पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

मुनी म्हणाले—ज्याला ‘पशु’ (बद्ध जीव) म्हणतात आणि जो ‘पाश’ (बंधन) म्हणून सांगितला आहे—या दोघांहून भिन्न असा तो कोण, जो त्यांचा ‘पति’ (स्वामी) आहे?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

वायू म्हणाला—एक परम तत्त्व आहे, जे अनंत रमणीय गुणांचे आश्रयस्थान आहे। तोच विश्वाचा पति, निर्माता, आणि पशु-पाशांपासून विमोचक आहे.

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

तो (परमेश्वर) नसता तर या विश्वाची सृष्टी कशी होईल? कारण पशु (बद्ध जीव) आणि पाश (बंधन) हे दोन्ही अचेतन व अज्ञानमय आहेत; ते स्वतः सृष्टीचे कारण होऊ शकत नाहीत.

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

प्रधानापासून परमाणू इत्यादीपर्यंत जे काही अचेतन आहे, ते बुद्धिमान कारणाविना स्वतः कर्ता होऊन कार्य करते असे कुठेही दिसत नाही. म्हणून जड आधार परम कर्ता नाही; चेतन पति-शिवाचे अधिष्ठान आवश्यक आहे.

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

हे जगत् कर्त्यावर अवलंबून असलेले, अवयवयुक्त कार्य आहे; म्हणून या कार्याचे कर्तृत्व केवळ पति-परमेश्वराचेच, पशु (बद्ध जीव) वा पाश (बंधन) यांचे नाही।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

पशु (बद्ध जीव) याचे कर्तृत्वही पती (प्रभु) यांच्या प्रेरणेपूर्वकच होते; त्याचे अयथार्थ ज्ञान व आचरण अंधाच्या चालण्यासारखे आहे।

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

जो आत्म्याला वेगळे जाणून, नंतर प्रेरक (पति-ईश्वर) यालाही त्यापासून वेगळे ओळखतो, तो त्याला प्रिय/स्वीकृत होतो; आणि त्याच्या कृपेने अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्तीस पात्र ठरतो।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

पशु (जीव), पाश (बंधन) आणि पति (ईश्वर) यांविषयी तत्त्वतः एक परम पद आहे. ब्रह्मवित्—तेच जाणून साक्षात्कार केल्याने—योनीमुक्त होऊन पुनर्जन्माच्या गर्भबंधनातून सुटतो।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

हे द्वैत—क्षर व अक्षर, व्यक्त व अव्यक्त—ईश्वरच धारण करतो. तोच विश्व धारण करणारा आणि विश्वविमोचक, बंधनातून सोडविणारा आहे।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

भोक्ता (जीव), भोग्य (भोग्य जगत) आणि प्रेरयिता (अंतर्यामी ईश्वर)—हे त्रिविध तत्त्व मानले आहे. यापलीकडे, जे खरे विवेकी आहेत त्यांना जाणण्यासारखे काही उरत नाही।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

जसे तिळांत तेल अंतर्निहित असते आणि दह्यात तूप सामावलेले असते; जसे प्रवाही स्रोतात जल सर्वत्र व्यापते आणि अरण्यात अग्नी पसरतो—तसेच अंतरात्मा भगवान् शिव बाह्यदृष्टीस अदृश्य असूनही सर्व प्राणी व सर्व लोकांत व्यापून राहतात।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

याचप्रमाणे नित्ययुक्त साधक सत्य व तप यांच्या बळावर, आत्म्यातच स्थित—व्यक्तिगत आत्म्याहून भिन्न—महात्म्याचे निरंतर व स्पष्ट दर्शन करतो।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

जो एकमेव ईश्वर, सर्वव्यापी व सामर्थ्यवान आहे, तो आपल्या ईशानी-शक्तींनी हे सर्व लोक निर्माण करतो; आणि एकटाच राहून सर्वांवर अधिराज्य करतो.

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

त्या वेळी एकमेव रुद्रच होते; दुसरा कोणीच नव्हता. संपूर्ण विश्व-भुवन निर्माण करून तेच त्याचे रक्षक झाले, आणि प्रलयकाळी तेच सर्व काही संकुचित करतात.

