षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
अध्याय २९ मध्ये वायू शैव तत्त्वज्ञानात शब्द (शब्द) व अर्थ (अर्थ) यांची अंतर्निहित एकता स्पष्ट करतात। शब्दाविना अर्थ नाही आणि कोणताही शब्द अखेरीस निरर्थक नाही; व्यवहारात शब्द सार्वत्रिक अर्थवाहक आहेत. ही शब्द–अर्थ रचना प्रकृतीचा विकार असून शिव-शक्तिसह परम शिवाची ‘प्राकृती मूर्ती’ म्हणून वर्णिली आहे. शब्दविभूती स्थूल, सूक्ष्म आणि परा अशा तीन स्तरांत सांगितली असून तिचा परमोच्च बिंदू शिवतत्त्वनिष्ठ पराशक्ती आहे. पुढे ज्ञानशक्ती व इच्छाशक्तीचा संबंध, शक्तितत्त्वात सर्व शक्तींचा समुच्चय, आणि शुद्धाध्वाशी निगडित कुण्डलिनी-मायेला मूलकारण-मॅट्रिक्स म्हटले आहे. याच आधारातून षडध्व तीन शब्दपथ व तीन अर्थपथ म्हणून विस्तारतो; कलांनी व्यापलेले तत्त्ववितरण आणि प्रकृतीच्या पंचविध परिवर्तनानुसार जीवांची भोग व लयक्षमता त्यांच्या शुद्धतेवर अवलंबून असल्याचे सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
वायू म्हणाला—जगताची वाणी व अर्थ यांची एकात्मता जशी घडली आहे, ती मी निवेदन करतो. षडध्व-विद्या मी यथार्थपणे संक्षेपाने सांगीन, विस्ताराने नव्हे.
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
शब्दाविना कोणताही अर्थ नाही, आणि अर्थाविना कोणताही शब्दही नाही. म्हणून प्रचलित रूढी व योग्य प्रयोगाने प्रत्येक शब्द अभिप्रेत अर्थ प्रकट करतो.
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
ही अभिव्यक्ती प्रकृतीचा परिणाम आहे; ती द्विधा—शब्द आणि अर्थ—अशी समजली जाते. ज्ञानीजन तिला परमात्मा शिव व शक्ती यांची प्राकृत (स्वाभाविक) मूर्ती म्हणतात.
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
जिचे स्वरूपच शब्द आहे अशी विभूती ज्ञानीजन त्रिविध सांगतात—स्थूल, सूक्ष्म आणि परा. यांतील स्थूल रूप श्रवणगोचर आहे, म्हणजे उच्चारलेल्या ध्वनीरूपाने ऐकू येते.
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
ती सूक्ष्म व चिंतामयी अशी सांगितली आहे; परंतु परम स्वरूपात ती सर्व विचार-कल्पनांपलीकडे आहे। तीच शक्ति पराशक्ति असून शिवतत्त्वावर अधिष्ठित व आश्रित आहे।
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
ज्ञानशक्तीच्या संयोगाने इच्छाशक्तीही तशीच बळकट होते. आणि ती सर्व शक्तींच्या समष्टीचे स्वरूप असल्यामुळे तिला ‘शक्तितत्त्व’ असे म्हणतात.
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
समस्त कार्यसमूहाची मूलप्रकृती जी झाली आहे, तीच कुण्डलिनी—माया—सती असून शुद्धाध्वात परम आहे.
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
ज्याचे स्वरूपच विभाग व क्रमबद्ध विस्तार आहे, ते तत्त्व षडध्व-आत्मा होऊन प्रकटते. तेथे शब्दाचे तीन ‘अध्व’ आणि अर्थ/वस्तुतत्त्वाचे तीन ‘अध्व’ सांगितले आहेत.
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
सर्व प्राण्यांना त्यांच्या-त्यांच्या अंतःशुद्धीनुसार, सर्व तत्त्वांच्या विभागामुळे लय (मोक्षाभिमुख विलय) किंवा भोग (फलानुभव) यांचा अधिकार प्राप्त होतो।
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
ती तत्त्वे कलांनी (दिव्य शक्तींनी) जशी आहेत तशीच व्याप्त आहेत. परम प्रकृतीच्या आदौ, परिणामक्रमाने ती पाच प्रकारे प्रकट होतात।
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
निवृत्तीपासून आरंभ होणाऱ्या या कला पर्याप्त आहेत—हा निश्चय. शब्दाच्या दृष्टीने यांना ‘मंत्राध्वा’, ‘पदाध्वा’ आणि ‘वर्णाध्वा’ असे म्हणतात।
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
अर्थानुसार क्रमाने भुवनाध्वा, तत्त्वाध्वा आणि कलाध्वा यांचा उपदेश आहे. येथे सर्वांचा परस्पर संबंध ‘व्याप्य-व्यापक’—व्याप्त व व्याप्त करणारा—असा सांगितला आहे।
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
मंत्र हे त्यांच्या सर्व पदांनी व्याप्त असतात; आणि पदे वाक्याच्या भावार्थातून उत्पन्न होतात. वर्णांमुळेच पद हे वर्णसमूह ठरते—असे ज्ञानी म्हणतात।
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
वर्ण (ध्वनी-रूप) भुवनांत व्याप्त आहेत, कारण ते त्या त्या भुवनांतच अनुभवल्या जातात. आणि सृष्टीवेळी अंतर्बाह्य प्रवाहित होणाऱ्या तत्त्व-प्रवाहांनी भुवनेही व्याप्त आहेत.
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
कारण-तत्त्वांनी व्याप्त होऊन, त्यांच्या आरंभ-प्रेरणेने अनेक प्रकारे प्रवृत्त होऊन, येथे काही भुवने अंतरातून उद्भवून प्रकट होतात.
