पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

सूत म्हणाले—त्यानंतर नैमिषारण्यात वसणारे ते महाभाग ऋषी प्रथम यथाविधी प्रणाम करून प्रभु पवन (वायू) यांना प्रश्न विचारू लागले।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

नैमिषारण्यातील ऋषी म्हणाले—ज्याचा विषय स्वयं ईश्वर आहे असे ज्ञान आपण कसे प्राप्त केले? आणि अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मा असूनही आपल्याला शिवभाव कसा प्राप्त झाला?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

वायू म्हणाले—एकोणविसावा कल्प ‘श्वेतलोहित’ म्हणून ओळखला जातो. त्या कल्पात चतुर्मुख ब्रह्म्याने सृष्टी निर्माण करण्याच्या इच्छेने तप केले।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

त्या तीव्र तपाने संतुष्ट होऊन त्यांचे पिता स्वयं—रूपधारकांमध्ये श्रेष्ठ—दिव्य कौमार (यौवन) रूप धारण करून प्रकट झाले।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

श्वेत नावाचा मुनि होऊन दिव्य वाणी उच्चारत देवदेव महादेव महेश्वरांनी त्याला साक्षात् दर्शन प्रदान केले.

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

त्या पित्याला—शिवाला, जो ब्रह्म्याचाही अधिपती व स्वामी आहे—पाहून ब्रह्म्याने नमस्कार केला आणि गायत्रीसह परम ज्ञान प्राप्त केले.

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

त्यानंतर सत्य-विज्ञान प्राप्त झालेला चतुर्मुख विश्वकर्मा ब्रह्मदेवाने सर्व भूतांची सृष्टी केली—स्थावर आणि चर, दोन्हींची.

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

परमेश्वर (शिव) यांच्याकडून श्रवण करून ब्रह्मदेवांना अमृततुल्य अमर ज्ञान प्राप्त झाले. त्यानंतर ब्रह्मदेवांच्या मुखातूनच मला तपोबलाने तेच अमृत लाभले.

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

मुनी म्हणाले—हे वायो! तू जे शुभ ज्ञान प्राप्त केलेस ते कोणते—जे सत्याशी सुसंगत आणि लौकिक तथ्यापलीकडचे आहे; ज्यात (शिवामध्ये) परम निष्ठा स्थापन केल्यास पुरुष खरे सुख प्राप्त करतो?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

वायू म्हणाला—मी पूर्वी पशु, पाश आणि पति यांचे जे ज्ञान प्राप्त केले; जो पुरुष खऱ्या कल्याणाचा इच्छुक आहे, त्याने त्यातच परम निष्ठा दृढ करावी.

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

दुःख अज्ञानातून उत्पन्न होते आणि केवळ ज्ञानानेच निवृत्त होते. ज्ञान म्हणजे वस्तूचे यथार्थ विवेचन; आणि वस्तू दोन प्रकारची असे येथे स्मरण केले आहे.

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

चैतन्य (अजड) आत्मा, जड तत्त्व आणि त्या दोघांचा नियंता—हे तीन क्रमाने ‘पशु’ (बद्ध जीव), ‘पाश’ (बंधन) आणि ‘पति’ (परमेश्वर शिव) असे सांगितले आहेत.

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

अक्षर व क्षर, तसेच क्षर-अक्षर दोन्हींपलीकडे जे आहे—हे त्रितत्त्व तत्त्ववेत्ते आपल्या महिमेसह कथन करतात।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

अक्षराला ‘पशु’ म्हणतात, क्षराला ‘पाश’ म्हणतात; आणि जो क्षर-अक्षर दोन्हींपलीकडील परम तत्त्व आहे, तोच ‘पति’—शिव—असे अभिधीयते।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

मुनी म्हणाले—ज्याला अक्षर म्हणतात ते काय, आणि ज्याला क्षर म्हणतात ते काय? तसेच त्या दोघांपलीकडील परम काय? हे मारुत, आम्हांस स्पष्ट सांग।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

वायू म्हणाला—प्रकृतीला क्षर म्हणतात आणि पुरुषाला अक्षर म्हणतात; परंतु या दोघांना प्रेरणा देणारा व नियमन करणारा एक अन्य आहे—तोच परात्पर परमेश्वर (शिव) आहे।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

मुनी म्हणाले—जिला ‘प्रकृती’ म्हणतात ती नेमकी काय? आणि हा ‘पुरुष’ कोण मानला आहे? या दोघांचा संबंध कशाने स्थिर होतो? आणि हा प्रेरक ईश्वर कोण आहे?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

वायू म्हणाला—मायाच प्रकृती म्हणून सांगितली आहे; पुरुष मायेनं आच्छादित होतो. मूल कर्मांमुळे बंधन; परंतु शिवच प्रेरक ईश्वर आहे.