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

त्याचे नेत्र सर्वत्र आहेत, आणि त्याची मुखेही सर्वत्र आहेत। तसेच त्याच्या भुजा सर्वत्र आहेत, आणि तो सर्व दिशांनी पादयुक्त आहे। असा हा सर्वव्यापी पति (परमेश्वर) जगतात अंतर्यामी म्हणून स्थित आहे।

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

एकच देव—महेश्वर महादेव—आकाश व पृथ्वी उत्पन्न करतो। तोच सर्व देवतांचा प्रभव आणि उद्भव आहे।

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

हा रुद्र देवांचा आदिपुरुष हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) प्रथम उत्पन्न करतो। श्रुती म्हणते—महर्षी रुद्र संपूर्ण विश्वापेक्षाही श्रेष्ठ आहे।

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

मी त्या महापुरुषाला जाणतो—जो महान, अमृतस्वरूप व ध्रुव आहे; सूर्यवर्ण तेजस्वी, तमाच्या पलीकडे स्थित प्रभु।

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

परमात्म्यापलीकडे काहीही नाही; त्याहून सूक्ष्मही नाही, त्याहून महानही नाही. म्हणून हे सर्व जगत् त्यानेच परिपूर्ण आहे.

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

त्याचे सर्व मुख, सर्व शिर व सर्व ग्रीवा आहेत; तो सर्व भूतांच्या अंतर्गुहेत वास करतो. भगवान सर्वव्यापी आहे, म्हणून शिव ‘सर्वगत’ म्हणतात.

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत; त्याचे नेत्र, शिर व मुखही सर्वत्र आहेत. तो जगात सर्व बाजूंनी ऐकतो; सर्वांना व्यापून सर्वव्यापी पति-परमेश्वर उभा आहे।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

तो सर्व इंद्रियांच्या गुणरूपाने भासतो, तरीही सर्व इंद्रियांपलीकडे आहे. तो सर्वांचा प्रभु ईशान; तोच सर्वांचा आश्रय आणि सदैव हितैषी सुहृद आहे।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

जो नेत्र नसतानाही पाहतो, कर्ण नसतानाही ऐकतो; जो सर्व जाणतो, पण ज्याला कोणी पूर्णपणे जाणू शकत नाही—त्यालाच ऋषी परम पुरुष, परमेश्वर शिव म्हणतात।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

हा अव्यय महेश्वर अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि महतापेक्षाही महान आहे; देहधारी जीवाच्या हृदय-गुहेत तो अंतर्यामी प्रभू म्हणून निहित आहे।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

प्रभूच्या प्रसादाने धाता (ब्रह्मा) यांनी ईशानाचे दर्शन घेतले—जो यज्ञकर्माच्या पलीकडे असूनही सर्व कर्मांचा सार आहे, अतुल महिमायुक्त; त्यांना पाहून तो शोकमुक्त झाला।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

मी त्याला जाणतो—अजर, पुरातन, सर्वव्यापी आणि विभूला; ब्रह्मवादी म्हणतात की त्याच्यासाठी जन्माचा निरोध आहे, कारण तो देह-भवाच्या बंधनापलीकडे आहे।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

एक असूनही महेश्वर शक्तियोगाने या तीन लोकांना अनेक प्रकारे प्रकट करतो. विचार करा—आदौ हे संपूर्ण विश्व महेश्वरानेच रचले आहे।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ती परम अद्भुत शैवी शक्ती ‘अजा’ व ‘विश्वधात्री’ या नावांनीही ओळखली जाते। ती अजन्मा एकच असूनही लाल, श्वेत व कृष्ण अशा तीन वर्णांनी प्रकट होऊन जगत्-प्रजा रूपाने व्यक्त होते।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

एक जीव जननी प्रकृतीसोबत राहून तिलाच आपले स्वरूप मानून भोगतो; परंतु दुसरा अज—परमेश्वर—त्याच प्रकृतीसह असूनही भोगांचा त्याग करतो, भक्तीत स्थित राहतो।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

दोन सुपर्ण सदा संयुक्त होऊन एकाच वृक्षावर बसलेले आहेत। एक गोड पिप्पलफळ खातो, दुसरा न खाता केवळ साक्षीभावे पाहतो। तसेच या देहात पशु कर्मफळ भोगतो, आणि पति—शिव—असंग शुद्ध द्रष्टा राहतो।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

या संसार-वृक्षात निमग्न झालेला जीव, आच्छादित होऊन शोक करीत राहतो. पण जेव्हा तो स्वतःहून भिन्न, सदा-सहचर, परम-कारण ईश्वराचे दर्शन घेतो, तेव्हा त्याचा शोक नष्ट होतो.

