कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara

Verse 1

वायुरुवाच । उत्पाद्य कौशिकीं गौरी ब्रह्मणे प्रतिपाद्य ताम् । तस्य प्रत्युपकाराय पितामहमथाब्रवीत्

वायू म्हणाला—कौशिकी रूपिणी गौरीला उत्पन्न करून आणि तिला ब्रह्म्याला अर्पण करून, तिच्या उपकाराच्या प्रत्युपकारासाठी पितामह ब्रह्मा तेव्हा बोलला।

Verse 2

देव्युवाच । दृष्टः किमेष भवता शार्दूलो मदुपाश्रयः । अनेन दुष्टसत्त्वेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम्

देवी म्हणाली—तुम्ही हा वाघ पाहिलात का, जो माझ्या आश्रयास आला आहे? यानेच दुष्ट प्राण्यांपासून माझ्या तपोवनाचे रक्षण केले आहे।

Verse 3

मय्यर्पितमना एष भजते मामनन्यधीः । अस्य संरक्षणादन्यत्प्रियं मम न विद्यते

माझ्यात मन अर्पण करून हा अनन्य बुद्धीने माझे भजन करतो. याचे रक्षण करण्यापेक्षा मला दुसरे काहीही प्रिय नाही.

Verse 4

भवितव्यमनेनातो ममान्तःपुरचारिणा । गणेश्वरपदं चास्मै प्रीत्या दास्यति शंकरः

म्हणून माझ्या अंतःपुरात वावरणाऱ्या या परिचारकासाठी असेच होणे नियत आहे; आणि प्रसन्न होऊन शंकर त्याला प्रेमाने गणेश्वरपद देईल।

Verse 5

एनमग्रेसरं कृत्वा सखीभिर्गन्तुमुत्सहे । प्रदीयतामनुज्ञा मे प्रजानां पतिना १ त्वया

याला पुढे अग्रणी करून मी सख्यांसह जाण्यास उद्यत आहे। म्हणून हे प्रजापती, मला आपली आज्ञा द्यावी।

Verse 6

इत्युक्तः प्रहसन्ब्रह्मा देवीम्मुग्धामिव स्मयन् । तस्य तीव्रैः पुरावृत्तैर्दौरात्म्यं समवर्णयत्१

असे ऐकून ब्रह्मा हसले आणि जणू भोळ्या कन्येकडे स्मित करत, पूर्वीच्या कठोर वृत्तांतांनी त्या व्यक्तीचे दुष्टपण देवीला सांगू लागले।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । पशौ देवि मृगाः क्रूराः क्व च ते ऽनुग्रहः शुभः । आशीविषमुखे साक्षादमृतं किं निषिच्यते

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवि, पशू व मृग स्वभावतः क्रूर असतात; मग त्यांच्यावर तुझा शुभ अनुग्रह कुठे? विषारी सर्पाच्या तोंडात काय प्रत्यक्ष अमृत ओततात?

Verse 8

व्याघ्रमात्रेण सन्नेष दुष्टः को ऽपि निशाचरः । अनेन भक्षिता गावो ब्राह्मणाश्च तपोधनाः

इथे केवळ वाघाचे रूप धारण केलेला एखादा दुष्ट निशाचर आहे. याने गायी आणि तपोधन ब्राह्मणांनाही भक्षण केले आहे।

Verse 9

तर्पयंस्तान्यथाकामं कामरूपी चरत्यसौ । अवश्यं खलु भोक्तव्यं फलं पापस्य कर्मणः

त्यांना त्यांच्या इच्छेनुसार तृप्त करून तो कामरूप धारण करून फिरतो; पापकर्माचे फळ निश्चयच भोगावे लागते।

Verse 10

अतः किं कृपया कृत्यमीदृशेषु दुरात्मसु । अनेन देव्याः किं कृत्यं प्रकृत्या कलुषात्मना

म्हणून अशा दुरात्म्यांवर कृपा करून काय उपयोग? आणि ज्याची प्रकृतीच कलुषित आहे, त्याच्यामुळे देवीला काय प्रयोजन?

