अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)

Verse 1

वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत

वायू म्हणाला—जेव्हा विधाता ब्रह्म्याने सृष्ट केलेल्या प्रजा तरीही वाढल्या नाहीत, तेव्हा ब्रह्म्याने मैथुनजन्य सृष्टी करण्याचा संकल्प केला.

Verse 2

न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः

कारण पूर्वी ईश्वरापासून स्त्रियांचे कुल प्रकट झाले नव्हते; म्हणून पितामह ब्रह्मा मैथुनजन्य सृष्टी करू शकला नाही.

Verse 3

ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर

मग त्याने अशी बुद्धी निश्चित केली जी अर्थाच्या निश्चयापर्यंत नेते; प्रजांच्या कल्याण व वृद्धीसाठी परमेश्वरालाच विचारावे.

Verse 4

प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे

त्याच्या प्रसादावाचून या प्रजा खऱ्या अर्थाने वाढत नाहीत। असे चिंतन करून विश्वात्म्याने त्या दिव्य अनुग्रहासाठी तप करण्यास आरंभ केला।

Verse 5

तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा

तीच आद्या—परम शक्ती; अनंत आणि लोकांची उत्पत्ती घडविणारी। ती आदिम, अतिसूक्ष्म, शुद्ध, भावाने जाणण्याजोगी व मनोहर आहे।

Verse 6

निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा

ती गुणातीत, प्रपंचातीत, निष्कला व निर्विघ्न आहे। ती अधिक निरंतर, नित्या, आणि सदैव ईश्वराच्या पार्श्वभागी स्थित असते।

Verse 7

तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः

त्या परम शक्तीच्या आधाराने ब्रह्म्याने हृदयात भगवान त्र्यंबक (शिव) यांचे चिंतन केले आणि मग परम तपास प्रवृत्त झाला।

Verse 8

तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह

त्या परमेष्ठीच्या तीव्र तपश्चर्येने व योगनिष्ठेने अल्पकाळातच त्याचे पिता प्रसन्न झाले।

Verse 9

ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः

मग भगवान हर स्वतः आपल्या शक्तीच्या एका अंशाने एका मूर्तीत प्रविष्ट होऊन अर्धनारीश्वर झाले आणि देवस्वरूप पुढे गेले।

Verse 10

तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः

त्या परम देवाला—अज्ञानतमाच्या पलीकडील, अव्यय—पाहूनही, ज्यांचे अंतःकरण असंस्कृत होते त्यांनी त्याला अद्वितीय, अनिर्देश्य व अदृश्य असे जाणले।

Verse 11

सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्

मी त्यांना नमस्कार करतो—जे सर्व लोकांचे विधाते, सर्व लोकेश्वरांचेही परमेश्वर, आणि सर्वलोक-विधायिनी पराशक्तीने संयुक्त आहेत।

Verse 12

अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्

ते तर्कातीत, सीमित आभासरहित, अमेय, अजर व ध्रुव आहेत; अचल, निर्गुण, परम शांत—अनंत महिमेचे आश्रयस्थान आहेत।

Verse 13

सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्

मी त्या शाश्वत शिवाची शरण घेतो—जो सर्वव्यापी, सर्वदायी, सत्-असत् सर्व व्यक्तीकरणापलीकडे, सर्व उपमानांपासून मुक्त आणि सर्वांचा परम आश्रय आहे।

Verse 14

प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः

दंडवत् प्रणाम करून ब्रह्मा उठला व हात जोडून बोलला—श्रद्धा व विनयाने संपन्न, संस्कारसंयमाने परिष्कृत, श्रवणास योग्य अशा वचनांनी।

Verse 15

यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः

यथार्थ व योग्य अर्थांनी युक्त, वेदतात्पर्याने परिपुष्ट आणि सूक्ष्म आध्यात्मिक भावांनी युक्त अशा सूक्तांनी त्याने देवाधिदेव महादेव व त्यांची अविभाज्य शक्ती देवी—दोघांचीही स्तुती केली।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप

ब्रह्मा म्हणाले—जय हो, हे देव! हे महादेव, जय हो। हे ईश्वर, हे महेश्वर, जय हो। सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ, जय हो; सर्व देवांचे अधिपती, जय हो।

Verse 17

जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि

जय हो, हे कल्याणी प्रकृती! जय हो, हे प्रकृतीची नायिका! जय हो, तू प्रकृतीपलीकडे स्थित आहेस; जय हो, हे प्रकृतीसुंदरी!

Verse 18

जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल

अमोघ शक्तीच्या महामायेचा जयजयकार असो; सर्व मनोरथ पूर्ण करणाऱ्या अमोघ प्रभूचा जय असो. विशाल महालीला असलेल्या अमोघाचा जय असो; परम महाबल असलेल्या अमोघाचा जय असो.

