत्या श्रेष्ठतम अनुष्ठानाने मोक्ष अपरोक्ष (प्रत्यक्ष अनुभूतीस येणारा) होतो आणि त्याचे साधन काय. वायू सांगतात की शैवधर्म हाच परम धर्म व सर्वोत्तम आचरण आहे, कारण ज्या क्षेत्रात प्रत्यक्ष-परिचित शिव स्वतः मुक्ती देतात. पुढे ते साधनेचे पाच क्रमिक ‘पर्व’ सांगतात—क्रिया, तप, जप, ध्यान आणि ज्ञान. परोक्ष व अपरोक्ष ज्ञानाचा भेद स्पष्ट करून मोक्षकारक ज्ञानाची महती प्रतिपादली आहे. परधर्म व अपरधर्म हे दोन्ही श्रुती-सम्मत असून ‘धर्म’चा अर्थ ठरविण्यास श्रुती हे निर्णायक प्रमाण आहे असे सांगितले आहे. परधर्म योगपर्यवसान असलेला, ‘श्रुति-शिरोगत’ म्हणून वर्णिला आहे; अपरधर्म अधिक सामान्य व सुलभ आहे. अधिकारभेदाने परधर्म समर्थांसाठी, तर अपरधर्म सर्वांसाठी साधारण म्हटला आहे. शेवटी धर्मशास्त्र, इतिहास-पुराण आणि विशेषतः शैव आगम त्यांच्या अंगोपांग, विधिविस्तार व संस्कार/अधिकार-व्यवस्थेसह शैवधर्माचा विस्तार व आधार देतात असे प्रतिपादन केले आहे।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
अध्याय ३३ मध्ये ऋषी ‘परम पाशुपत व्रत’ याची विधी विचारतात—हे व्रत ब्रह्मा इत्यादी देवांनीही आचरून ‘पाशुपत’ पद मिळविले होते. वायू हे व्रत गुप्त, पाप-नाशक व वेदसम्मत (अथर्वशिरसाशी संबंधित) असल्याचे सांगून विधी मांडतो. पुढे तांत्रिक क्रम येतो—शुभ काळ निवड (विशेषतः चैत्र पौर्णिमा), शिव-संबंधित स्थान (क्षेत्र, उद्यान किंवा शुभलक्षणयुक्त वन), स्नान व नित्यकर्म पूर्ण करून तयारी. साधक आचार्याची आज्ञा घेऊन विशेष पूजा करतो आणि शुद्धीची चिन्हे म्हणून पांढरी वस्त्रे, पांढरा यज्ञोपवीत, पांढरी माळ/लेपन धारण करतो. दर्भासनावर बसून दर्भ हातात घेऊन पूर्व किंवा उत्तराभिमुख तीनदा प्राणायाम, शिव-देवीचे ध्यान आणि ‘मी हे व्रत स्वीकारतो’ असा संकल्प करून दीक्षितासारखा होतो. व्रतकाल आजीवन ते बारा वर्षे, त्याचे अर्ध इत्यादी, बारा महिने, एक महिना, बारा दिवस, सहा दिवस व एक दिवसपर्यंत सांगितला आहे. शेवटी अग्न्याधान व विरजा-होमसारख्या शुद्धीहोमाने व्रताचा प्रत्यक्ष आरंभ होऊन पापक्षय व शिवसमर्पण साध्य होते।
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
अध्याय ३४ मध्ये ऋषी विचारतात—दुधासाठी तप करणारा बालक शिशुक शिवशास्त्राचा प्रवर्तक कसा झाला, त्याने शिवाचे तत्त्व कसे ओळखले आणि रुद्राग्नीची श्रेष्ठ शक्ती व रक्षणकारी भस्म कशी मिळवली. वायू सांगतात की शिशुक साधा बालक नसून ज्ञानी ऋषी व्याघ्रपादांचा पुत्र आहे; पूर्वजन्मातील कारणांनी सिद्ध होऊन पतनानंतर मुनिपुत्र म्हणून पुनर्जन्माला आला. शिवकृपा व शुभदैवामुळे त्याची साधी दुधाची इच्छा तपस्येचे द्वार ठरली; नंतर शंकरांनी स्वतः त्याला क्षीरसागराचा वर व स्थायी पद दिले—नित्य ‘कुमारत्व’ आणि शिवगणांमध्ये नेतृत्व. प्रसादाने त्याला ‘कौमार’ ज्ञानागम, शक्तिमय ज्ञान प्राप्त झाले आणि तो शैव सिद्धांताचा उपदेशक झाला. आईच्या शोकयुक्त दुधाविषयीच्या वचनामुळे कथा पुढे सरकते; उर्वरित भागात कर्मपरंपरा, दैवी अनुग्रहाची यंत्रणा आणि रुद्राग्नी/भस्माचे रक्षणात्मक व दीक्षात्मक महत्त्व शैव मोक्षदृष्टीने स्पष्ट केले आहे।
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
अध्याय ३५ मध्ये संकटाने घाबरलेले देव वैकुंठात जाऊन हरि (विष्णू) यांना वृत्तांत सांगतात. विष्णू विचार करून मंदर पर्वतावर महेश्वरांकडे धाव घेतात व विनंती करतात—दूध मिळावे म्हणून ब्राह्मण बालक उपमन्यु तपोबलाने सर्व काही जाळीत आहे; हे थांबवावे. महेश्वर आश्वासन देतात की ते स्वतः त्याचे तप संयमित करतील आणि विष्णूंना स्वधामास परत जाण्यास सांगतात; यामुळे तप व त्याचे विश्वव्यापी परिणाम यांचे नियमन शिवाधीन आहे हे प्रस्थापित होते. मग शिव शक्र (इंद्र) रूप धारण करून श्वेत हत्तीवर आरूढ, देव-उपदेवांसह तपोवनाकडे जातात; छत्र-चामरांनी इंद्रवत् शोभणारे, मंदरावर चंद्रासारखे तेजस्वी वर्णिले आहेत. हा अध्याय नियंत्रित दैवी हस्तक्षेपाची भूमिका—छद्मवेषाने जाऊन तपशक्तीला सत्य, तत्त्व आणि योग्य भक्तीकडे वळविणे।