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
शिव-आगमात अन्य पौराणिक उपदेशही जाणण्यास योग्य आहेत; तसेच सांख्य व योगात प्रसिद्ध काही तत्त्वेही तेथे प्रतिपादिली आहेत.
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
शैवशास्त्रात प्रसिद्ध तत्त्वे—आणि त्यांहून भिन्न इतर सर्वही—संपूर्णपणे त्याच्या कला (शक्ती) यांनी व्याप्त आहेत, प्रत्येक आपल्या क्रमाप्रमाणे व यथायोग्य रीतीने.
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
परम प्रकृतीच्या आदौ, परिणाम (रूपांतर) होऊन पाच प्रकारचे प्राकट्य होते. निवृत्ती इत्यादी त्या पाच कला क्रमशः अधिक व्यापक होत अस्तित्वाच्या स्तरांत यथाक्रम व्याप्त राहतात.
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
त्याच्या सर्वव्यापकत्वामुळे परा शक्ती षडध्वांमध्ये अविभक्त राहते. आणि पर-प्रकृतीभावाचे सत्य अस्तित्व असल्याने ती शिवतत्त्वातच प्रतिष्ठित आहे.
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
शक्तीपासून पृथिवीतत्त्वापर्यंत जे काही शिवतत्त्वातून उद्भवले आहे, ते सर्व त्या एकाच्याच द्वारा व्याप्त आहे—जसे माती कुंभ इत्यादी मृण्मय रूपांत व्याप्त असते.
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
ते शैव तत्त्वच परम धाम आहे, जे षडध्वांनी प्राप्त होते. पंचतत्त्वांच्या विशोधनाने शक्ती सर्वव्यापिनीही आणि अव्यापिनी—अतीत—अशीही अनुभूत होते.
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
निवृत्ती-तत्त्वाने ब्रह्मांडाची स्थिती रुद्रपर्यंत शुद्ध होते. आणि प्रतिष्ठा-तत्त्वाने त्याच्या वरचा भाग—अव्यक्ताच्या गोचरापर्यंत—विशुद्ध होतो.
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
त्याच्या वर मध्यप्रदेशात, विश्वेश्वराच्या अवस्थेपर्यंत, विद्येने सिद्धी प्राप्त होते। त्याहून वर, मध्यपथाच्या शेवटी शांती; आणि शांतीही अतिक्रमिल्यास (शांतितीता) शिवाभिमुख निर्मळ विशुद्धी मिळते।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
परप्रकृतीच्या योगाने ज्यास ‘परम व्योम’ म्हणतात—हीच ती पाच तत्त्वे, ज्यांनी अखिल जगत् व्यापलेले आहे।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
म्हणून साधकांनी त्याच संदर्भात हे सर्व निश्चयाने जाणावे. अध्वांची व्याप्ती न जाणता जो शुद्धी करावयास इच्छितो, तो खऱ्या अर्थाने शुद्धी साधू शकत नाही।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
असा फसवणारा अंतःशुद्धीचे फळ मिळवून देण्यास समर्थ नाही। त्याचा परिश्रम व्यर्थ असून तो केवळ नरकाकडेच नेतो।
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
शिवाच्या शक्तिपात-रूप अनुग्रहाच्या संयोगाविना तत्त्वे तत्त्वतः जाणता येत नाहीत; तसेच त्यांची व्याप्ती व क्रमशः होणारी वृद्धीही अशा रीतीने कळत नाही.
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
परम शैवी, चिद्रूपा, राज्ञीस्वरूपिणी परमेश्वरी शक्ती—जी कारणभूता आहे—तिच्याद्वारे शिव अखिल विश्वाचे अधिष्ठान व पालन करतात.
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
यथार्थ विचाराने ही माया आत्म्याची नाही, आणि ती खरा विकारही नाही. वास्तवात न बंधन आहे न मुक्ति—तरी तिला बंध-मुक्ति घडविणारी म्हणतात.
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
ती सर्व ऐश्वर्यांची परम पराकाष्ठा असून शिवाशी अव्यभिचारिणी (अविच्छिन्न) आहे। शिवसदृश धर्म धारण करून ती विविध विशेष भावांनी प्रकट होते।
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
तो तिच्यामुळेच गृहस्थ आहे आणि तीही त्याच्यामुळेच सदैव गृहिणी आहे। परा प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले हे जगत्—त्यांच्या संयुक्त कार्याचे फल, त्यांचे अपत्य आहे।
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
तो कर्ता आणि तोच कारण—असे म्हणत त्यांचा भेद ठरविला जातो। परंतु साक्षात् शिव एकच आहे; तोच प्रभू द्विरूपाने स्थित मानला जातो।
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
काही जण स्त्री-पुरुषभावाने त्यांचा भेद मानतात. परंतु इतर म्हणतात—ती शिवाची परा शक्ती आहे, जी त्याच्यात समवायाने अविच्छिन्न आहे.
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
जशी सूर्याची प्रभा चिद्रूप असूनही भिन्न मानली जाते, तशी ही व्यवस्था आहे. म्हणून शिवच परम हेतु आहे आणि त्याची आज्ञा हीच परमेश्वरी शक्ती आहे.
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
तिच्याच प्रेरणेने अव्यया शैवी मूलप्रकृती प्रवृत्त होते; तीच महामाया, माया आणि त्रिगुणात्मिका प्रकृती असेही म्हणतात।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
कार्यभेदाच्या त्रिविधतेने ती षडध्व (सहा मार्ग) उत्पन्न करते; वाक् व अर्थमय असा तो षड्विध अध्वा म्हणजेच अखिल जगत्।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
ते म्हणतात की अखिल शास्त्रसमूह, अवशेष न ठेवता, याच तत्त्वाचा विस्ताररूप विवेचन आहे।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.