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

मुनी म्हणाले—जिचा ‘माया’ असा उल्लेख होतो ती नेमकी काय? तिचे स्वरूप काय, आणि मायेनं आच्छादित कोण? हिचे मूळ काय, ते कसे, आणि कुठून उत्पन्न? तसेच ‘शिवत्व’ काय, आणि शिवाची ओळख/साक्षात्कार कुठून होतो?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

वायू म्हणाला—माया ही माहेश्वराची शक्ति आहे. आत्मा चिद्रूप असूनही मायेनं आच्छादित होतो. चित्त झाकणारा जो नैसर्गिक मल; आणि विशुद्धी हीच स्वभावतः शिवता आहे.

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

मुनी म्हणाले—माया सर्वव्यापी तत्त्वाला कशी आच्छादित करते, आणि कोणत्या कारणाने? पुरुषासाठी हे आवरण कशासाठी होते, आणि कोणत्या उपायाने ते निवृत्त होते?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

वायू म्हणाले—सर्वव्यापी असला तरीही आवरण (मर्यादा) संभवते; कारण कलादि आच्छादन-शक्तीही व्याप्त आहे. भोगासाठी कर्मच कारण ठरते; आणि मलक्षय झाल्यावर ते कर्म निवृत्त होते.

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

मुनी म्हणाले—‘कला’ इत्यादी जे सांगितले जाते ते काय? ते कर्म आहे काय, की आणखी काही म्हणून उदाहृत आहे? त्याचा आरंभ कोणता, अंत कोणता, फल काय, आणि ते कोणत्या आधारावर स्थित आहे?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

कोणाच्या भोगाने भोग होतो—भोग्य काय आहे आणि त्या भोगाची साधने कोणती? मलक्षयाचा हेतु काय, आणि ज्याचा मल क्षीण झाला आहे तो पुरुष कसा असतो?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

वायू म्हणाले—कला, विद्या, राग, काल आणि नियती—यांनाच ‘कलादि’ असे म्हणतात. जो यांचा भोक्ता (अनुभोक्ता) आहे तोच पुरुष, म्हणजे जीवात्मा होय.

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

जे कर्म पुण्य-पापस्वरूप आहे, ज्याचे फळ सुख-दुःख आहे, जे अनादि मलापासून आरंभून केवळ भोगात समाप्त होते, आणि अज्ञानरूप आत्म्यावर आधारलेले आहे—तेच बंधनकारक कर्म होय.

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

भोग हा कर्मनाशासाठी असतो; म्हणून भोगाला ‘अव्यक्त’ (सूक्ष्म-मूल) असे म्हणतात. बाह्य इंद्रिये व अंतःकरण यांचे द्वाररूप शरीर हेच भोगाचे साधन आहे।

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

भक्तीच्या अतिशय उत्कर्षाने मिळालेल्या प्रसादाने मलाचा क्षय होतो. आणि तो आत्ममल नष्ट झाला की जीव शिवसम (स्वभावतः शुद्ध व मुक्त) होतो।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

मुनी म्हणाले— कला-आदि पंचतत्त्वांचे वेगळे कार्य काय सांगितले जाते? आणि कोणत्या कारणाने आत्म्याला ‘भोक्ता’ व ‘पुरुष’ असे म्हणतात?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ते अव्यक्त कोणत्या स्वरूपाचे आहे? कोणत्या आकाराने/रूपाने त्याचा भोग होतो? भोगाच्या वेळी त्याचा आश्रय काय? आणि ‘शरीर’ कशाला म्हणतात?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

वायू म्हणाला—विद्या दिशा व क्रियाशक्ती प्रकट करणारी आहे. काळ राग (आसक्ती) रूपाने प्रवर्तक आहे; तेथे काळच अवच्छेदक (मर्यादाकारक) आणि नियती नियामिका (नियंत्रक) आहे.