Verse 11

देव्युवाच । यदुक्तं भवता सर्वं तथ्यमस्त्वयमीदृशः । तथापि मां प्रपन्नो ऽभून्न त्याज्यो मामुपाश्रितः

देवी म्हणाल्या—तुम्ही जे काही सांगितले ते सर्व सत्य आहे; हा खरोखरच असा आहे. तरीही तो माझ्या शरण आला आहे; माझ्या आश्रयाला आलेल्याला टाकू नये।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । अस्य भक्तिमविज्ञाय प्राग्वृत्तं ते निवेदितम् । भक्तिश्चेदस्य किं पापैर्न ते भक्तः प्रणश्यति

ब्रह्मा म्हणाले—याची भक्ती न ओळखता मी पूर्ववृत्त तुम्हाला सांगितले. पण जर याची भक्ती असेल, तर पाप काय करणार? तुमचा भक्त नष्ट होत नाही।

Verse 13

पुण्यकर्मापि किं कुर्यात्त्वदीयाज्ञानपेक्षया । अजा प्रज्ञा पुराणी च त्वमेव परमेश्वरी

तुझ्या दिव्य ज्ञानाच्या आश्रयाविना पुण्यकर्मही काय साधेल? तूच अजन्मा, परम प्रज्ञा, आद्य—खरोखर तू परमेश्वरी आहेस।

Verse 14

त्वदधीना हि सर्वेषां बंधमोक्षव्यवस्थितिः । त्वदृते परमा शक्तिः संसिद्धिः कस्य कर्मणा

सर्वांच्या बंधन-मोक्षाची व्यवस्था तुझ्यावरच अवलंबून आहे. तुझ्याविना परम शक्ती किंवा सिद्धी कोणाच्या कर्माने होईल?

Verse 15

त्वमेव विविधा शक्तिः भवानामथ वा स्वयम् । अशक्तः कर्मकरणे कर्ता वा किं करिष्यति

तूच नानाविध शक्ती आहेस—सर्व प्राण्यांची शक्तीही आणि स्वयं शक्तिस्वरूपही. त्या शक्तीविना कर्मकरणात तथाकथित कर्ता काय साध्य करील?

Verse 16

विष्णोश्च मम चान्येषां देवदानवरक्षसाम् । तत्तदैश्वर्यसम्प्राप्त्यै तवैवाज्ञा हि कारणम्

विष्णू, मी आणि इतर सर्व—देव, दानव व राक्षस—यांना त्यांच्या त्यांच्या ऐश्वर्यप्राप्तीचे कारण केवळ तुझी आज्ञाच आहे; तुझी संमतीच खरा हेतु आहे.

Verse 17

अतीताः खल्वसंख्याता ब्रह्माणो हरयो भवाः । अनागतास्त्वसंख्यातास्त्वदाज्ञानुविधायिनः

असंख्य ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र होऊन गेले आहेत. आणि असंख्य पुढे येणार आहेत—सर्वजण तुझ्या आज्ञेनुसारच कार्य करणारे.

Verse 18

त्वामनाराध्य देवेशि पुरुषार्थचतुष्टयम् । लब्धुं न शक्यमस्माभिरपि सर्वैः सुरोत्तमैः

हे देवेशी देवी! तुझी आराधना न करता आम्हांला—अगदी सर्व श्रेष्ठ देवांनाही—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ मिळणे शक्य नाही.

Verse 19

व्यत्यासो ऽपि भवेत्सद्यो ब्रह्मत्वस्थावरत्वयोः । सुकृतं दुष्कृतं चापि त्वयेव स्थापितं यतः

ब्रह्मत्व आणि स्थावरत्व—या दोन्ही अवस्थांमध्ये क्षणातही उलटफेर होऊ शकतो; कारण पुण्य व पाप आणि त्यांची फळे स्थापणारी तूच आहेस.