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

तेव्हा तो त्याची महिमा जाणतो आणि शोकमुक्त होऊन सुखी होतो. वैदिक छंद, यज्ञ, ऋतू आणि जे काही भूत व भविष्य आहे—ते सर्व त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहे.

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

पर असूनही मायी परमेश्वर आपल्या मायेद्वारे या विश्वात प्रविष्ट होऊन जगताची सृष्टी करतो. माया ही प्रकृती जाणावी आणि मायाधिपती महेश्वर (शिव) जाणावा।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

हे सर्व जगत् त्याच्याच अवयव-शक्तींनी व्याप्त आहे. सूक्ष्माहूनही अतिसूक्ष्म ईशान, कललाच्या देखील मध्यभागी अंतर्यामी प्रभू म्हणून स्थित आहे।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

विश्वाचा स्रष्टा व त्याला वेढून धरणारा यांनाही जाणून, जो शिवालाच परमेश्वर (पति) म्हणून ओळखतो, तो परम शांती प्राप्त करतो।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

तोच काळ आहे, तोच रक्षक आहे, तोच विश्वाचा अधिपती प्रभू आहे। त्या विश्वाधिपतीला जाणून मनुष्य मृत्युपाशातून मुक्त होतो।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

घृतापलीकडे असलेल्या मांडासारखा अतिसूक्ष्म रीतीने स्थित प्रभू, जो सर्व भूतांत गूढ आहे, त्याला जाणून मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

तोच एक परम देव—महेश्वर, विश्वकर्मा. जो त्यांना हृदयात स्थित जाणतो, तो निश्चयच अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्त करतो।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

जेव्हा सर्व काही नव्हते—ना दिवस ना रात्र; ना सत् ना असत्—तेव्हा केवळ एकमेव शिवच होते; ज्यांच्यापासून आद्य प्रज्ञा प्रकट होते।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

ना वर, ना आडवे, ना मधोमध—कोणीही त्याला व्यापू शकला नाही. ज्याचे नाव महायशस्वी आहे, त्या महिमावंताची कोणतीही मर्यादित प्रतिमा वा ठराविक रूप नाही।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

काही जण, बुद्धीने जागृत असूनही, जन्माला घाबरतात; म्हणून रक्षणासाठी ते या रुद्राच्या दक्षिण, शुभ व सुखप्रद रूपाचे शरण घेतात।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

तेथे दोन अक्षरे परम ब्रह्म—अनंत व अमर्याद—असे सांगितले आहेत. त्यांतच विद्या व अविद्या ही दोन्ही नावे गूढपणे निहित आहेत, जणू गुप्त स्थानी लपलेली।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

अविद्येला क्षर (नश्वर) म्हणतात आणि विद्येला अमृत (अविनाशी) म्हणतात; परंतु जो या दोन्हींवर अधिपती आहे, तो त्यांहून भिन्न—तोच निश्चयाने महेश्वर (शिव) आहे.

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

जो एक असूनही सृष्टीचे बहुविध जाळे विस्तारतो आणि तरीही एकरूपच राहतो—तो प्रतापवान प्रभू सर्वांना निर्माण करून सर्वांवर अधिपत्य करतो.

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

तो स्वतःच्या तेजानेच स्वयं प्रकाशतो आणि ऊर्ध्व, अधः व तिर्यक्—सर्व दिशांना उजळवतो. स्वभाव-गुणांपलीकडे असूनही जो एक आहे, तो वरेण्य प्रभू सर्वांवर अधिष्ठित आहे.

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

जो स्वभाववाचक सर्व तत्त्वे व त्यांचे वाच्य विषय रूपांतरित करतो, आणि गुणांना ‘भोग्य’ व ‘भोक्ता’ अशा अवस्थांत घडवितो—तोच परमेश्वर या समस्त विश्वावर अधिष्ठान करून त्याचे धारण-पोषण करतो.