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

जे अव्यक्त कारणतत्त्व त्रिगुणमय असून जगताचा उत्पत्ती-लयाचा आधार आहे, त्यास तत्त्वचिंतक ‘प्रधान’ व ‘प्रकृती’ असे म्हणतात।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(परमेश्वराच्या) कलेतून ते तत्त्व व्यक्त होते, तरी त्याचे लक्षण अव्यक्तासारखेच राहते। गुणयुक्त जीव त्रिविध भोग भोगतो—सुख, दुःख व मोह।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

सत्त्व, रज व तम हे प्रकृतिजन्य गुण आहेत. ते प्रकृतीत सूक्ष्मरूपाने तिळात तेल जसे असते तसे स्थित असतात।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

सुख आणि सुखाचे कारण—संक्षेपाने—सात्त्विक असे स्मरणात आहे. त्याच्या उलटापासून राजस उत्पन्न होते; आणि स्तंभ (जडता) व मोह हे तामस होत.

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ऊर्ध्वगती सात्त्विकी अशी सांगितली आहे; अधोगती तामसी अशी मानली आहे. आणि जी मध्यम गती आहे ती राजसी म्हणून परिपाठात येते.

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

पाच तन्मात्रा आणि पाच महाभूत; तसेच पाच ज्ञानेंद्रिये एकत्र आणि पाच कर्मेंद्रिये—हेच पाशाने बद्ध असे देह-क्षेत्र; याचा परम अधिपती पति-स्वरूप शिव आहे।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

प्रधान, बुद्धी, अहंकार आणि मन—या चौघांचा समूह संक्षेपाने ‘सविकार अव्यक्त’ असा म्हटला आहे।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

जे कारणदशेला प्राप्त झाले ते ‘अव्यक्त’ म्हणतात. जे कार्यदशेला प्राप्त झाले ते ‘व्यक्त’—जसे शरीर, घट इत्यादी.

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

जसा घट इत्यादी कार्य मृत्तिका इत्यादी कारणापासून खरेतर वेगळा नाही, तसाच शरीरादि व्यक्तही अव्यक्तापासून खरेतर वेगळा नाही.

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

म्हणून अव्यक्तच एकत्वाचे कारण आहे; इंद्रिये, त्यांचा आधार असलेले शरीर आणि भोग्य विषयही त्याच्यावर अवलंबून आहेत—त्याहून वेगळे काही नाही.

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

मुनी म्हणाले—बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून भिन्न असे ‘आत्मा’ म्हणवले जाणारे तत्त्व खरोखर असेल, तर त्याच्या वास्तविक अस्तित्वाचा आधार तरी कुठे आहे?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

वायू म्हणाला—विभूचे बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून पूर्णतः भिन्न असणे निश्चयच आहे. पण ‘आत्मा नक्की आहे’ असा निर्णय देणारा सूक्ष्म हेतु अत्यंत दुर्गम आहे.

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

सज्जन बुद्धी, इंद्रिये व शरीर यांना आत्मा मानत नाहीत; कारण स्मृती इत्यादींचे ज्ञान अनियत असते, आणि देहाचा अनुभवही देहापुरताच मर्यादित असतो.

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

म्हणून जे त्याचे स्मरण करतात व प्रत्यक्ष अनुभूती घेतात, त्यांच्यासाठी तो सर्व ज्ञेयांचा विषय-प्रदेश—अंतःसाक्षी रूपाने सर्वत्र व्यापलेला ठरतो. म्हणून वेद व वेदान्तात तो ‘अंतर्यामी’ म्हणून गाईला आहे.

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

तो तेथे ‘सर्व’ स्वरूप आहे; सर्वत्र सर्वांना व्यापून तो शाश्वत स्थित आहे. तरीही कुठेही, कोणालाही, तो बाह्यरूपे व्यक्त होऊन दिसत नाही.

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

तो परम महान आत्मा डोळ्यांनी ग्रहण होत नाही, इतर इंद्रियांनाही नाही. केवळ प्रदीप्त—साधना व भक्तीने उजळलेल्या—मनानेच तो निश्चित कळतो.