Verse 20

त्वं हि सर्वजगद्भर्तुश्शिवस्य परमात्मनः । अनादिमध्यनिधना शक्तिराद्या सनातनी

तूच सर्व जगताचा धर्ता परमात्मा शिव यांची आद्य, सनातनी शक्ती आहेस—जिला ना आरंभ, ना मध्य, ना अंत आहे.

Verse 21

समस्तलोकयात्रार्थं मूर्तिमाविश्य कामपि । क्रीडसे २ विविधैर्भावैः कस्त्वां जानाति तत्त्वतः

समस्त लोकांची यात्रा-व्यवस्था चालावी म्हणून तू इच्छित कोणत्याही मूर्तीत प्रवेश करतेस. तू विविध भावांनी क्रीडा करतेस—तुला तत्त्वतः कोण जाणू शकेल?

Verse 22

अतो दुष्कृतकर्मापि व्याघ्रो ऽयं त्वदनुग्रहात् । प्राप्नोतु परमां सिद्धिमत्र कः प्रतिबन्धकः

म्हणून हा व्याघ्र, जरी दुष्कर्म करणारा असला तरी, तुझ्या अनुग्रहाने परम सिद्धी (मोक्ष) प्राप्त करो—इथे अडथळा कोण ठरेल?

Verse 23

इत्यात्मनः परं भावं स्मारयित्वानुरूपतः । ब्रह्मणाभ्यर्थिता गौरी तपसो ऽपि न्यवर्तत

अशा रीतीने आपल्या परम आध्यात्मिक भावाचे यथोचित स्मरण करून, ब्रह्मदेवांच्या विनंतीने गौरीने तपस्येतूनही विराम घेतला।

Verse 24

ततो देवीमनुज्ञाप्य ब्रह्मण्यन्तर्हिते सति । देवीं च मातरं दृष्ट्वा मेनां हिमवता सह

त्यानंतर देवीची आज्ञा घेऊन, आणि ब्रह्मा अंतर्धान पावल्यावर, त्याने देवीची माता मेना हिला हिमवानासह पाहिले.

Verse 25

प्रणम्याश्वास्य बहुधा पितरौ विरहासहौ । तपः प्रणयिनो देवी तपोवनमहीरुहान्

प्रणाम करून देवीने विरह न सहनाऱ्या माता-पित्याला वारंवार धीर दिला. तपस्येवर अनुरक्त ती देवी मग तपोवनातील महान वृक्षांकडे निघाली.

Verse 26

विप्रयोगशुचेवाग्रे पुष्पबाष्पं विमुंचतः । तत्तुच्छाखासमारूढविहगो दीरितै रुतैः

पुढे विरहशोकाने व्याकुळ होऊन तो पुष्पासारखे अश्रू ढाळू लागला. त्याच क्षुद्र फांदीवर बसलेला एक पक्षी दीर्घ स्वराने करुण रडू लागला.

Verse 27

व्याकुलं बहुधा दीनं विलापमिव कुर्वतः । सखीभ्यः कथयंत्येवं सत्त्वरा भर्तृदर्शने

पतीचे दर्शन होताच ती अत्यंत व्याकुळ झाली; वारंवार दीन अवस्थेत पडून जणू विलाप करू लागली. त्याच अवस्थेत तिने त्वरेने सखींना ही वचने सांगितली.

Verse 28

पुरस्कृत्य च तं व्याघ्रं स्नेहात्पुत्रमिवौरसम् । देहस्य प्रभया चैव दीपयन्ती दिशो दश

त्या व्याघ्रसदृश वीराला पुढे करून, स्नेहाने त्याला आपल्या औरस पुत्रासारखे मानत ती पुढे गेली; आणि देहकांतीने जणू दहा दिशांना प्रकाशमान करीत होती.

Verse 29

प्रययौ मंदरं गौरी यत्र भर्ता महेश्वरः । सर्वेषां जगतां धाता कर्ता पाता विनाशकृत्

गौरी मंदर पर्वताकडे निघाल्या, जिथे त्यांचे पती महेश्वर विराजमान आहेत—जे सर्व जगांचे धाता, कर्ता, पाता आणि संहारकर्ता आहेत।