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

त्या गुह्य उपनिषद्-उपदेशाने देव व महर्षींनी त्या गूढ, परात्पर परम ब्रह्माला जाणले—जो ब्रह्म्याचा योनि-कारण आहे आणि जगतापूर्वीचा आदिकारण आहे.

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

जे शिवाला जाणतात—जो केवळ अंतर्भावाने ग्राह्य, ‘अनीह’ म्हणून कथित, भाव-अभावाचे कर्ते, आणि कलांद्वारे सृष्टी घडविणारे देव आहेत—ते देहाचा त्याग करतात (मोक्ष पावतात)।

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

काही जण याला स्वभाव मानतात आणि काही मोहित होऊन याला काळ म्हणतात; पण हे देवाचेच माहात्म्य आहे, ज्यामुळे हे सर्व जग फिरते.

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

ज्याने हे अखिल जग नित्य काळ-स्वरूपाने आच्छादिले आहे, त्या परम तत्त्वानेच हे कर्म प्रेरित होते आणि भूतांसह फिरत-फिरत विस्तार पावते।

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

तेच साधना-कर्म पुन्हा पुन्हा करून आणि पुन्हा पुन्हा बाह्य प्रवृत्तीपासून निवृत्त होऊन, साधक निश्चयाने योग प्राप्त करतो—तत्त्वाचे तत्त्वाशी ऐक्य साधून—आणि शिव-पतीकडे जाताना तत्त्वांची सत्यता एकत्र करून तिचे अतिक्रमण करतो।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

आठांनी, तिघांनी, तसेच दोघांनी किंवा पुन्हा एकाने; आणि काळाने व आपल्या आत्मशक्तींनी, प्रभू स्वतःच स्वेच्छेने हे कृत्स्न जगत् पूर्णत्वाने होतो।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

गुणांनुसार कर्म आरंभ करून ते स्वभावादी प्रवृत्तींसोबत जोडावे. ती साधने नसतील तर केलेले कर्मही नष्ट होते आणि फळ हरपते.

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

कर्माचा क्षय झाला की जीव तत्त्वतः दुसऱ्या अवस्थेला जातो. तोच आदिशिव स्वतः योगाचे निमित्त आहे आणि भोक्ता व भोग्य—दोघांचाही आधार आहे.

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

त्रिकालाच्या पलीकडे, निष्कल व परात्पर असा तोच परमेश्वर आहे। तो सर्वज्ञ, त्रिगुणांचा अधीश्वर, साक्षात् ब्रह्मस्वरूप, सर्वोच्चाहूनही श्रेष्ठ आहे।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

आम्ही त्या विश्वरूप, अजन्मा, स्तुत्य ‘भव’ प्रभूची—प्रजापती, देवांचा देव, जगत्पूज्य—जो स्वचित्तात वसतो, उपासना करतो।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

तो काळादि सर्वांहून परे असल्याने, सारा प्रपंच त्याच्या शक्तीनेच चक्राकार फिरतो. तो धर्मदायक, पापनाशक, भोगांचा अधीश्वर आणि विश्वाचे धाम—परम पति शिव आहे।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

आम्ही त्या देव—महादेवाला जाणतो, जो ईश्वरांमध्ये परम महेश्वर, देवतांमध्ये परम दैवत, पतींचाही परम पति, सर्वांच्या पलीकडे स्थित; तोच भुवनेश्वरांचाही ईश्वर आहे.

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

त्याच्यासाठी कोणतेही कार्य (फल) नाही, आणि त्याला उत्पन्न करणारे कारणही नाही. जगात कुठेही त्याच्या समान कोणी दिसत नाही, त्याहून अधिकही नाही.