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

तो न स्त्री आहे, न पुरुष, न नपुंसक. तो न वर आहे, न आडवा, न खाली—कुठल्याही दिशेने तो सापडत नाही.

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

अंतर्मननाने धीर ज्ञानी पुरुष सदैव त्याचाच दर्शन करतो—देहधाऱ्यांत देहरहित, चलांमध्ये अचल, आणि अव्यय परमेश्वर शिव।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

इथे अधिक बोलून काय उपयोग? पुरुष (चेतन आत्मा) देहापासून वेगळा आहे. पण जे भेद पाहत नाहीत, त्यांची दृष्टी असम्यक् व चंचल होऊन मिथ्या बोधात राहते.

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

जे शरीर पुरुषाचे म्हणतात ते खरे तर आत्म्यापेक्षा भिन्न आहे. ते अशुद्ध, बंधनांनी विवश, दुःखाचे अधिष्ठान आणि अनित्य आहे—त्यात स्थैर्य नाहीच.

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

विपत्तींच्या बीजरूप त्या कारणाशी संयुक्त पुरुष आपल्या कर्मानुसार कधी सुखी, कधी दुःखी, आणि कधी मोहग्रस्त होतो.

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

जसे पाण्याने आप्लावित झालेले शेत अंकुर उत्पन्न करते, तसे अज्ञानाने आप्लावित कर्म देह (नव शरीर) उत्पन्न करते.

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

ते अत्यंत दुःखमय निवासात राहणारे व निश्चित मृत्यूस पात्र असे स्मरणात येतात. त्याच्या देह-रूप असंख्य तनू—काही येणाऱ्या, काही गेलेल्या—हजारोंनी आहेत.

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

क्षय पावणाऱ्या देहांत देही पुन्हा पुन्हा येतो-जातो. कुठेही कोणालाही पूर्णतः स्थायी वास मिळत नाही—जोपर्यंत तो बंधमोचक परमेश्वर शिव, मुक्तिदाता पति यांची शरण घेत नाही.

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

या देहधाऱ्यांत आत्मा कधी आच्छादित, कधी वेगळी भासते—जशी आकाशातील चंद्रबिंब चंचल मेघसमूहांनी कधी झाकली जाते, कधी प्रकट होते.

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

अनेक देहभेदांमुळे येथे आत्म्याची वृत्ती भिन्न भिन्न भासते; जसे अष्टापद-पटावर टाकल्यावर एकाच पास्याची खूण निरनिराळ्या प्रकारे दिसते.

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

खरेतर कोणही त्याचा नसतो, आणि तोही खरेतर कोणाचा नसतो. पत्नी, पुत्र व बंधूंशी हा केवळ वाटेवरील संगम—संसारयात्रेतील क्षणिक सोबत आहे.

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

जसा महोदधीत दोन लाकडांचे तुकडे वाहत-वाहत एकत्र येतात आणि भेटून पुन्हा दूर होतात, तसा देहधारी जीवांचा संगम कर्मपाशामुळे क्षणभंगुर असतो.

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

तो देह पाहतो; पण तोच देह त्याला पाहत नाही. परंतु एक परात्पर द्रष्टा त्या दोघांनाही पाहतो—आणि ते दोघे त्या परम द्रष्ट्याला पाहत नाहीत.

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत सर्वांना ‘पशु’ (बद्ध जीव) असे म्हटले आहे. सर्व पशूंविषयी हेच निदर्शन सांगितले—पती भगवान् शिवाच्या अनुग्रहाविना बंधन सुटत नाही.

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

हा जीव ‘पशु’ पाशांनी बद्ध होतो आणि सुख-दुःखाचे जणू भक्षण करून भोग घेतो. ज्ञानी म्हणतात, तोच ईश्वराच्या लीलाचा साधनभूत होतो.

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

हा देहधारी जीव अज्ञ आहे आणि स्वतःच्या सुख-दुःखाचा स्वामी नाही. ईश्वराच्या प्रेरणेने तो कधी स्वर्गाला, तर कधी खड्ड्यासारख्या दीन अवस्थेला जातो.

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

सूत म्हणाले—वायूची वचने ऐकून मुनी अंतःकरणी प्रसन्न झाले। शैव आगमांत निपुण त्या वायूस प्रणाम करून ते म्हणाले।