Verse 19

जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि

जय असो, हे विश्वजगन्माते; जय असो, हे विश्वजगन्मये। जय असो, हे जगद्धात्री; जय असो, हे विश्वसखी॥

Verse 20

जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग

जय असो, हे शाश्वत ऐश्वर्यस्वरूपिणी; जय असो, हे सनातन आलय। जय असो, हे कालातीत आकार; जय असो, हे भक्तानुगामी अंतर्यामी॥

Verse 21

जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके

जय असो, हे आत्मत्रयाची निर्मात्री; जय असो, हे आत्मत्रयाची पालिनी। जय असो, हे आत्मत्रयाची संहर्त्री; जय असो, हे आत्मत्रयाची नायिका॥

Verse 22

जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक

जय असो, हे प्रभो! तुमच्या विजयी अवलोकनाने जगत् स्थिर राहते आणि कारणतत्त्वाचा विस्तार होतो। तसेच तुमच्या जययुक्त उपेक्षा-कटाक्षातून हुतभुक् अग्नी उत्पन्न होऊन भौतिक भोग्य जगत् ‘भुक्त’—वशीभूत व क्षीण—होते॥

Verse 23

जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे

जय असो तुला—देवांतील अग्रगण्यांनाही अविज्ञेय, तरी स्वात्म्याच्या सूक्ष्म दृष्टीस उज्ज्वल. स्थूल देह-जीवनाच्या शक्तींच्या ईश्वरा, तुला जय. चराचर सर्वत्र व्याप्त असणाऱ्या तुला जय.

Verse 24

जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक

जय असो तुला—ज्याच्या एका नामात विश्वातील सर्व तत्त्वांचा समुच्चय प्रतिष्ठित आहे। जय असो तुला—जो असुरांच्या शिरांवर स्थित असून श्रेष्ठ भक्तगणांनी सेवित आहे।

Verse 25

जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे

जयस्वरूपिणी शक्ति! शरण आलेल्यांच्या संरक्षणाची व्यवस्था रचण्यात तू परम कुशल आहेस. जयाने उन्मूलित झालेल्या संसाररूपी विषवृक्षाच्या अंकुराचा उद्गम तूच आहेस.

Verse 26

जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव

जय असो तुला—ज्याच्या प्रादेशिक प्रकट रूपांत ऐश्वर्य, वीर्य व शौर्य यांचा विस्तार होतो. जय असो तुला—जो विश्वाच्या पलीकडे असून परवैभव निरस्त करतो.

Verse 27

जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि

जय असो तुला—सम्यक् प्रणीते पञ्चार्थ-प्रयोगाचे परम अमृत तू आहेस. जय असो तुला—पञ्चार्थ-विज्ञानाच्या सुधारूपी स्तोत्राचे साक्षात् स्वरूप तू आहेस.

Verse 28

जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके

जय हो त्या श्रेष्ठ वैद्याची, जो घोर संसाररूपी महारोगाचा नाश करतो। जय हो त्या चंद्रिकेची, जी अनादि मल व अज्ञानजन्य तमःपटल दूर करते।

Verse 29

जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि

जय हो त्रिपुराचा कालाग्नी! जय हो त्रिपुरभैरवी! जय हो त्रिगुणातीत देवी! जय हो त्रिगुणांचा मर्दन करणारी!

Verse 30

जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि

जय हो आद्य सर्वज्ञा! जय हो सर्वांना प्रबोधन करणारी! जय हो दिव्य अंगांनी समृद्ध! जय हो प्रार्थित फल देणारी!

Verse 31

क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्

हे देव! कुठे तुझे परम धाम आणि कुठे आमची तुच्छ वाणी? तरीही, हे भगवन्, भक्तीने बोलत राहणाऱ्या मला क्षमा कर.

Verse 32

विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः

अशा प्रकारच्या स्तुतिवचनांनी निवेदन करून चतुर्मुख विश्वकर्मा (ब्रह्मा) यांनी रुद्र (शिव) व रुद्राणी (पार्वती) यांना पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला.

Verse 33

इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्

हे परम श्रेष्ठ पुण्य स्तोत्र ब्रह्म्याने उच्चारले आहे। याचे नाव ‘अर्धनारीश्वर’ असून ते शिव व शक्ती—दोघांचा हर्ष वाढविते।

Verse 34

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्

जो कोणीही कोणाकडूनही शिकून भक्तिभावाने हे कीर्तन/पठण करील, तो शिव-शक्तीच्या प्रीतिकारणामुळे तेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 35

सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्

जे सर्व लोक व सर्व भूतांचे पालन-पोषण करणारे, ज्यांचे दिव्य विग्रह जन्म-विनाशरहित आहेत, आणि जे कृपेने श्रेष्ठ पुरुष व शुभ तरुणीचे रूप धारण करतात—त्या दोन्ही शंकरांना (शिव-शक्तीला) मी सदैव प्रणाम करतो।