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

श्रुतींमध्ये सांगितले आहे की परमेश्वराच्या विविध शक्ती स्वभावतःच अंतर्निहित आहेत। ज्ञानशक्ती, बलशक्ती आणि क्रियाशक्ती—यांच्यामुळे हे संपूर्ण विश्व प्रकट झाले आहे।

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

त्या शक्तीचा एक स्वामी आहे—जो कोणत्याही मर्यादित चिन्हाने (लिंगाने) बांधलेला नाही आणि कोणाच्याही अधीन नाही। तोच कारणांचा कारण आणि सर्व अधिपतींचा अधिपती आहे।

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

त्याचा कोणी जनक नाही आणि त्याचा जन्मही कुठूनही होत नाही। तसेच त्याच्यासाठी जन्माची कारणेही नाहीत—‘मल’ (अशुद्धी), ‘माया’ इत्यादी।

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

तो एकच सर्व भूतांत गूढरीत्या स्थित असून सर्वत्र विश्वात व्याप्त आहे. तो सर्वभूतांचा अंतरात्मा आहे; तोच धर्माध्यक्ष म्हणून कथिला जातो.

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

तो सर्वभूतांत अधिवास करतो; तो साक्षी, अंतर्ज्ञ चेता आणि गुणातीत (निर्गुण) आहे. विवश आत्मा असलेल्या अनेकांच्या—जे निष्क्रिय भासतात—तो एकच वशी-नियंता आहे.

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

तो नित्यांमध्येही नित्य आहे आणि चेतनांमध्येही परम चेतन आहे. अनेकांमध्ये एक असूनही तो स्वतः अकाम आहे; तरी ईश्वर म्हणून सर्वांना काम्य वस्तू (आणि त्यांचे फल) प्रदान करतो.

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

जेव्हा बंधित जीव (पशु) साङ्ख्य व योगाने जाणण्याजोगा, जगताचा कारणस्वरूप सर्वलोकांचा पति भगवान् शिव यांना यथार्थ ओळखतो, तेव्हा तो सर्व पाशांपासून मुक्त होतो।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

तो विश्वाचा कर्ता आणि विश्वाचा ज्ञाता आहे; तो आपल्या आत्म्याच्या उद्गमास जाणणारा आहे. तो काळाचा नियंता असून गुणांचा धारक व स्वामी आहे. तोच प्रधान, क्षेत्रज्ञ (जीव) यांचा पति, गुणेश आणि पाशमोचक—बंधन छेदून मुक्ती देणारा आहे।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ज्या देवाने प्रथम ब्रह्म्याची निर्मिती केली आणि स्वतःच वेदांचा उपदेश केला—स्वात्मबुद्धीच्या प्रसादाने त्याला जाणून मी त्या प्रभूलाच ओळखले आहे।

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

या संसारचक्रातून मुक्तीची आकांक्षा धरून मी शिवाच्या शरण जातो—जो निष्फळ, निष्क्रिय, परम शांत, निरवद्य व निरंजन आहेत।

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

जेव्हा मनुष्य चर्मासारखे आकाश गुंडाळतील आणि जळून गेलेल्या इंधनासारखी वायू पकडतील—तेव्हाच अमृताच्या त्या परम सेतूला कोणी पार करू शकेल; म्हणजे सामान्य उपायांनी ते अशक्य आहे।

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

तेव्हा, शिवास यथार्थ न जाणताही, हे महर्षींनो, तपाच्या प्रभावाने व देवाच्या प्रसादाने दुःखाचा अंत निश्चयाने होईल।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

हे ज्ञान परम आश्रमास योग्य—पवित्र व पापनाशक आहे। वेदान्तातील हे परम गुह्य उपदेश प्राचीन कल्पांपासून प्रवर्तित आहे।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

ब्रह्माच्या मुखातून हे मला महान भाग्यगौरवाने प्राप्त झाले. हे अनुपम ज्ञान अप्रशांत (असंयमी) व्यक्तीस देऊ नये.

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

हे उपदेश कधीही दुष्ट आचरण असलेल्या पुत्राला, तसेच जो खरा शिष्य नाही त्याला देऊ नये. ज्याची देवावर परा भक्ती आहे आणि देवाप्रमाणेच गुरूवरही तशीच भक्ती आहे, त्यालाच द्यावा.

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

त्या महात्म्यास हे कथित अर्थ स्पष्ट होतात. म्हणून आता याचा संक्षिप्त निष्कर्ष ऐका—शिव प्रकृतीच्या पलीकडेही आहे आणि पुरुषाच्या पलीकडेही आहे.

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

तोच प्रभु सृष्टीकाळी सर्व काही प्रकट करतो आणि संहारकाळी पुन्हा सर्व काही स्वतःमध्ये विलीन करून घेतो।